Lời đồn thổi về thần dược bổ não
Thời gian gần đây, trên các diễn đàn sức khỏe và mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin ca ngợi mẫu đơn tử ban (danh pháp khoa học: Paeonia rockii) như một loại "thần dược" giúp phục hồi trí nhớ, chống teo não và ngăn ngừa mọi bệnh lý thoái hóa thần kinh. Nhiều người tiêu dùng không ngần ngại săn lùng các sản phẩm từ hoa, lá hay rễ của loài cây này với kỳ vọng cải thiện chức năng não bộ cấp tốc. Thậm chí, không ít lời quảng cáo còn khẳng định thảo dược này có thể thay thế thuốc điều trị cho người bệnh sau đột quỵ hoặc mắc chứng sa sút trí tuệ.
Tuy nhiên, liệu những tuyên bố trên có thực sự bắt nguồn từ bằng chứng y học đáng tin cậy hay chỉ là chiêu trò thổi phồng thương mại? Sự thật là các hoạt tính sinh học của mẫu đơn tử ban hiện mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong phòng thí nghiệm và trên động vật [1]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh mẫu đơn tử ban có khả năng "chữa lành" các tổn thương não bộ hay đảo ngược quá trình thoái hóa thần kinh.
Não bộ dễ tổn thương trước stress oxy hóa ra sao
Để hiểu vì sao các nhà khoa học quan tâm đến đặc tính chống oxy hóa của các loài thực vật họ mẫu đơn, cần nhìn nhận về mức độ nhạy cảm của hệ thần kinh trung ương. Não bộ là cơ quan đặc biệt dễ bị tổn thương bởi các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) do nhu cầu tiêu thụ oxy rất cao, chứa lượng lớn axit béo không bão hòa đa trong tế bào thần kinh, trong khi hệ thống enzyme chống oxy hóa nội sinh lại tương đối thấp.
Hiện tượng stress oxy hóa xảy ra khi có sự mất cân bằng trong hệ thống oxy hóa - khử, bắt nguồn từ việc sản sinh quá mức các gốc oxy hóa hoặc suy giảm hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh. Tình trạng dư thừa ROS sẽ phá hủy lipid, protein, DNA, RNA và làm biến đổi các con đường truyền tín hiệu nội bào, cuối cùng kích hoạt quá trình chết tế bào thần kinh theo dạng hoại tử hoặc tự hủy (apoptosis). Do đó, việc tìm kiếm các hợp chất thực vật có khả năng trung hòa gốc tự do và kích hoạt con đường bảo vệ tế bào thần kinh đang là hướng đi được nhiều nhà khoa học theo đuổi.
Khoa học ghi nhận gì từ mẫu đơn tử ban
Mẫu đơn tử ban (Paeonia rockii) vốn là một loài thực vật cổ xưa, quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng thuộc chi Paeonia tại Trung Quốc [2]. Loài thực vật này bao gồm hai phân loài là Paeonia rockii phân loài rockii và phân loài taibaishanica, đóng vai trò là một cây thuốc bản địa [2]. Các nghiên cứu sinh thái học và phân tích bộ gen cho thấy hai phân loài này đã có sự phân tách tiến hóa từ khoảng 0,83 triệu năm trước [2].
Về mặt hóa học và hoạt tính sinh học, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tập trung đánh giá khả năng chống oxy hóa in vitro và in vivo của chiết xuất từ hoa và lá cây Paeonia rockii [1]. Trong các thử nghiệm hóa học trong ống nghiệm, chiết xuất từ mẫu đơn tử ban đã thể hiện khả năng dọn dẹp gốc tự do cation ABTS rất rõ rệt [1]. Thứ tự hoạt tính dọn gốc tự do ABTS được ghi nhận là chiết xuất lá mạnh hơn chiết xuất hoa, và cả hai đều vượt trội hơn chất đối chứng quen thuộc là axit ascorbic (vitamin C) [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2018 cũng tiến hành thử nghiệm khả năng khử của chiết xuất thông qua việc theo dõi sự chuyển hóa từ ion sắt Fe3+ thành Fe2+ bằng sự hình thành sản phẩm xanh Phổ tại bước sóng 700 nm [1]. Lực khử của chiết xuất hoa và lá mẫu đơn tử ban đều tăng dần theo nồng độ [1]. Giá trị đương lượng axit ascorbic (AAE) tính trên 100 microgam chiết xuất hoa đạt mức 119,85 ± 0,00, trong khi chiết xuất lá đạt tới 178,81 ± 0,00 [1]. Lực khử của chiết xuất lá cao hơn chiết xuất hoa và cả hai đều cao hơn axit ascorbic, chứng tỏ hoạt tính chống oxy hóa in vitro của lá mẫu đơn tử ban rất mạnh mẽ [1].
Một cơ chế bảo vệ khác được đánh giá là khả năng tạo phức khóa ion kim loại chuyển tiếp (chelating), từ đó giúp ngăn ngừa phản ứng xúc tác peroxy hóa lipid màng tế bào [1]. Khi so sánh với chất tạo phức đối chứng EDTA-Na2, chiết xuất lá mẫu đơn tử ban thể hiện khả năng liên kết ion Fe2+ mạnh hơn đáng kể so với chiết xuất hoa, dù EDTA vẫn là chất tạo phức mạnh nhất [1]. Cả hai loại chiết xuất đều thể hiện khả năng tạo phức với ion sắt phụ thuộc vào liều lượng [1]. Trong thử nghiệm trên cơ thể sống (in vivo), nghiên cứu đã đánh giá tác động trên mô hình chuột bị gây lão hóa bằng d-galactose [1]. Nhóm chuột đối chứng bị tiêm d-galactose đã ghi nhận tình trạng gia tăng nồng độ 8-iso PGF2alpha trong huyết thanh, cùng sự gia tăng các chỉ số tổn thương oxy hóa gồm MDA và carbonyl protein trong gan và mô não [1]. Chiết xuất từ loài thực vật này đã cho thấy tiềm năng kiểm soát các dấu ấn stress oxy hóa trong cơ thể chuột thí nghiệm [1].
Tác dụng chống oxy hóa thần kinh từ các hoạt chất chi Mẫu đơn
Để giải thích rõ hơn tiềm năng bảo vệ thần kinh của cây thuộc chi Mẫu đơn (Paeonia), các nhà nghiên cứu đã phân lập và thử nghiệm nhiều hoạt chất đặc hữu, tiêu biểu là paeoniflorin và paeonol. Những nghiên cứu tiền lâm sàng này giúp làm sáng tỏ cách các phân tử tự nhiên bảo vệ cấu trúc não bộ khi đối mặt với các tác nhân oxy hóa cực đoan.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã làm sáng tỏ cơ chế của paeoniflorin (PF) - một hoạt chất chính trong rễ các loài mẫu đơn (Paeoniae Radix) - đối với tế bào gốc/tiền thân thần kinh (NPC) bị tổn thương do hydro peroxide (H2O2) [3]. Khi các tế bào NPC nuôi cấy bị xử lý bằng H2O2 nồng độ 200 micromol/L trong 2 giờ, tỷ lệ sống của tế bào sụt giảm nghiêm trọng và xuất hiện hiện tượng chết theo chương trình ồ ạt [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc xử lý bằng paeoniflorin đã giúp bảo vệ tế bào chống lại sự suy giảm khả năng sống phụ thuộc vào nồng độ [3].
Đồng thời, paeoniflorin ức chế quá trình apoptosis ở tế bào NPC bằng cách đảo ngược sự suy giảm của Procaspase-3 và tái lập trạng thái cân bằng giữa hai protein điều hòa là Bcl-2 và Bax [3]. Về mặt cơ chế phân tử, sự bảo vệ của paeoniflorin gắn liền với sự gia tăng quá trình phosphoryl hóa trục enzyme phosphatidylinositol 3-kinase (PI3K) và protein kinase B (Akt-1) theo cả thời gian và nồng độ [3]. Khi các nhà khoa học sử dụng chất ức chế chọn lọc PI3K là LY294002, toàn bộ tác dụng kích hoạt Akt-1 cũng như hiệu quả bảo vệ tế bào thần kinh trước stress oxy hóa của paeoniflorin đều bị triệt tiêu hoàn toàn [3].
Song song với đó, nghiên cứu năm 2012 đã xem xét tác dụng của paeonol, một hợp chất tự nhiên chiết xuất từ vỏ rễ mẫu đơn (Moutan cortex) trên tế bào vi bọc đệm nguyên phát và tế bào thần kinh vỏ não của chuột [4]. Trong các tế bào vi bọc đệm bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), paeonol đã làm giảm sự biểu hiện quá mức của enzyme iNOS và COX-2, từ đó làm giảm sự sản sinh oxit nitric (NO) và prostaglandin E2 [4]. Paeonol cũng ức chế quá trình phosphoryl hóa ERK và JNK do LPS gây ra, đồng thời làm suy giảm sự kích hoạt enzyme NADPH oxidase và sự tạo thành các gốc oxy hóa phản ứng [4].
Bên cạnh khả năng kích hoạt tăng biểu hiện của heme oxygenase-1 (HO-1), paeonol còn bảo vệ các tế bào thần kinh không bị tiêu diệt khi nuôi cấy trong môi trường chứa dịch tiết từ vi bọc đệm bị viêm [4]. Đáng chú ý, trên các tế bào thần kinh vỏ não bị tổn thương oxy hóa do chất độc 6-hydroxydopamine, paeonol không chỉ làm giảm mức sinh ROS mà còn phục hồi tỷ lệ sống của tế bào, gia tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và tăng cường biểu hiện của protein chống tự hủy Bcl-2 [4].
Bằng chứng khoa học và ranh giới với lời đồn
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng từ chiết xuất mẫu đơn tử ban (Paeonia rockii) và các hoạt chất như paeoniflorin hay paeonol rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần giữ một cái nhìn tỉnh táo và khách quan. Toàn bộ các kết quả nghiên cứu hiện có đều bắt nguồn từ tế bào nuôi cấy trong đĩa petri hoặc trên các mô hình động vật gặm nhấm trong điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt [2, 3, 6].
Có một khoảng cách rất lớn từ việc một chiết xuất hóa học có khả năng dọn gốc tự do trong ống nghiệm cho đến việc một người uống thảo dược có thể bảo vệ được não bộ [1]. Khi đi vào cơ thể người qua đường uống, các hoạt chất phải vượt qua hệ tiêu hóa, quá trình chuyển hóa tại gan và đặc biệt là hàng rào máu não. Hiện nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh việc dùng mẫu đơn tử ban giúp chữa suy giảm trí nhớ, điều trị tai biến mạch máu não hay làm chậm bệnh Alzheimer. Việc các kênh bán hàng tuyên bố thảo dược này có thể "phục hồi não bộ kỳ diệu" hoàn toàn là đồn thổi không có căn cứ y khoa.
Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng dược liệu mẫu đơn
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm với tác dụng chữa bệnh trên người. Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đun sắc hoa hoặc lá mẫu đơn tử ban uống hàng ngày là có thể nạp đủ nồng độ hoạt chất tương tự như các chiết xuất tinh khiết được dùng trong nghiên cứu. Trên thực tế, hàm lượng hoạt chất tự nhiên trong dược liệu thô biến thiên rất lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, thu hái và phương pháp bào chế.
Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là cho rằng dược liệu thảo mộc thì "hoàn toàn lành tính, vô hại" và có thể tự ý sử dụng thay thế các phác đồ điều trị của bác sĩ. Một số bệnh nhân cao tuổi sau cơn thiếu máu não cục bộ hoặc người có dấu hiệu sa sút trí tuệ đã tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược truyền miệng. Điều này có thể dẫn tới những biến cố sức khỏe nghiêm trọng do không kiểm soát được các yếu tố nguy cơ nền như huyết áp hay xơ vữa mạch máu.
Ai nên thận trọng trước các chế phẩm thảo dược
Do các bằng chứng khoa học trên cơ thể người còn rất hạn chế, nhiều đối tượng cần hết sức thận trọng và không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm từ mẫu đơn tử ban. Hiện tại, hoàn toàn chưa có nghiên cứu về tính an toàn và hiệu quả của loài dược liệu này trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chỉ mới được thực hiện trên động vật thí nghiệm và các dòng tế bào biệt hóa [2, 3, 6].
Những người mắc các bệnh lý mạn tính, người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp, chống đông máu hoặc thuốc an thần cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ mẫu đơn. Việc kết hợp tùy tiện thảo dược với thuốc chuyển hóa qua gan có thể gây tương tác bất lợi, ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị hoặc làm gia tăng độc tính cho cơ thể.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Đối với những người quan tâm đến việc bồi bổ hệ thần kinh, điều quan trọng nhất là duy trì lối sống lành mạnh đã được y học xác nhận. Thay vì tìm kiếm các loài thảo dược quý hiếm đắt đỏ với những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng, việc ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên, hạn chế căng thẳng và duy trì chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây tươi tự nhiên là cách tối ưu để cung cấp các chất chống oxy hóa bảo vệ tế bào não.
Nếu muốn tìm hiểu hoặc sử dụng các chế phẩm bổ trợ từ thực vật, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được cơ quan y tế cấp phép. Người dùng tuyệt đối không tự ý dùng liều cao, không dùng kéo dài khi chưa có hướng dẫn chuyên môn và không coi thảo dược là phương pháp thay thế thuốc chữa bệnh. Khi phát hiện các dấu hiệu suy giảm trí nhớ, đau đầu kéo dài hoặc suy giảm chức năng vận động, việc đến bệnh viện để được thăm khám và chẩn đoán chính xác là bước đi cần thiết hàng đầu.
