Lời đồn mãng cầu xiêm tiêu diệt khối u
Mãng cầu xiêm (tên khoa học Annona muricata) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian để hỗ trợ cải thiện chứng đau đầu, mất ngủ hoặc thấp khớp [1]. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, loại quả này cùng phần lá và hạt thường xuyên được đồn thổi trên mạng xã hội như một loại "thần dược" có khả năng tiêu diệt khối u, thậm chí mạnh hơn hóa trị. Nhiều người bệnh đã tự ý săn lùng lá mãng cầu xiêm về đun nước uống hàng ngày với hy vọng chữa khỏi hoàn toàn bệnh ung thư.
Thực tế khoa học cho thấy các hợp chất chiết xuất từ mãng cầu xiêm quả thực có khả năng ức chế tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Tuy vậy, việc một hoạt chất tiêu diệt được tế bào ác tính trong đĩa nuôi cấy hoàn toàn khác với việc trở thành một loại thuốc điều trị hiệu quả và an toàn trên cơ thể con người. Cho đến nay, số lượng thử nghiệm lâm sàng bài bản trên bệnh nhân ung thư vẫn còn vô cùng hạn chế [5, 7].
Hoạt chất acetogenin và cơ chế gây độc tế bào in vitro
Điểm mấu chốt khiến loài cây này lọt vào tầm ngắm của giới khoa học là sự hiện diện của nhóm hợp chất acetogenin [2, 3]. Hoạt chất này cùng các phân tử như annonacin và polyphenol thể hiện đặc tính ngăn ngừa và gây độc mạnh đối với tế bào ung thư [2].
Trong các mô hình nuôi cấy ống nghiệm (in vitro), các hợp chất từ cây Annona muricata ngăn chặn sự tăng sinh của tế bào ác tính bằng cách kích hoạt quá trình apoptosis (tự chết theo chu trình) và gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 [1, 3]. Khi can thiệp vào dòng tế bào ung thư khoang miệng SCC-25, dịch chiết thô và dạng bào chế nano của mãng cầu xiêm làm tăng đáng kể tỷ lệ bắt giữ chu kỳ tế bào ở pha G1 so với mẫu đối chứng [3]. Đồng thời, các phân tử này làm mất điện thế màng ty thể (MMP) và kích thích hiện tượng chết tế bào theo chương trình ở giai đoạn muộn [3].
Đối với tế bào ung thư đại trực tràng COLO-205, dịch chiết lá mãng cầu xiêm nồng độ 10 mcg/ml làm gia tăng hoạt động của enzym caspase-3 (chỉ dấu thúc đẩy apoptosis) lên mức 1422 ng/ml, cao hơn 1,09 lần so với mẫu tế bào thuần và vượt trội hơn cả mẫu dùng chất đối chứng leucovorin (1373 ng/ml) cùng giả dược (1297 ng/ml) [2]. Ngoài ra, mô phỏng trên máy tính (in silico) chỉ ra rằng hợp chất isoquercetin từ loài cây này có ái lực gắn kết tốt với các protein đích gồm Bcl-2, Bad và Akt-1 của người [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Trước khi tiến hành trên người, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều phép đo hoạt tính chống ung thư ở cấp độ tế bào và mô hình động vật:
Năm 2022, một nghiên cứu sàng lọc hoạt tính sinh học từ cây Annona muricata được triển khai qua mô hình in vitro, in vivo và in silico [4]. Thử nghiệm in vitro trên tế bào ung thư vú nuôi cấy 2 chiều (2D) ghi nhận giá trị IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% tế bào) của dòng MDA-MB-231 là 330 mcg/ml và dòng MCF-7 là 290 mcg/ml [4]. Khi nuôi cấy 3 chiều (3D) bằng phương pháp giọt treo, chỉ số IC50 trên cả hai dòng MCF-7 và MDA-MB-231 đạt khoảng 0,005 g/ml [4]. Trong thử nghiệm in vivo đánh giá độc tính trên ruồi giấm (Drosophila melanogaster), nồng độ gây chết 50% (LC50) được xác định ở mức 0,1 g/ml [4].
Năm 2016, một nghiên cứu đã sàng lọc 19 mẫu dịch chiết thô lá mãng cầu xiêm từ các vùng trồng khác nhau trên các dòng tế bào ung thư vú MCF-7, MDA-MB-231 và 4 T1 [1]. Kết quả chỉ ra rằng hàm lượng hoạt chất và độc tính tế bào có sự khác biệt tùy theo địa điểm thu hái [1]. Mẫu dịch chiết mạnh nhất (B1 AMCE) được đưa vào thử nghiệm trên chuột mang khối u [1]. Ở mô hình động vật này, B1 AMCE giúp làm giảm kích thước và trọng lượng khối u, ức chế di căn và thúc đẩy apoptosis tế bào 4 T1 [1]. Đồng thời, dịch chiết làm giảm mức oxit nitric và malondialdehyde trong khối u, bên cạnh việc làm tăng số lượng bạch cầu, tế bào T và tế bào diệt tự nhiên (NK) [1].
Dữ liệu tổng hợp từ các loài thuộc chi Annona cũng cho thấy hoạt chất annonacin có độc tính tế bào đối với ung thư cổ tử cung dòng HeLa và HeLa S3 (IC50 lần lượt là 0,219 và 0,426 mcg/ml), ung thư buồng trứng dòng PA-1 và SKOV3 (IC50 lần lượt là 0,452 và 0,411 mcg/ml), ung thư bàng quang T24 (IC50 là 0,324 mcg/ml), ung thư vú MCH7 (IC50 là 0,433 mcg/ml) và ung thư da BCC-1 (IC50 là 0,427 mcg/ml) [5]. Một bài tổng quan giai đoạn 2011 đến tháng 1/2021 cũng kết luận loài Annona muricata thể hiện hoạt tính chống ung thư rộng nhất với giá trị IC50 thấp hơn so với loài A. cherimola hay A. squamosa [6].
Bằng chứng thực tế trên cơ thể người đến đâu?
Mặc dù các dữ liệu nuôi cấy tế bào rất hứa hẹn, thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người còn cực kỳ thưa thớt [5, 7].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2017 được tiến hành trên 30 bệnh nhân ung thư đại trực tràng ngoại trú đã phẫu thuật cắt bỏ khối u nguyên phát [7]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng dịch chiết lá mãng cầu xiêm (14 người) hoặc dùng giả dược (14 người) đều đặn mỗi ngày trong vòng 8 tuần; có 28 người hoàn thành toàn bộ nghiên cứu [7]. Kết quả theo dõi cho thấy huyết thanh của nhóm bệnh nhân được bổ sung chiết xuất thể hiện hoạt tính gây độc tế bào cao hơn đối với dòng tế bào ung thư đại trực tràng so với nhóm dùng giả dược [7]. Dẫu vậy, các tác giả nghiên cứu nhấn mạnh cần thực hiện thêm các nghiên cứu dài hạn để đánh giá chính xác tác động lên tình trạng dinh dưỡng và hoạt tính tiêu diệt khối u lâm sàng [7].
Ngoài thử nghiệm trên, y văn mới chỉ ghi nhận một vài báo cáo ca bệnh riêng lẻ [5]. Điển hình là trường hợp một bệnh nhân ung thư vú duy trì tình trạng bệnh ổn định mà không gặp tác dụng phụ sau khi dùng nước sắc lá mãng cầu xiêm trong hơn 5 năm [5]. Một ca bệnh khác bị ung thư buồng trứng di căn cũng ghi nhận khối u ổn định sau khi sử dụng sản phẩm bổ sung dạng viên chứa mãng cầu xiêm [5]. Những báo cáo ca lẻ này không đủ giá trị để coi mãng cầu xiêm là một phác đồ chữa bệnh [5].
Hiểu lầm: Nước sắc tự nhiên thay thế được phác đồ
Hiểu lầm nguy hiểm nhất của nhiều người bệnh là tự ý bỏ điều trị y khoa chính thống (hóa trị, xạ trị, phẫu thuật) để chuyển hẳn sang uống lá mãng cầu xiêm. Các kết quả ức chế tế bào ác tính mới chỉ diễn ra chủ yếu trong ống nghiệm khi hoạt chất được tinh chế và tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ nhất định [1, 2, 3]. Nước lá tự sắc tại nhà chứa nồng độ hoạt chất không đồng nhất, phụ thuộc lớn vào nguồn gốc đất trồng, khí hậu và cách chế biến [1].
Hơn nữa, các thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào không phản ánh đầy đủ khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa, quá trình chuyển hóa tại gan hay khả năng phân bố hoạt chất đến được khối u thực tế trong cơ thể người [8]. Việc trì hoãn phác đồ chuẩn mực của bác sĩ để dùng nước lá có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ "giai đoạn vàng", dẫn đến tế bào ác tính di căn lan rộng.
Ai nên thận trọng với mãng cầu xiêm?
Một bài tổng quan hệ thống năm 2020 trên các cơ sở dữ liệu PubMed, Medline và Embase đánh giá độ an toàn của dịch chiết lá Annona muricata cho thấy loại thảo dược này nhìn chung có hồ sơ dung nạp tốt, có tác dụng bảo vệ gan, giảm đau và chống loét [8]. Tuy nhiên, bài viết cũng cảnh báo chiết xuất này chứa thành phần có khả năng gây độc thần kinh (neurotoxic) [8]. Liều lượng và thời gian gây độc ghi nhận từ các nghiên cứu trên động vật có thể chưa phản ánh hoàn toàn tác động tương đương ở cơ thể người [8].
Do đó, những người mắc bệnh lý thoái hóa thần kinh, hội chứng Parkinson cần hết sức thận trọng và tránh lạm dụng dịch chiết mãng cầu xiêm đậm đặc trong thời gian dài [8]. Bên cạnh đó, người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, hạ huyết áp, bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận hoặc người có bệnh lý nền bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ loại cây này.
Gợi ý sử dụng an toàn và hợp lý
Mãng cầu xiêm tươi vẫn là một loại trái cây giàu dinh dưỡng và có thể sử dụng an toàn trong khẩu phần ăn uống đa dạng thường ngày. Bạn có thể dùng quả chín để ăn trực tiếp, làm sinh tố hoặc nước ép tự nhiên mà không cần lo ngại các nguy cơ nhiễm độc thần kinh như khi dùng dịch chiết cô đặc [8].
Đối với phần lá hoặc các dạng cao chiết, bột khô, hiện chưa có liều lượng chuẩn hóa được cơ quan y tế phê duyệt cho mục đích điều trị ung thư [4, 5]. Nếu muốn dùng nước sắc từ lá như một loại trà bổ trợ, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, không nấu quá đặc và không sử dụng liên tục kéo dài nhiều tháng liền [8]. Tuyệt đối không tự ý dùng hạt mãng cầu xiêm để đun nước uống vì hạt thường tích tụ nồng độ độc tố cao.
Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện nay xác nhận mãng cầu xiêm chứa nhiều hoạt chất tự nhiên có độc tính đối với tế bào ung thư trong ống nghiệm [1, 2]. Dù vậy, những bằng chứng này chưa thể chứng minh loại quả này có thể "trị khỏi ung thư" trên cơ thể con người [4, 5]. Người bệnh cần giữ tâm lý sáng suốt, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa ung bướu.
