Chưng hoa thủy tiên trong nhà vào dịp Tết là nét văn hóa tao nhã quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, không ít người nhận thấy chỉ sau vài giờ đóng kín cửa phòng cùng chậu hoa đang độ bung nở, cảm giác choáng váng, nặng đầu hoặc hắt hơi, ngứa mũi bắt đầu xuất hiện. Hiện tượng này khiến nhiều người băn khoăn liệu mùi hương nồng đượm của loài hoa này có thực sự an toàn cho sức khỏe hô hấp hay không.
Câu trả lời nằm ở các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi phát tán tự nhiên từ cánh hoa vào không khí. Trong một không gian kín và kém thông gió, nồng độ của các hoạt chất này tăng cao đột ngột, dễ tác động tiêu cực lên hệ thần kinh khứu giác và niêm mạc đường thở của những cá nhân có cơ địa nhạy cảm, đặc biệt là người mắc bệnh lý viêm mũi dị ứng.
Hương hoa thủy tiên chứa những chất gì?
Mùi thơm đặc trưng của thực vật không đơn thuần là một hương thơm đơn lẻ mà là hỗn hợp phức tạp của hàng chục chất hóa học dễ bay hơi. Nghiên cứu phân tích hồ sơ mùi hương của hoa thủy tiên cắt cành ghi nhận 14 hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, trong đó bốn chất benzyl axetat, eucalyptol, linalool và ocimene được hoa giải phóng liên tục [1]. Bên cạnh đó, các chất thuộc nhóm phenylpropanoid và benzenoid cũng được ghi nhận phát tán từ cành hoa [1].
Phân tích sâu hơn trên các loài thủy tiên cụ thể cũng cho thấy sự đa dạng của các phân tử mùi hương. Ở loài thủy tiên Trung Quốc (Narcissus tazetta), các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi chủ yếu bao gồm axit axetic phenethyl este, E-ocimene, axit axetic benzyl este, neo-allo-ocimene, allo-ocimene, alpha-linalool, 1,8-cineole, benzenepropyl axetat và 3-metyl-2-buten-1-ol axetat [2]. Đối với loài thủy tiên vàng (Narcissus pseudonarcissus), các hợp chất monoterpene chiếm ưu thế, trong đó beta-ocimene và beta-myrcene là thành phần chủ đạo [2]. Trong khi đó, tinh dầu của loài Narcissus serotinus lại có thành phần chính là benzyl axetat cùng các dẫn xuất linalool oxit [2].
Ở các giống hoa thủy tiên cánh đơn và cánh kép (Narcissus tazetta var. chinensis), các phân tích bằng phương pháp vi chiết pha rắn không gian hơi kết hợp sắc ký khí ghi nhận tới 35 hợp chất [3]. Các thành phần hương thơm chính được xác định là (E)-beta-ocimene và benzyl axetat [3]. Dạng hoa cánh đơn sở hữu tỷ lệ benzyl axetat cao hơn, trong khi dạng hoa cánh kép chứa tỷ lệ 1,8-cineole vượt trội [3].
Vì sao phòng kín làm tăng nguy cơ kích ứng?
Trong môi trường tự nhiên thoáng đãng, các phân tử mùi hương nhanh chóng khuếch tán và loãng đi dưới tác động của luồng gió. Trái lại, khi đặt hoa trong phòng kín, các hợp chất bay hơi tích tụ dần và đạt ngưỡng nồng độ cao trong bầu không khí người ở hít thở.
Nghiên cứu cho thấy quá trình phát tán hương hoa thủy tiên chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi các yếu tố môi trường sống xung quanh. Điều kiện chiếu sáng (chu kỳ sáng:tối) và nhiệt độ có thể làm thay đổi sâu sắc hỗn hợp hương thơm của cành hoa thủy tiên [1]. Sự phát tán của một số chất như 3,4-dimetyl-2,4,6-octatriene, pinene, myrcene và limonene chịu sự kiểm soát trực tiếp từ ánh sáng hoặc nhiệt độ, đồng thời tất cả các chất thuộc nhóm phenylpropanoid đều biến đổi theo điều kiện môi trường bên ngoài [1].
Hơn nữa, cường độ giải phóng hương thơm của hoa cắt cành biến thiên rõ rệt theo thời gian cắm trong bình. Tổng lượng hợp chất hữu cơ dễ bay hơi ở thủy tiên cánh đơn đạt đỉnh vào ngày thứ 2, còn ở thủy tiên cánh kép đạt đỉnh vào ngày thứ 3 sau khi cắm [3]. Đến ngày thứ 4, tổng lượng hợp chất bay hơi này mới giảm đi đáng kể ở cả hai giống [3]. Sự cộng hưởng giữa nhiệt độ phòng ấm áp và thời điểm hoa tỏa hương đạt đỉnh trong phòng kín tạo ra môi trường chứa đầy các hợp chất hóa học nồng độ cao tác động trực tiếp vào cơ quan hô hấp.
Khoa học nói gì về hợp chất bay hơi và triệu chứng dị ứng?
Các phân tích hiện đại trên 20 loài thủy tiên bằng kỹ thuật sắc ký khí kết hợp phổ di động ion đã xác định được 5 "kiểu hóa học" đặc trưng cho sự kết hợp của các hợp chất hữu cơ thực vật dễ bay hơi [4]. Mặc dù các nghiên cứu trực tiếp trên người nhằm đo lường ngưỡng kích ứng riêng biệt của hoa thủy tiên còn hạn chế, các bằng chứng khoa học về tác động của các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi tự nhiên phát tán từ hoa lên sức khỏe con người đã được ghi nhận ở nhiều loài cây khác.
Một nghiên cứu thực địa thực hiện trên hoa cải dầu (Brassica napus) đã làm rõ mối liên hệ giữa các hợp chất dễ bay hơi và phản ứng khó chịu của cơ thể người [5]. Người dân vùng nông thôn từ lâu đã ghi nhận các triệu chứng theo mùa như hắt hơi, ho, đau đầu và kích ứng mắt xuất hiện trùng với mùa hoa cải dầu nở rộ [5]. Khi tiến hành lấy mẫu không gian hơi và phân tích bằng phương pháp nhiệt giải hấp kết hợp sắc ký khí - khối phổ, các nhà khoa học đã định danh các thành phần chính là các monoterpene bao gồm limonene, sabinene, beta-myrcene và cis-3-hexen-1-ol axetat [5]. Các thành phần phụ gồm monoterpene, sesquiterpene, aldehyde chuỗi ngắn, xeton và các hợp chất lưu huỳnh hữu cơ bao gồm dimethyl disulfide - một chất gây kích ứng hô hấp [5].
Điều đáng chú ý là nhiều chất thuộc nhóm monoterpene như myrcene hay limonene có mặt trong hoa cải dầu cũng đồng thời được phát hiện trong thành phần hương hoa thủy tiên [1, 6]. Khi hít phải các phân tử này ở nồng độ đậm đặc, niêm mạc mũi và các đầu mút thần kinh cảm giác có thể bị kích thích, dẫn đến phản xạ phòng vệ như hắt hơi, nghẹt mũi và các cơn đau nhức đầu.
Tuy vậy, tác động của các chất bay hơi thực vật lên cơ thể người không hoàn toàn chỉ mang tính tiêu cực. Một nghiên cứu trên 20 người tình nguyện hít thở không khí có tẩm hợp chất hữu cơ dễ bay hơi từ cây bấc đèn khô (Juncus effusus) ở hai mức hàm lượng (15g và 30g) cho thấy phản ứng sinh lý khá thú vị [6]. Mặc dù người tham gia tự đánh giá mùi hương có tính chua, cay hăng và khó chịu (chủ yếu do hexanal và axit axetic), kết quả đo điện não đồ lại cho thấy biên độ sóng alpha và hoạt động của hệ thần kinh đối giao cảm đều tăng lên, chứng tỏ cơ thể ở trạng thái thư giãn [6]. Đáng chú ý, nồng độ hợp chất bay hơi thấp hơn lại mang đến hiệu quả thư giãn cao hơn [6]. Điều này chỉ ra rằng cùng một nhóm hợp chất bay hơi thực vật, nồng độ và cơ địa tiếp nhận đóng vai trò quyết định đến cảm giác dễ chịu hay gây khó chịu cho cơ thể.
Ai nên thận trọng khi ở gần hoa thủy tiên?
Dữ liệu hóa học cho thấy hoa thủy tiên chứa nhiều hoạt chất bay hơi có hoạt tính cao. Do đó, những nhóm đối tượng dưới đây cần hết sức lưu ý khi bài trí loài hoa này trong không gian sinh hoạt:
Người mắc bệnh viêm mũi dị ứng và viêm xoang mạn tính: Niêm mạc đường thở của nhóm người này vốn cực kỳ nhạy cảm với các phân tử hữu cơ lạ. Việc tiếp xúc với nồng độ cao của các terpene và este dễ bay hơi trong không gian hẹp có thể khởi phát cơn hắt hơi liên tục, chảy nước mũi và phù nề niêm mạc.
Người có tiền sử đau đầu căng thẳng hoặc đau nửa đầu (migraine): Mùi thơm quá nồng và đậm đặc từ các hợp chất benzenoid và monoterpene phát tán mạnh có thể kích thích dây thần kinh sinh ba, gây co giãn mạch máu não dẫn đến cảm giác đau nhức vùng thái dương hoặc choáng váng.
Người mắc bệnh hen suyễn và viêm phế quản: Đường thở tăng phản ứng có thể bị co thắt khi hít phải lượng lớn các hợp chất kích thích phát tán trong không khí, làm nặng thêm tình trạng tức ngực, khó thở.
Trẻ nhỏ, người lớn tuổi có bệnh hô hấp nền và phụ nữ mang thai: Cần đặc biệt cẩn trọng bởi thể tích đường thở của trẻ nhỏ hẹp hơn, còn người lớn tuổi thường có sức đề kháng niêm mạc suy giảm.
Hiểu lầm thường gặp về mùi hương hoa tự nhiên
Nhiều người mặc định quan niệm rằng hương thơm tự nhiên từ cây cỏ luôn luôn lành tính và an toàn tuyệt đối so với hương thơm hóa học tổng hợp từ nước hoa xịt phòng. Đây là một ngộ nhận phổ biến. Các hợp chất hữu cơ thực vật phát tán vào không khí bản chất chính là các hóa chất sinh học do cây tổng hợp phục vụ mục đích tự vệ hoặc dẫn dụ côn trùng thụ phấn [1]. Khi tích tụ ở nồng độ cao trong môi trường thiếu khí, chúng hoàn toàn có khả năng gây độc tính tế bào hoặc kích ứng niêm mạc không khác gì hóa chất nhân tạo.
Một hiểu lầm khác là cho rằng mùi hoa thủy tiên tỏa ra ổn định suốt cả ngày lẫn đêm. Thực tế nghiên cứu đã chứng minh sự biến đổi hàng ngày trong mô hình phát thải và số lượng chất bay hơi tạo nên sự thay đổi mùi hương của hoa trong ngày [1]. Quá trình này thay đổi liên tục theo điều kiện nhiệt độ và chu kỳ sáng tối của căn phòng [1].
Cách trưng hoa thủy tiên an toàn, tránh kích ứng
Để thưởng thức trọn vẹn vẻ đẹp thanh tao của hoa thủy tiên mà không phải đối mặt với các triệu chứng khó chịu, bạn đọc có thể áp dụng các biện pháp khoa học sau:
Đảm bảo độ thông thoáng cho không gian: Tuyệt đối không đặt bình hoa thủy tiên trong phòng ngủ đóng kín cửa suốt đêm hoặc trong phòng làm việc nhỏ hẹp, chạy máy điều hòa không có quạt thông gió. Vị trí lý tưởng nhất là phòng khách rộng rãi, gần cửa sổ mở hé hoặc nơi có luồng gió tự nhiên lưu thông đều đặn.
Lưu ý thời điểm hoa tỏa hương mạnh nhất: Do lượng hợp chất bay hơi đạt mức cao nhất vào ngày thứ 2 đến ngày thứ 3 sau khi cắm [3], bạn nên chủ động mở rộng cửa và tạo khoảng cách ngồi xa bình hoa trong những ngày này để tránh hít phải nồng độ chất bay hơi đậm đặc.
Điều chỉnh nhiệt độ phòng hợp lý: Mức nhiệt ấm có thể thúc đẩy sự bốc hơi mạnh hơn của nhiều monoterpene và hợp chất phenylpropanoid [1]. Giữ phòng ở mức nhiệt độ mát mẻ, tránh để ánh nắng trực tiếp hoặc nguồn nhiệt chiếu vào bình hoa sẽ giúp làm chậm tốc độ phát tán hương thơm.
Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Khi bắt đầu cảm thấy nặng đầu, ngứa mắt hoặc hắt hơi, cần lập tức di chuyển bình hoa ra khu vực ban công, hiên nhà thoáng khí và mở toang cửa phòng để thanh lọc không khí. Người có bệnh lý nền hô hấp nên tham khảo thêm ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nếu các triệu chứng kích ứng không thuyên giảm.
Chưng hoa ngày Tết là thú vui tao nhã giúp mang lại sinh khí và cảm xúc tích cực cho gia đình. Bằng việc thấu hiểu đặc tính sinh học của các phân tử hương hoa và duy trì không gian sống thông thoáng, bạn hoàn toàn có thể tận hưởng trọn vẹn vẻ đẹp của hoa thủy tiên mà vẫn bảo vệ an toàn cho sức khỏe đường hô hấp của cả nhà.
