Điểm chung và thắc mắc phổ biến về quả na, mãng cầu xiêm
Quả na (còn gọi là mãng cầu ta, Annona squamosa) và mãng cầu xiêm (Annona muricata) là hai loại trái cây nhiệt đới rất quen thuộc với người tiêu dùng Việt Nam [1]. Cả hai đều thuộc chi thực vật Annona, mang hương vị thơm ngọt hoặc chua ngọt đặc trưng khiến nhiều người băn khoăn liệu giá trị dinh dưỡng và hoạt chất của chúng có thực sự giống nhau.
Câu trả lời ngắn gọn: dù cùng họ và cùng chứa các hợp chất thứ cấp như acetogenin, polyphenol và alkaloid, hai loại quả này có sự khác biệt rõ rệt về hàm lượng các chất sinh hóa cơ bản, tiềm năng chống oxy hóa cũng như mức độ an toàn liên quan đến độc tính tế bào thần kinh [3, 5, 8].
Khác biệt về thành phần dinh dưỡng và hàm lượng sinh hóa
Về cấu tạo quả ăn được, chi Annona có khoảng 6 loài cho quả thương mại giá trị cao [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân tích đa dạng di truyền học phân tử trên 20 kiểu gen và đánh giá thành phần sinh hóa gần đúng trên 9 kiểu gen cho quả thuộc chi Annona [1].
Kết quả phân tích thành phần quả chỉ ra rằng Annona squamosa (quả na) sở hữu lượng lớn hơn đáng kể đối với phần lớn các chỉ số sinh hóa được nghiên cứu so với các loài đối chứng [1]. Ngược lại, Annona muricata (mãng cầu xiêm) nổi bật với hàm lượng dầu trong hạt rất dồi dào, mở ra tiềm năng lớn cho công nghiệp chiết xuất dầu [1]. Đối với người tiêu dùng, điều này cho thấy thịt quả na có mật độ vật chất sinh hóa đậm đặc hơn.
Hiện tại, các nghiên cứu chưa cung cấp con số cụ thể về năng lượng (calo) hay từng gam đường chi tiết đối chiếu trực tiếp giữa thịt quả tươi của hai loại trong cùng điều kiện đối chứng, do đó người dùng không nên võ đoán rằng loại quả nào ít ngọt hơn là ít đường hơn.
Nồng độ hoạt chất, độc tính thần kinh và vai trò của acetogenin
Một trong những nhóm hoạt chất đặc trưng nhất của chi thực vật này là acetogenin, bên cạnh các alkaloid, flavonoid, khoáng chất và tannin [4, 8]. Các bộ phận của cây chứa nhóm chất này thường được nghiên cứu do có hoạt tính sinh học mạnh mẽ nhưng đồng thời cũng đi kèm nguy cơ độc tính [3, 8].
Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát tác động gây độc thần kinh của dịch chiết từ các loài thuộc chi Annona trên các tế bào thần kinh trung não người (Lund human mesencephalic neurons) [2]. Thử nghiệm đo lường tỷ lệ sống của tế bào bằng xét nghiệm MTT và đo mức độ chết của tế bào qua nồng độ lactate dehydrogenase [2].
Kết quả ghi nhận thịt quả của cả hai loài A. muricata và A. squamosa đều làm suy giảm khả năng sống của tế bào thần kinh ở nồng độ thấp [2]. Đáng chú ý, dịch chiết thịt quả mãng cầu xiêm (A. muricata) thể hiện tác động độc thần kinh mạnh nhất, làm chết tới 67% tế bào ở nồng độ chiết xuất 1 microg/mL [2]. Ngoài ra, dịch chiết hạt của loài thuộc chi này gây giảm tỷ lệ sống và chết tế bào rõ rệt ngay ở nồng độ cực thấp là 0,1 microg/mL [2]. Sự sụt giảm khả năng sống của tế bào não người trong ống nghiệm gián tiếp chứng minh nguy cơ tiềm tàng của các hợp chất này nếu tiêu thụ dịch chiết nồng độ cao [2].
Khả năng chống oxy hóa và ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm
Dù độc tính thần kinh là yếu tố cần lưu tâm, các hợp chất tự nhiên trong chi Annona lại được giới nghiên cứu chú ý nhờ khả năng chống oxy hóa và kháng khối u [1, 2].
Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã đánh giá tiềm năng chống oxy hóa của dịch chiết lá từ 3 loài Annona bằng nhiều mô hình thử nghiệm ống nghiệm [3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết cồn của lá mãng cầu xiêm (A. muricata) ở nồng độ 500 microg/ml cho hiệu quả dọn dẹp gốc tự do cation ABTS lên tới 90,05%, dọn gốc hydroxyl đạt 85,88% và nitric oxide đạt 72,60% [3]. Trong khi đó, dịch chiết lá na (A. squamosa) cho khả năng ức chế thấp nhất ở hầu hết các mô hình thử nghiệm, ngoại trừ khả năng dọn gốc hydroxyl đạt 79,79% [3].
Đến năm 2023, một đánh giá tổng hợp dữ liệu y sinh từ năm 2011 đến tháng 1/2021 về hoạt tính chống ung thư của ba loài A. cherimola, A. muricata, và A. squamosa tiếp tục xác nhận điều này [4]. Báo cáo chỉ ra rằng A. muricata thể hiện số lượng hoạt tính kháng ung thư nhiều nhất ở hầu hết các bộ phận, đi kèm giá trị nồng độ ức chế tối thiểu 50% (IC50) thấp nhất trên nhiều dòng tế bào ung thư so với A. squamosa thông qua các cơ chế ức chế tăng sinh, kích hoạt chết theo chu trình (apoptosis) và ngừng chu kỳ tế bào G1 [4]. Tuy nhiên, các phát hiện này chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm trên các dòng tế bào biệt lập, chưa phải là bằng chứng chữa bệnh trên người [4].
Tác động chuyển hóa đường và lipid
Bên cạnh hoạt tính tế bào, một số thử nghiệm trên động vật đã được tiến hành để xem xét tiềm năng hỗ trợ điều hòa đường huyết và mỡ máu. Một báo cáo năm 2022 tổng hợp các nghiên cứu cho thấy dịch chiết nước và cồn từ lá mãng cầu xiêm cho tác dụng hạ đường huyết và chống oxy hóa trên chuột mắc đái tháo đường [5].
Đồng thời, các chế phẩm từ na (A. squamosa) cũng tạo ra tác động ức chế chỉ số đường huyết và mỡ máu, kèm theo tăng cường nồng độ enzyme chống oxy hóa glutathione reductase trên mô hình động vật thí nghiệm [5]. Những tác động tích cực này được giới khoa học cho là bắt nguồn từ sự hiện diện phong phú của polyphenol, flavonoid, steroid và các chất chuyển hóa thứ cấp [5]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ mới ghi nhận trên chuột và không đồng nghĩa với việc ăn quả tươi sẽ đem lại tác dụng điều trị tương đương [5].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là mãng cầu xiêm có thể thay thế thuốc chữa ung thư. Các nghiên cứu hiện có chỉ chứng minh dịch chiết từ các bộ phận cây ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng khẳng định khả năng chữa khỏi ung thư trên người [4].
Hiểu lầm thứ hai là mọi bộ phận của quả đều bổ dưỡng và lành tính. Thực tế, dịch chiết hạt chi Annona thể hiện mức độ làm chết tế bào thần kinh rất cao ở nồng độ rất nhỏ (0,1 microg/mL) [2]. Thậm chí trong y học dân gian, bột hạt nướng của mãng cầu xiêm từng được dùng để gây nôn và nhuận tràng mạnh do độc tính tự nhiên [6]. Dịch chiết lá của mãng cầu xiêm và rễ của na cũng có độc tính cao đối với trứng và ốc bươu trong các nghiên cứu diệt ký sinh trùng [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử rối loạn vận động hoặc các bệnh lý thoái hóa thần kinh nên thận trọng với các chế phẩm chứa nồng độ đậm đặc từ loài Annona do nguy cơ độc tính thần kinh đã được ghi nhận trên tế bào thần kinh người [2].
Người bệnh đái tháo đường cần chú ý kiểm soát khẩu phần, bởi dù dịch chiết lá có tiềm năng hạ đường huyết trên chuột, thịt quả tự nhiên của cả na và mãng cầu xiêm đều chứa lượng đường sinh hóa tự nhiên đáng kể [5, 6].
Phụ nữ mang thai, người đang mắc bệnh lý gan thận hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các loại thực phẩm bổ sung chiết xuất từ lá hoặc thịt của các loài cây này [2].
Cách dùng hợp lý trong đời sống
Người tiêu dùng chỉ nên ăn phần thịt quả chín tự nhiên với lượng vừa phải, không lạm dụng ăn liên tục lượng lớn hàng ngày. Tuyệt đối không cắn vỡ hạt, không nuốt hạt và không tự ý sắc uống hạt na hay hạt mãng cầu xiêm do nguy cơ ngộ độc tế bào cao [3, 8].
Không tự ý nấu nước lá cây uống thay trà hàng ngày nhằm mục đích "phòng ngừa ung thư" khi chưa có chỉ định chuyên môn, bởi các hoạt chất chống khối u trong ống nghiệm luôn đi kèm nồng độ độc tính thần kinh nhất định [1, 3]. Quả na thích hợp dùng tráng miệng trực tiếp, trong khi mãng cầu xiêm thường phù hợp dầm hoặc xay sinh tố không thêm đường ngọt.
Cả na và mãng cầu xiêm đều là những nguồn trái cây nhiệt đới phong phú dưỡng chất và hoạt chất sinh học tự nhiên [5, 8]. Quả na vượt trội về hàm lượng tổng thể các chất sinh hóa cơ bản, trong khi mãng cầu xiêm mang hoạt tính chống oxy hóa cao hơn nhưng đồng thời cũng thể hiện độc lực tế bào thần kinh mạnh hơn trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [2, 3, 5]. Lựa chọn lành mạnh nhất là sử dụng thịt quả ở mức cân bằng, đa dạng hóa các loại trái cây và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế đối với các vấn đề bệnh lý.
