Nỗi lo mất sữa và quan niệm dân gian về mạch nha
Sau khi sinh con, nỗi lo thiếu sữa hoặc tắc sữa luôn là áp lực tâm lý nặng nề đối với hầu hết các bà mẹ nuôi con bú. Trong hành trình tìm kiếm các biện pháp kích sữa tự nhiên, nhiều mẹ bỉm sữa truyền tai nhau những kinh nghiệm dân gian với nhiều thông tin trái chiều. Một trong những chủ đề gây tranh luận nhiều nhất trên các diễn đàn chăm sóc mẹ và bé chính là việc sử dụng mạch nha và các chế phẩm từ mầm lúa mạch.
Nhiều người cho rằng các món ăn hoặc thức uống chế biến từ mạch nha có thể giúp gọi sữa về tràn trề, làm tăng tiết sữa nhanh chóng. Ngược lại, không ít thông tin cảnh báo rằng dùng mạch nha có thể gây tiêu sữa, ức chế tuyến sữa và dẫn đến mất sữa đột ngột. Sự mâu thuẫn này khiến nhiều sản phụ hoang mang, không biết liệu loại thực phẩm quen thuộc này thực sự đem lại lợi ích hay mang đến nguy cơ cho nguồn sữa mẹ.
Để trả lời thỏa đáng câu hỏi mạch nha gây mất sữa hay lợi sữa, chúng ta cần phân tích dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm. Các dữ liệu y khoa hiện đại đã làm sáng tỏ mối liên hệ giữa các hợp chất trong mầm đại mạch với cơ chế tiết sữa, từ đó giúp người mẹ hiểu đúng bản chất vấn đề và không bị cuốn theo những lời truyền miệng thiếu kiểm chứng.
Mạch nha thực chất là gì và cơ chế tác động đến cơ thể
Mạch nha theo nghĩa phổ thông và y học cổ truyền là sản phẩm thu được từ hạt đại mạch (lúa mạch) đã cho nảy mầm rồi đem sấy khô. Trong công nghiệp thực phẩm và sản xuất đồ uống, mầm đại mạch còn được gọi là malt, đóng vai trò tạo enzym phân giải tinh bột thành đường và tạo hương vị đặc trưng. Quá trình nảy mầm kích hoạt hàng loạt enzym nội sinh chuyển hóa các đại phân tử phức tạp thành các phân tử đơn giản hơn.
Trong quá trình ngâm ủ và thủy phân hạt lúa mạch nảy mầm, thành phần tinh bột và chất xơ bị cắt nhỏ, làm thay đổi cấu trúc dinh dưỡng của hạt mầm. Một nghiên cứu công bố năm 2022 về quá trình đường hóa mầm đại mạch đã chỉ ra rằng việc xử lý bằng enzyme cellulase làm nồng độ dịch đường mạch nha tăng lên đáng kể đạt mức 8,1 độ Brix, tương đương mức tăng 28,6% [1]. Sự gia tăng lượng đường trong dịch mạch nha này chủ yếu bắt nguồn từ sự gia tăng glucose nhờ phản ứng thủy phân cellulose trong mầm đại mạch dưới tác động của enzyme cellulase [1].
Chính nhờ chứa hàm lượng đường hòa tan phong phú cùng các hợp chất thực vật đa dạng, mạch nha từ lâu đã được xem như một nguồn bổ sung năng lượng nhanh. Tuy nhiên, tác động sinh lý của mạch nha đối với cơ thể người mẹ sau sinh không chỉ dừng lại ở mặt dinh dưỡng thông thường. Điểm cốt lõi được giới khoa học quan tâm là liệu trong mầm đại mạch có chứa các hợp chất tác động trực tiếp đến hệ nội tiết điều hòa tuyến vú hay không.
Chiết xuất mạch nha kích thích prolactin: Nghiên cứu thực nghiệm
Trái ngược với nỗi sợ hãi phổ biến của nhiều người rằng mạch nha làm teo tuyến sữa, các nghiên cứu khoa học từ sớm đã ghi nhận tác dụng kích thích sản xuất sữa của chiết xuất từ mầm đại mạch. Điều này được chứng minh rất rõ nét thông qua một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 1988 nhằm xác định hợp chất kích thích tạo sữa [2].
Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã sử dụng bia đông khô cùng các chiết xuất từ thực vật dùng để sản xuất bia cho chuột cống cái trưởng thành chưa sinh sản uống và tiêm qua đường tĩnh mạch cho cừu cái [2]. Kết quả theo dõi sau 4 ngày điều trị cho thấy beta-casein, một loại protein đặc thù của sữa được đo bằng phương pháp miễn dịch phóng xạ, đã xuất hiện trong tuyến vú của chuột cống được cho dùng bia hoặc chiết xuất từ lúa mạch [2].
Bên cạnh đó, việc tiêm dịch bia đông khô, chiết xuất lúa mạch hoặc chiết xuất mạch nha đã kích hoạt sự giải phóng hormone prolactin ở cừu cái, trong khi đó chiết xuất hoa bia lại hoàn toàn không thể hiện hoạt tính này [2]. Qua phân tích hóa học sâu hơn, hoạt chất có trong bia, lúa mạch và mạch nha đã kết tủa không tan trong dung dịch ethanol 50% và phân bố ở pha nước khi chiết bằng chloroform [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện chế phẩm có hoạt tính kích thích tạo sữa này chứa thành phần chủ yếu là các polysaccharide, cho thấy hoạt chất kích thích tạo sữa thuộc về nhóm đại phân tử này [2].
Kết quả thực nghiệm này khẳng định rằng ở dạng chiết xuất polysaccharide thực vật từ lúa mạch và mạch nha, chúng có khả năng kích hoạt quá trình tiết hormone prolactin và thúc đẩy tổng hợp protein sữa ở động vật thí nghiệm [2]. Đây chính là nền tảng giải thích vì sao một số sản phẩm dinh dưỡng bổ sung từ đại mạch từ xưa đến nay thường được cho là có tác dụng hỗ trợ tạo sữa.
Vai trò cốt lõi của hormone prolactin đối với sự tiết sữa
Để hiểu rõ hơn tác động của các chất kích thích hay ức chế sữa, cần nhìn lại sinh lý tiết sữa ở người và động vật có vú. Trong cơ thể phụ nữ sau khi sinh con, prolactin là hormone thiết yếu do tuyến yên tiết ra, đảm nhận nhiệm vụ thúc đẩy các nang sữa trong bầu ngực sản xuất sữa. Nếu nồng độ prolactin bị sụt giảm hoặc bị ngăn chặn, quá trình duy trì tạo sữa sẽ suy giảm rõ rệt.
Mối liên hệ giữa việc ức chế giải phóng prolactin và lượng sữa đã được chứng minh trong một nghiên cứu công bố năm 1976 [3]. Nghiên cứu cho thấy thỏ cái đang trong giai đoạn cho con bú khi được tiêm một mũi chất ức chế tiết prolactin là 2-Br-alpha-ergokryptine-mesilate (CB 154) đã phản ứng bằng sự suy giảm sản lượng sữa có thể hồi phục và mức giảm này phụ thuộc vào liều lượng dùng [3].
Đáng chú ý, hiện tượng ức chế sự duy trì tiết sữa do hoạt chất CB 154 gây ra cũng được quan sát thấy ở chuột cống, chó, lợn và ở phụ nữ, nhưng không xảy ra ở dê và gia súc [3]. Sự khác biệt này chỉ ra rằng quá trình duy trì tạo sữa ở phụ nữ và một số loài động vật có mức độ phụ thuộc rất lớn vào nồng độ prolactin tuần hoàn [3].
Từ cơ chế sinh lý đó, bất kỳ chất nào làm giảm mạnh prolactin đều có nguy cơ làm giảm tiết sữa ở người mẹ [3]. Ngược lại, các hợp chất polysaccharide tự nhiên có trong mạch nha từng được chứng minh là có khả năng kích hoạt phản ứng giải phóng prolactin trên mô hình động vật thí nghiệm [2]. Điều này cho thấy mầm đại mạch chứa thành phần kích hoạt cơ chế tạo sữa chứ không mang bản chất gây ức chế prolactin như các thuốc chủ vận dopamine đặc hiệu.
Hiểu lầm phổ biến: Mạch nha gây tiêu sữa hay gọi sữa về?
Hiểu lầm cho rằng mạch nha gây tiêu sữa xuất phát từ kinh nghiệm sử dụng một số bài thuốc cổ phương trong Đông y, nơi mầm mạch nha sao vàng liều cao thường được dùng khi sản phụ muốn dứt sữa cho con bú. Sự truyền miệng thiếu bối cảnh đã khiến nhiều người đánh đồng rằng hễ ăn hoặc uống bất cứ thứ gì có chứa mạch nha đều sẽ lập tức bị tắt tia sữa hoặc mất sữa hoàn toàn.
Thực tế, dữ liệu khoa học chứng minh chiết xuất polysaccharide từ mạch nha lại kích thích giải phóng prolactin và sinh tổng hợp beta-casein ở mô hình động vật [2]. Việc suy diễn mạch nha thông thường gây tiêu sữa là không có cơ sở thực nghiệm vững chắc từ các nghiên cứu hiện tại. Hơn nữa, việc mất sữa ở phụ nữ sau sinh chịu sự chi phối của rất nhiều yếu tố khác như tần suất hút sữa, mức độ bú mút của trẻ, tâm lý căng thẳng, chế độ dinh dưỡng và sự suy giảm prolactin [3].
Một hiểu lầm ngược lại là thần thánh hóa mạch nha như một phương thuốc kỳ diệu giúp gọi sữa về tức thì với số lượng lớn. Cần hiểu rằng các nghiên cứu về khả năng kích thích prolactin của chiết xuất mạch nha mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên chuột cống và cừu bằng đường uống và đường tiêm tĩnh mạch [2]. Con người có cấu trúc sinh lý và khả năng hấp thu dinh dưỡng phức tạp, nên không thể đánh đồng tuyệt đối kết quả trên động vật sang thực tế lâm sàng ở phụ nữ cho con bú.
Do đó, người mẹ không nên quá lo lắng rằng một chút kẹo mạch nha hay món ăn dặm chứa mầm lúa mạch sẽ làm tiêu tan dòng sữa, nhưng cũng không nên lạm dụng các sản phẩm này với kỳ vọng thay thế hoàn toàn cho các nguyên tắc kích sữa cơ bản.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Khi xem xét các tài liệu khoa học hiện có về mạch nha và sự tiết sữa, chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận những giới hạn rõ rệt về mặt bằng chứng. Nghiên cứu xác định hợp chất tạo sữa trong mạch nha được thực hiện trên chuột cống trưởng thành chưa sinh sản và cừu cái [2]. Trong nghiên cứu này, việc kích hoạt prolactin được thực hiện bằng đường tiêm tĩnh mạch dịch chiết tinh khiết, khác xa với cách con người tiêu thụ mạch nha qua đường ăn uống thông thường [2].
Đồng thời, hoạt chất polysaccharide được chứng minh có tác dụng tạo sữa nằm trong dịch chiết tinh chế [2]. Khi người tiêu dùng sử dụng mạch nha trên thị trường, nồng độ của các hợp chất này có thể bị biến đổi rất lớn tùy thuộc vào giống lúa mạch, quy trình ủ mầm, nhiệt độ chế biến và phương pháp nấu đường. Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên phụ nữ sau sinh nhằm đánh giá chính xác liều lượng mạch nha tiêu thụ qua đường tiêu hóa có tác động thế nào đến nồng độ prolactin trong huyết thanh người mẹ.
Tương tự, các nghiên cứu về việc ức chế prolactin làm sụt giảm lượng sữa mới được xác nhận với các hóa chất ức chế chuyên biệt như CB 154 trên phụ nữ và động vật [3], chứ không phải từ chính các hợp chất có nguồn gốc tự nhiên trong mạch nha. Do đó, việc kết luận dứt khoát rằng mạch nha ở liều nào gây tiêu sữa hay liều nào giúp lợi sữa tuyệt đối trên cơ thể người vẫn còn thiếu các bằng chứng lâm sàng trực tiếp.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng mạch nha?
Mặc dù mạch nha là một nguyên liệu tự nhiên phổ biến, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức thận trọng trước khi đưa loại thực phẩm này vào thực đơn hằng ngày.
Nhóm đầu tiên là những người mắc bệnh celiac, dị ứng lúa mì hoặc mẫn cảm với gluten. Mạch nha có nguồn gốc từ hạt đại mạch nảy mầm, do đó nó chứa các protein gluten đặc trưng của nhóm ngũ cốc này. Khi dung nạp vào cơ thể, gluten có thể gây phản ứng viêm ruột nghiêm trọng, rối loạn hấp thu và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tổng thể của người bệnh.
Nhóm thứ hai là các sản phụ mắc bệnh đái tháo đường thai kỳ hoặc có đường huyết không ổn định sau sinh. Quá trình đường hóa mầm đại mạch tạo ra một lượng đường hòa tan rất lớn, chủ yếu là glucose do sự thủy phân các chuỗi cellulose và tinh bột [1]. Việc tiêu thụ nhiều mạch nha cô đặc hoặc các món bánh kẹo từ mạch nha có thể làm tăng nhanh chỉ số đường huyết sau ăn, gây khó khăn cho việc kiểm soát bệnh lý chuyển hóa.
Bên cạnh đó, những phụ nữ đang gặp tình trạng viêm tắc tuyến sữa nặng, sốt cao hoặc đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ bài thuốc dân gian hay thực phẩm bổ sung nào từ mầm đại mạch.
Hướng dẫn áp dụng an toàn và lời khuyên cho người mẹ
Nếu yêu thích hương vị của mạch nha hoặc muốn bổ sung nguồn ngũ cốc này vào bữa ăn phụ, các bà mẹ sau sinh có thể sử dụng với lượng vừa phải. Mạch nha có thể dùng như một chất tạo ngọt tự nhiên nhẹ nhàng thay thế một phần đường tinh luyện trong các món chè dưỡng nhan, sữa hạt hoặc dùng kèm với một số loại bánh dinh dưỡng.
Người mẹ nên chọn các sản phẩm mạch nha có nguồn gốc rõ ràng, chế biến từ lúa mạch tự nhiên, tránh các loại siro công nghiệp pha tạp nhiều phẩm màu và phụ gia không cần thiết. Không nên dùng mạch nha ở dạng cô đặc quá mức hoặc dùng liên tục nhiều lần trong ngày vì dễ gây đầy bụng, khó tiêu và làm mất cân bằng khẩu phần ăn hằng ngày.
Điều quan trọng nhất mà các chuyên gia dinh dưỡng và y tế luôn nhấn mạnh là nguồn sữa mẹ không phụ thuộc duy nhất vào bất kỳ một loại "thần dược" gọi sữa nào. Cơ chế sản xuất sữa tự nhiên hoạt động chủ yếu dựa trên cung - cầu: mẹ cho con bú càng thường xuyên, bú đúng khớp ngậm hoặc duy trì cữ hút sữa đều đặn thì tín hiệu kích thích tuyến yên sản sinh prolactin càng mạnh mẽ.
Tóm lại, mạch nha không phải là nguyên nhân gây mất sữa đột ngột như các lời đồn thổi dân gian, nhưng cũng không thể thay thế cho chế độ ăn uống cân bằng và lối sống khoa học. Phụ nữ nuôi con bú cần giữ tinh thần thoải mái, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ khi có bất kỳ băn khoăn nào về nguồn sữa của mình.
