Nhiều phụ nữ mang thai thường xuyên gặp phải tình trạng đầy bụng, sôi bụng hoặc tiêu chảy mỗi khi uống sữa tươi. Lo ngại những cơn đau bụng này ảnh hưởng đến thai nhi, không ít mẹ bầu đã quyết định kiêng hoàn toàn sữa và các sản phẩm từ sữa. Tuy nhiên, việc cắt bỏ hoàn toàn nguồn thực phẩm này có thể khiến cả mẹ và bé đối mặt với nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng cần thiết, đặc biệt là canxi.

Mẹ bầu bị bất dung nạp lactose hoàn toàn không nhất thiết phải từ bỏ sữa. Bằng cách chia nhỏ khẩu phần, uống sữa trong bữa ăn hoặc chuyển sang các chế phẩm lên men và sữa đã qua xử lý men lactase, thai phụ vẫn có thể hấp thu trọn vẹn dưỡng chất cho con mà không hề bị rối loạn tiêu hóa.

Nhu cầu canxi thai kỳ và rào cản bất dung nạp lactose

Trong suốt thai kỳ, cơ thể người mẹ phải huy động lượng canxi dao động từ 50 đến 330 mg mỗi ngày để phục vụ cho sự hình thành và phát triển hệ xương của thai nhi [1]. Nhu cầu này đòi hỏi sự tương tác sinh lý mật thiết giữa cơ thể mẹ và em bé trong bụng mẹ [1]. Nhiều cơ quan dinh dưỡng uy tín như D-A-CH (đại diện cho Đức, Áo, Thụy Sĩ) và Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) đều khuyến nghị mức tiêu thụ canxi hàng ngày là 1000 mg cho phụ nữ mang thai và cho con bú trên 19 tuổi [1].

Thực tế cho thấy, mức tiêu thụ canxi trung bình ở phụ nữ trẻ tại các quốc gia phương Tây chỉ đạt khoảng 800 mg mỗi ngày [1]. Do đó, việc bổ sung canxi thông qua chế độ ăn uống rất được khuyến khích, đặc biệt là vào ba tháng giữa, ba tháng cuối thai kỳ và giai đoạn cho con bú [1]. Việc đạt mức canxi khuyến nghị hoàn toàn có thể thực hiện được thông qua 3 đến 4 bữa ăn phụ có sữa, phô mai, sữa chua hoặc nước khoáng giàu canxi [1].

Thế nhưng, hội chứng bất dung nạp lactose lại trở thành rào cản lớn khiến nhiều bà bầu e dè với các sản phẩm này. Bất dung nạp lactose là một hội chứng lâm sàng thực tế, dù tỷ lệ mắc thật sự trong cộng đồng hiện nay vẫn chưa được xác định chính xác [2]. Rất nhiều thai phụ lo sợ rằng những cơn quặn bụng do sữa sẽ gây hại cho thai nhi nên đã chọn giải pháp kiêng tuyệt đối [3].

Bản chất của lactose và cơ chế gây rối loạn tiêu hóa

Lactose thực chất là loại carbohydrate chính hiện diện tự nhiên trong sữa mẹ [4]. Về mặt hóa học, đây là một loại đường đôi (disaccharide) được cấu tạo từ hai phân tử đường đơn là glucose và galactose [4]. Tuyến vú của người mẹ sản xuất đường lactose một cách độc lập mà không phụ thuộc vào chế độ ăn uống thường nhật [4]. Loại đường này đóng vai trò là nguồn cung cấp galactose duy nhất trong chế độ ăn, một chất rất cần thiết để tổng hợp các đại phân tử như oligosaccharide, glycoprotein và glycolipid [4].

Không chỉ cung cấp năng lượng, đường lactose còn tạo điều kiện thuận lợi cho sự hấp thu và giữ lại các khoáng chất quan trọng như canxi, magie và kẽm trong cơ thể [4]. Bình thường, quá trình tiêu hóa lactose diễn ra tại ruột non nhờ sự hỗ trợ của men lactase để phân cắt thành glucose và galactose trước khi hấp thu [4]. Thiếu hụt men lactase có thể do nguyên phát bẩm sinh (rất hiếm gặp), nguyên phát khởi phát muộn hoặc thứ phát sau những tổn thương tại ruột [4].

Khi men lactase bị thiếu hụt, lượng đường lactose không được tiêu hóa sẽ di chuyển xuống đại tràng [4]. Tình trạng này kích thích quá trình lên men, tạo ra nhiều khí và kéo nước vào lòng ruột, gây ra các triệu chứng điển hình như đau quặn bụng, chướng bụng, đầy hơi và tiêu chảy [4]. Tuy nhiên, tại đại tràng, lượng lactose này vẫn có thể được thủy phân một phần nhờ hệ vi khuẩn có lợi như bifidobacteria và lactobacilli [4].

Hiểu lầm tai hại: Cơ thể thiếu lactase không hấp thu được canxi?

Nhiều người có quan niệm sai lầm rằng khi cơ thể không tiêu hóa được lactose thì ruột cũng sẽ mất đi khả năng hấp thu canxi từ thức ăn [5]. Các dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu trên người và động vật đã bác bỏ lo ngại này [5]. Dựa trên các bằng chứng khoa học sẵn có, bản thân lượng lactose trong khẩu phần ăn hay tình trạng thiếu hụt men lactase đều không gây ảnh hưởng đáng kể đến khả năng hấp thu canxi ở người trưởng thành [5].

Mối nguy hại thực sự đối với hệ xương không xuất phát từ việc thiếu men lactase, mà bắt nguồn từ hành vi chủ động né tránh sữa của người bệnh [5]. Khi phụ nữ cắt giảm hoặc kiêng hoàn toàn sữa, mật độ khoáng chất của xương sẽ suy giảm rõ rệt và làm tăng nguy cơ gãy xương do giòn xương [5]. Tình trạng bất dung nạp lactose đã được ghi nhận là làm tăng nguy cơ gãy xương cẳng tay và xương hông ở một số bệnh nhân [6].

Hội đồng chuyên gia của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) cũng chỉ ra rằng phần lớn những người bị kém hấp thu lactose không hề biểu hiện thành triệu chứng lâm sàng trên thực tế [2]. Rất nhiều người lầm tưởng mình mắc hội chứng này trong khi bản thân không hề bị kém hấp thu [2]. Việc tự chẩn đoán và loại bỏ hoàn toàn sữa khiến thai phụ không nạp đủ lượng canxi và vitamin D cần thiết [2]. Tình trạng kiêng khem không đúng cách này sẽ làm tổn hại đến nguồn dự trữ canxi và làm tăng nguy cơ loãng xương cùng bệnh tăng huyết áp [3].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng dung nạp sữa?

Nhận thức sai lầm và nỗi sợ hãi về chứng bất dung nạp lactose hiện đang ở mức rất cao trong cộng đồng [3]. Các bằng chứng khoa học cho thấy tỷ lệ bất dung nạp lactose đã bị phóng đại quá mức so với thực tế [3]. Những triệu chứng khó chịu ở đường tiêu hóa đôi khi xuất phát từ các yếu tố tâm lý hoặc sinh lý khác mà người bệnh nhầm lẫn với phản ứng do sữa gây ra [3].

Đáng chú ý, các thử nghiệm khoa học đã chứng minh rằng những người có mức men lactase thấp được xác nhận bằng xét nghiệm trong phòng thí nghiệm vẫn có thể uống 1 khẩu phần sữa cùng bữa ăn mà không bị đau bụng hay tiêu chảy [3]. Họ cũng có thể uống tới 2 khẩu phần sữa mỗi ngày nếu lượng sữa này được chia nhỏ vào bữa sáng và bữa tối [3]. Hệ tiêu hóa của con người có khả năng thích nghi tốt hơn nhiều so với những gì chúng ta thường nghĩ [3].

Do việc kiêng khem sữa mang lại nhiều nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng hơn là lợi ích, nhiều tổ chức y tế công cộng đã đưa ra khuyến nghị rõ ràng [5]. Tất cả mọi người, bao gồm cả những trường hợp đã được xác định bất dung nạp lactose, vẫn nên tiêu thụ 3 khẩu phần sữa hoặc chế phẩm sữa mỗi ngày để đảm bảo cung cấp đủ dưỡng chất và duy trì sức khỏe xương tối ưu [5].

Chiến lược chia nhỏ cữ sữa và kết hợp trong bữa ăn

Biện pháp can thiệp đầu tiên và đơn giản nhất cho thai phụ nhạy cảm với đường sữa chính là thay đổi cách thức uống sữa hàng ngày [3]. Thay vì uống hết một cốc lớn khoảng 200 đến 250 ml sữa vào lúc bụng đang đói, mẹ bầu nên chia nhỏ lượng sữa này thành từng ngụm nhỏ uống rải rác [3]. Việc chia thành các khẩu phần nhỏ giúp lượng lactose đi vào ruột non một cách từ từ, không làm quá tải lượng men lactase ít ỏi sẵn có của cơ thể [3].

Bên cạnh việc chia nhỏ liều lượng, thời điểm uống sữa cũng đóng vai trò vô cùng quyết định [3]. Thai phụ nên uống sữa cùng với các bữa ăn chính hoặc ăn kèm với thực phẩm rắn giàu tinh bột như bánh mì, ngũ cốc, yến mạch hoặc cơm [3]. Sự hiện diện của thức ăn rắn trong dạ dày sẽ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, giúp sữa di chuyển xuống ruột non với tốc độ chậm hơn nhiều [3]. Nhờ vậy, ruột có thêm thời gian để phân giải đường lactose và hạn chế tối đa các phản ứng sinh hơi, sôi bụng [3].

Duy trì thói quen tiêu thụ 2 phần sữa nhỏ vào bữa sáng và bữa tối là phương pháp được chứng minh an toàn và không gây ra các triệu chứng khó chịu cho người nhạy cảm [3]. Việc kiểm soát dinh dưỡng khi bị bất dung nạp lactose cần hướng đến tính bền vững, việc cắt giảm chỉ nên mang tính tạm thời trong giai đoạn đường ruột bị tổn thương [4].

Ưu tiên sữa chua, phô mai và sản phẩm đã xử lý men lactase

Nếu việc uống sữa tươi vẫn tạo cảm giác e ngại, thai phụ hoàn toàn có thể chuyển hướng sang các chế phẩm từ sữa lên men tự nhiên [1]. Sữa chua và phô mai là hai nguồn cung cấp canxi cùng protein dồi dào rất dễ dung nạp [1]. Trong quá trình lên men, các vi khuẩn có lợi như bifidobacteria và lactobacilli đã phân giải phần lớn lượng đường lactose thành axit lactic [4]. Hệ vi sinh này tiếp tục hỗ trợ quá trình tiêu hóa đường đôi khi đi vào đường tiêu hóa của người mẹ [4].

Một giải pháp hiện đại và rất phổ biến khác là sử dụng các dòng sữa chuyên biệt đã qua xử lý men lactase [7]. Nhà sản xuất đã bổ sung trực tiếp enzyme này vào sữa từ trước để thủy phân toàn bộ đường lactose thành glucose và galactose [7]. Thai phụ khi uống dòng sữa này sẽ hấp thu dinh dưỡng bình thường mà không cần đến sự hiện diện của men lactase nội sinh ở niêm mạc ruột [4].

Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) ủng hộ mạnh mẽ việc sử dụng các sản phẩm sữa đã xử lý men lactase hoặc bổ sung men lactase đường uống để giữ lại nguồn canxi giá trị [7]. Khi bắt buộc phải loại bỏ một sản phẩm sữa nào đó khỏi khẩu phần ăn, thai phụ cần lựa chọn ngay thực phẩm thay thế có hàm lượng calo, protein, vitamin và khoáng chất tương đương để không làm gián đoạn sự phát triển của thai nhi [4].

Nhóm mẹ bầu nào cần thận trọng và xem xét bổ sung canxi?

Mặc dù việc điều chỉnh chế độ ăn uống là ưu tiên hàng đầu, một số thai phụ vẫn cần đến sự hỗ trợ của viên uống bổ sung [1]. Trong trường hợp thai phụ bị bất dung nạp lactose nặng hoặc có sở thích cá nhân không thể dung nạp bất kỳ chế phẩm sữa nào, các chuyên gia khuyến nghị cần bổ sung thêm từ 500 đến 1000 mg canxi mỗi ngày ngoài chế độ ăn [1]. Việc bổ sung canxi và vitamin D này đã được chứng minh giúp tăng mật độ khoáng chất của xương và có cơ sở khoa học rõ ràng trong thai kỳ [6].

Đặc biệt, việc bổ sung canxi trong thai kỳ còn có mối liên hệ mật thiết với việc giảm nguy cơ mắc chứng tăng huyết áp do thai nghén [1]. Tuy nhiên, hiệu quả giảm huyết áp này chỉ được ghi nhận rõ ràng ở những phụ nữ vốn có mức tiêu thụ canxi nền tảng trong khẩu phần hàng ngày quá thấp [1]. Các báo cáo về việc bổ sung canxi giúp phòng ngừa tình trạng trẻ sinh nhẹ cân (dưới 2500 g) hoặc hạ huyết áp ở thế hệ sau hiện vẫn chỉ là sơ bộ hoặc cần thêm nghiên cứu khẳng định [1].

Mẹ bầu cũng cần lưu ý rằng ngay cả một lượng rất nhỏ lactose có trong tá dược thuốc (từ 10 đến 750 mg) cũng có thể kích hoạt triệu chứng đau bụng tùy theo cơ địa nhạy cảm của từng người [6]. Tuy nhiên, các nghiên cứu có đối chứng chưa chứng minh được lợi ích tuyệt đối của chế độ ăn hoàn toàn không lactose hay việc lạm dụng men vi sinh dựa trên y học bằng chứng [6]. Vì vậy, việc điều trị dinh dưỡng luôn cần được cá thể hóa cho từng thai phụ [6]. Khi có các bệnh lý nền đi kèm, thai phụ nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm canxi nào.

Gợi ý thực đơn và cách áp dụng thực tế cho thai phụ

Để đảm bảo cung cấp ít nhất 1000 mg canxi mỗi ngày mà không bị quấy rầy bởi các cơn đau bụng, mẹ bầu có thể áp dụng các bước điều chỉnh đơn giản [1]. Buổi sáng, thai phụ có thể uống nửa ly sữa tươi (khoảng 100 ml) sau khi đã ăn sáng no với bánh mì hoặc bún, phở [3]. Bữa phụ buổi chiều có thể thay thế bằng một hũ sữa chua giàu lợi khuẩn cùng các loại hạt [1]. Buổi tối trước khi đi ngủ, một ly sữa không chứa lactose (lactose-free) ấm sẽ giúp mẹ bầu vừa ngủ ngon vừa nạp đủ canxi cho bé [7].

Bên cạnh sữa, thai phụ có thể bổ sung thêm các loại nước khoáng giàu canxi để gia tăng lượng vi chất nạp vào cơ thể một cách tự nhiên [1]. Các quá trình thích ứng sinh lý trong thai kỳ có khả năng tự điều chỉnh độc lập để huy động canxi nuôi thai [8]. Tuy nhiên, mẹ bầu không nên chủ quan để cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt canxi kéo dài [8].

Lắng nghe phản ứng của cơ thể là nguyên tắc quan trọng nhất đối với mẹ bầu bất dung nạp lactose. Thay vì loại bỏ hoàn toàn nhóm thực phẩm bổ dưỡng này, việc kiên trì áp dụng chiến lược chia nhỏ khẩu phần, kết hợp thực phẩm thông minh và chọn lựa sản phẩm sữa phù hợp sẽ giúp mẹ bầu có một thai kỳ khỏe mạnh, đảm bảo bé yêu chào đời với hệ xương vững chắc.