Bối cảnh và băn khoăn về thảo dược hạ đường huyết

Người mắc đái tháo đường hoặc có đường huyết cao thường tìm đến các bài thuốc dân gian. Mía dò và Dây thìa canh là hai cái tên thường được nhắc đến trong các cuộc thảo luận về hỗ trợ điều trị đái tháo đường tại Việt Nam.

Nhiều người bệnh thắc mắc liệu hai loại cây này có tác dụng tương đương nhau hay không. Việc hiểu rõ mức độ bằng chứng khoa học giúp người bệnh tránh nhầm lẫn và không dùng sai cách.

Mía dò và Dây thìa canh có sự chênh lệch rất lớn về mức độ nghiên cứu lâm sàng. Dây thìa canh sở hữu nhiều dữ liệu thực nghiệm trên người và động vật, trong khi Mía dò chưa có dữ liệu đối chứng cụ thể trong các nghiên cứu được cung cấp.

Người bệnh không nên tự ý thay thế thuốc kê đơn bằng bất kỳ loại thảo mộc nào khi chưa có hướng dẫn y tế rõ ràng.

Mía dò và Dây thìa canh: Thực tế dữ liệu hiện nay

Dây thìa canh (tên khoa học là Gymnema sylvestre) là loại thảo dược đã được nghiên cứu từ lâu trong y học cổ truyền Ấn Độ [1, 7]. Loài thảo dược này có các bằng chứng rõ ràng từ phòng thí nghiệm mô phỏng, thử nghiệm động vật cho tới các can thiệp lâm sàng trên người bệnh đái tháo đường [1, 2, 5].

Đối với Mía dò, tiêu đề đặt ra câu hỏi so sánh giữa Mía dò và Dây thìa canh, tuy nhiên dữ liệu tài liệu khoa học hiện có trong bài đánh giá này hoàn toàn chưa ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng hay dữ liệu kiểm soát đường huyết của Mía dò. Do đó, chưa có đủ cơ sở khoa học để khẳng định hiệu quả kiểm soát chuyển hóa của Mía dò so với Dây thìa canh.

Người bệnh cần phân biệt rõ giữa kinh nghiệm truyền miệng dân gian và bằng chứng thực nghiệm đã được công bố. Mọi sự suy diễn công dụng của Mía dò mà không dựa trên dữ liệu chuẩn xác đều tiềm ẩn rủi ro cho quá trình điều trị.

Do đó, các phân tích về cơ chế chuyển hóa chi tiết dưới đây sẽ tập trung vào nguồn dữ liệu thực chứng đã được xác lập của Dây thìa canh.

Cơ chế tác động chuyển hóa của Dây thìa canh

Dây thìa canh chứa nhóm hoạt chất saponin triterpene, tiêu biểu là các axit gymnemic và gymnemagenin [7, 8]. Các hợp chất này tác động lên quá trình chuyển hóa đường qua nhiều con đường sinh hóa khác nhau.

Một nghiên cứu mô phỏng máy tính (in silico) công bố năm 2021 cho thấy triterpene glycoside (TG) phân lập từ Dây thìa canh ức chế cạnh tranh enzyme alpha-glucosidase từ nấm men với hằng số ức chế Ki là 0,0028 µM [1]. Hoạt chất này cũng thể hiện hoạt tính ức chế đáng kể đối với hai enzyme tiêu hóa ở động vật có vú là sucrase và maltase [1]. Việc ức chế các enzyme phân giải đường đôi này giúp làm chậm quá trình hấp thu glucose vào máu trong quá trình tiêu hóa sau bữa ăn [1].

Một nghiên cứu mô phỏng khác năm 2016 chỉ ra rằng phân tử gymnemagenin từ Dây thìa canh gắn kết tốt với 7 trong số 15 mục tiêu protein liên quan đến chuyển hóa carbohydrate [2]. Khả năng gắn kết này thậm chí còn cho kết quả mô phỏng tốt hơn hai loại thuốc hạ đường huyết dùng trong so sánh là repaglinide và sitagliptin [2].

Ở mức độ cơ quan, bột lá Dây thìa canh giúp điều hòa đường huyết ở thỏ bị đái tháo đường do alloxan [3]. Thảo dược này làm tăng hoạt tính các enzyme sử dụng glucose theo con đường phụ thuộc insulin, kiểm soát nồng độ phosphorylase, các enzyme tân tạo đường và sorbitol dehydrogenase [3]. Thảo dược còn làm tăng hấp thu và gắn kết glucose đánh dấu [14C] vào glycogen và protein ở gan, thận và cơ bắp [3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu trên động vật

Trước khi tiến hành trên người, tác dụng của Dây thìa canh đã được khảo sát kỹ lưỡng trên các mô hình động vật mắc bệnh chuyển hóa.

Nghiên cứu năm 1983 trên thỏ bị đái tháo đường do alloxan ghi nhận liệu pháp Dây thìa canh không chỉ duy trì cân bằng nội môi đường huyết mà còn đảo ngược các biến đổi bệnh lý phát sinh ở gan trong giai đoạn tăng đường huyết [3]. Tình trạng rối loạn chuyển hóa tại gan, thận và cơ bắp của thỏ bệnh được phục hồi [3].

Nghiên cứu công bố năm 2013 thử nghiệm trên chuột cống trắng Wistar bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo trong 28 ngày [4]. Nhóm nghiên cứu cho chuột dùng phân đoạn tan trong nước của chiết xuất Dây thìa canh với liều 120 mg/kg cân nặng mỗi ngày qua đường uống trong 21 ngày [4].

Kết quả cho thấy chiết xuất Dây thìa canh làm giảm đáng kể mức lipid huyết thanh, leptin, insulin, glucose, apolipoprotein B và enzym LDH [4]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng đáng kể HDL-cholesterol, apolipoprotein A1 và các enzyme chống oxy hóa trong mô gan như glutathione khử (GSH), glutathione peroxidase (GPx), glutathione reductase (GR), glutathione-S transferase (GST), superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) [4].

Các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người

Khác với nhiều loại thảo mộc mới chỉ dừng ở mức nghiên cứu ống nghiệm, Dây thìa canh đã có các thử nghiệm trực tiếp trên bệnh nhân đái tháo đường [5, 6].

Một tổng quan khoa học năm 2019 đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng trên người của Dây thìa canh [5]:

  • Thử nghiệm trên 58 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 trong 90 ngày cho thấy thảo dược làm giảm cả đường huyết lúc đói (p < 0,005) và đường huyết sau ăn (p < 0,001), kèm theo hạ triglyceride (p < 0,05) [5].
  • Một nghiên cứu khác kéo dài từ 6 đến 30 tháng trên 64 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1 sử dụng chiết xuất lá Dây thìa canh cho thấy nồng độ glucose huyết tương giảm, liều insulin ngoại sinh cần dùng giảm xuống và chỉ số HbA1c giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,001) [5].
  • Thử nghiệm trên 32 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 dùng bột lá Dây thìa canh đóng trong nang gelatin cứng trong 30 ngày cũng ghi nhận đường huyết giảm đáng kể (p < 0,05), kèm theo giảm triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL [5].

Nghiên cứu công bố năm 2015 tiến hành trên 32 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 (cả nam và nữ, độ tuổi 30-60), chia thành 4 nhóm với 8 bệnh nhân mỗi nhóm [6]. Nhóm sử dụng viên nang Dây thìa canh uống 2 lần mỗi ngày với tổng liều 1 g/ngày trong 30 ngày cho kết quả giảm 37% nồng độ glucose, giảm 5% triglyceride, giảm 13% cholesterol và giảm 19% lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) [6]. Tuy nhiên, báo cáo này cũng lưu ý các sản phẩm thảo mộc trong thử nghiệm không tạo ra thay đổi lớn trên toàn bộ phổ lipid của người bệnh [6].

Dù vậy, các nghiên cứu lâm sàng hiện có thường có cỡ mẫu nhỏ (từ vài chục người) và thời gian can thiệp ngắn hạn, do đó vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn để củng cố kết quả [5, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một hiểu lầm phổ biến là xem thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường. Thực tế, đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính, các thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát đường huyết chứ không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Nhiều người cũng cho rằng các cây thuốc nam có tác dụng tương tự nhau nên có thể thay thế Mía dò cho Dây thìa canh hoặc ngược lại. Đây là quan niệm sai lầm vì mỗi loài thực vật chứa thành phần hóa học khác nhau và chưa có bằng chứng tương đương trên lâm sàng giữa hai loại cây này.

Hiểu lầm khác là dùng thảo dược càng nhiều thì đường huyết hạ càng nhanh. Việc tự ý tăng liều có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc gây độc cho cơ quan nội tạng [5].

Không ít người bỏ thuốc Tây để chuyển hẳn sang dùng cây cỏ truyền miệng, điều này rất nguy hiểm vì có thể khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát và gây biến chứng cấp tính.

Ai nên thận trọng và rủi ro tiềm ẩn

Mặc dù có nguồn gốc tự nhiên, Dây thìa canh vẫn có những nguy cơ sức khỏe cần lưu ý. Độc tính cấp tính qua đường uống của Dây thìa canh trên chuột nhắt trắng ghi nhận mức LD50 là 3990 mg/kg [5]. Ở đường tiêm màng bụng, mức LD50 của chiết xuất cồn và chiết xuất nước là 375 mg/kg [5].

Một báo cáo lâm sàng đã ghi nhận trường hợp tổn thương gan do thuốc (DILI) ở một bệnh nhân dùng Dây thìa canh để điều trị đái tháo đường [5]. Ngoài ra, loại cây này có thể gây hạ đường huyết nghiêm trọng nếu phối hợp không đúng cách với các thuốc điều trị khác [5].

Người mắc bệnh gan, thận hoặc có tiền sử suy giảm chức năng gan cần hết sức thận trọng khi sử dụng [5].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em không nên tự ý dùng các chế phẩm từ Dây thìa canh và Mía dò do chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng trên các đối tượng này. Người đang dùng thuốc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm thảo dược để tránh tương tác bất lợi.

Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh đái tháo đường cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ làm nền tảng cốt lõi. Thảo dược chỉ nên được cân nhắc như một biện pháp bổ trợ dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế.

Trong nghiên cứu can thiệp trên người, liều dùng bột Dây thìa canh được ghi nhận là 1 g mỗi ngày, chia làm 2 lần uống [6]. Dây thìa canh cũng được sử dụng dưới dạng trà truyền thống để hỗ trợ kiểm soát cân nặng và chuyển hóa [7].

Lá Dây thìa canh có đặc tính độc đáo là làm mất cảm giác ngọt của lưỡi một cách tạm thời, hỗ trợ làm giảm cảm giác thèm đồ ngọt [7, 8]. Việc ức chế enzyme phân giải đường đôi ở ruột cho thấy thảo mộc này thích hợp để can thiệp vào quá trình hấp thu tinh bột và đường xung quanh các bữa ăn [1].

Người bệnh tuyệt đối không tự ý thu hái cây cỏ hoang dại để đun nấu uống khi chưa xác định chính xác danh pháp thực vật. Hãy lựa chọn các chế phẩm chuẩn hóa có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và luôn tái khám định kỳ để kiểm tra chức năng gan, thận cũng như chỉ số đường huyết.