Muống biển chữa sứa cắn: kinh nghiệm dân gian hay khoa học?

Khi đi biển vào mùa hè, không ít người từng gặp phải cảm giác đau rát dữ dội do vô tình chạm vào các xúc tu của sứa. Tại nhiều vùng duyên hải Việt Nam cũng như trên thế giới, ngư dân thường truyền tai nhau mẹo hái nắm lá muống biển mọc hoang dại ven bờ, nhai nát hoặc giã nhỏ rồi đắp thẳng lên vết cắn ^[1].

Liệu biện pháp dân dã này chỉ là mẹo truyền khẩu tình cờ hay thực sự có cơ sở sinh học phía sau? Các dữ liệu nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất từ cây muống biển thực sự sở hữu khả năng ức chế nọc độc của sứa, kháng viêm và làm dịu đau rát cục bộ [1, 2]. Tuy nhiên, khoảng cách giữa các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và việc tự ý dùng lá cây tươi ngoài bãi biển vẫn còn những khoảng trống y khoa đáng lưu ý.

Cơ chế tác động: Vết thương do sứa nguy hiểm ra sao?

Nọc sứa là một hỗn hợp sinh học cực kỳ phức tạp được phóng thích qua hàng ngàn cấu trúc vi thể dạng ống có ngạnh cắm thẳng vào biểu bì ^[2]. Khi tiếp xúc da, nọc độc giải phóng các porin tạo lỗ thủng trên màng tế bào, các peptide độc thần kinh, lipid hoạt tính sinh học cùng các enzyme phá hủy mô ^[2]. Hỗn hợp này kích hoạt cả đáp ứng miễn dịch bẩm sinh lẫn thích ứng, dẫn đến phản ứng quá mẫn, viêm da tiếp xúc cấp tính và gây đau đớn dữ dội ^[2].

Bên cạnh tổn thương viêm và độc tế bào, nọc sứa còn gây ra hiện tượng co mạch máu nghiêm trọng tại vị trí xâm nhập [3, 4]. Co thắt mạch kéo dài dẫn tới tình trạng thiếu máu cục bộ, hoại tử mô và tổn thương da khó hồi phục nếu không được xử lý đúng cách ^[3]. Do đó, việc tìm kiếm các hoạt chất có khả năng vừa vô hiệu hóa độc tố, vừa chống co thắt mạch máu cục bộ là mục tiêu quan trọng trong điều trị các vết đốt do loài thích ty bào [4, 7].

Chiết xuất muống biển ức chế độc tố trực tiếp trong ống nghiệm

Cây muống biển, tên khoa học là Ipomoea pes-caprae (L.) R. Br., từ lâu đã nằm trong tầm ngắm của các nhà dược học nhờ kinh nghiệm dùng lá chữa viêm da do sứa ở nhiều quốc gia [1, 2]. Vào năm 1991, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát khả năng trung hòa trực tiếp của chiết xuất muống biển (kí hiệu IPA) đối với nọc thô của các loài sứa độc khác nhau ^[4].

Khi đem ủ chiết xuất này cùng với nọc sứa đang hoạt động, các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất muống biển có khả năng ức chế hoạt tính của tất cả các mẫu nọc thử nghiệm ^[4]. Cụ thể, nồng độ ức chế một nửa (IC50) đối với hoạt tính phân giải protein của nọc dao động trong khoảng từ 0,3 đến 0,8 mg chiết xuất/mg nọc sứa ^[4]. Đáng chú ý, để trung hòa hoạt tính làm tan máu (haemolytic action) của nọc sứa, giá trị IC50 cần dùng thậm chí thấp hơn khoảng 10 lần so với mức ức chế phân giải protein ^[4]. Kết quả thử nghiệm này là bằng chứng hóa sinh ban đầu xác nhận dịch chiết muống biển có thể đối kháng trực tiếp các thành phần độc hại trong nọc ^[4].

Giảm đau và giảm sưng viêm trên mô hình động vật

Tiếp nối các thử nghiệm sinh hóa, nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm chứng tác động bôi ngoài da của dạng bán rắn chứa chiết xuất cồn-nước (hydroethanolic 50% v/v) từ lá và thân muống biển ^[1]. Nghiên cứu này được tiến hành trên chuột nhắt trắng thông qua các mô hình phù bàn chân, phù tai và phản ứng đau tự phát ^[1].

Chiết xuất thô được phối chế vào chất nền kem (Hostacerin) với các nồng độ 0,5%, 1,0% và 2% tính theo khối lượng ^[1]. Khi gây quá mẫn cơ học bằng cách tiêm nọc sứa lửa (Physalia physalis) vào gan bàn chân sau của chuột, nhóm chuột được bôi dự phòng kem muống biển hoặc tiêm hợp chất chính phân lập là axit 3,5-Di-O-caffeoylquinic (ISA) đã ghi nhận mức giảm đáng kể tình trạng quá mẫn ^[1]. Dạng kem này cũng ức chế hiệu quả tình trạng sưng phù bàn chân gây ra bởi trypsin, histamine, bradykinin, giảm nhẹ phù nề do carrageenan, đồng thời làm giảm phù tai do capsaicin và hạn chế hành vi đau tự phát ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2000 cũng đánh giá hoạt tính giảm đau của chiết xuất methanol từ phần trên mặt đất của cây muống biển trên chuột ^[5]. Chiết xuất này cho thấy giá trị ID50 là 33,8 mg/kg qua đường tiêm màng bụng đối với thử nghiệm co thắt cơ do hóa chất (writhing test) ^[5]. Ngoài ra, nó còn ức chế cả hai pha đau (pha thần kinh và pha viêm) trong thử nghiệm tiêm formalin với giá trị ID50 lần lượt là 37,7 và 12,5 mg/kg ^[5]. Phân tích hóa thực vật sơ bộ cho thấy sự hiện diện của các nhóm hoạt chất như steroid, terpenoid, alkaloid và flavonoid ^[5].

Giãn mạch và chống co thắt: Lợi thế từ các hợp chất tự nhiên

Một khía cạnh then chốt giải thích công dụng làm dịu da của muống biển nằm ở hoạt tính chống co thắt cơ trơn [3, 4]. Năm 1992, các nhà khoa học đã tách chiết từ muống biển hai hợp chất isoprenoid là beta-damascenone và E-phytol ^[6]. Thử nghiệm so sánh cho thấy hoạt lực giãn cơ trơn của hai chất này tương đương với papaverine – một loại thuốc giãn cơ chống co thắt kinh điển [3, 4].

Một đánh giá tổng quan năm 2022 nhắc lại rằng, phân đoạn chiết xuất ưa dầu (IPA) từ cây muống biển thu hái tại bờ biển Bangsaen (Thái Lan) ở nồng độ 31 microg/mL đã cho khả năng ức chế co thắt 23% ^[3]. Tiếp tục thử nghiệm trên cơ trơn hồi tràng chuột lang bị kích thích co bóp dưới mức tối đa bởi histamine: nồng độ 0,105 microM của E-phytol đem lại mức ức chế 41%; nồng độ 0,163 microM của beta-damascenone ức chế 45%, tương đương với mức ức chế 39% của 0,091 microM papaverine ^[3].

Vết sứa cắn gây viêm da kèm theo tình trạng co thắt tế bào nội mô mạch máu rất nghiêm trọng, dễ đưa đến thiếu máu cục bộ mô da [3, 4]. Việc hợp chất E-phytol làm giảm rò rỉ mạch nhờ ức chế sự co bóp của tế bào nội mô, kết hợp cùng beta-damascenone gây giãn cơ trơn mạch máu, giúp bảo vệ tưới máu tại chỗ và hạn chế phản ứng viêm lan rộng [3, 4].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng nghiên cứu khoa học đã xác nhận thì có thể nhổ ngay lá muống biển mọc trên cát biển để đắp lên vết thương hở. Đây là hiểu lầm tương đối phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Toàn bộ các bằng chứng khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở mức tiền lâm sàng: thử nghiệm trên nọc thô trong ống nghiệm ^[4] hoặc trên chuột nhắt và mô cô lập của động vật [2, 3, 4, 5].

Hiện nay chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn ở người để chuẩn hóa liều lượng, độ an toàn hay quy trình bào chế dạng kem chuẩn từ loài cây này. Đắp trực tiếp lá cây tươi thu hái ngoài tự nhiên có thể đưa vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc cát bẩn vào vết thương hở, dẫn đến nguy cơ bội nhiễm thứ phát nguy hiểm. Thêm vào đó, việc vò nát lá không giải phóng được các hợp chất tinh khiết với nồng độ chuẩn xác như các chế phẩm chiết xuất trong phòng thí nghiệm ^[1].

Ai nên thận trọng?

Những người bị sứa cắn có biểu hiện toàn thân nghiêm trọng như khó thở, tức ngực, chóng mặt, tụt huyết áp hoặc sốc phản vệ tuyệt đối không được tự ý tìm lá cây đắp mà phải cấp cứu y tế ngay lập tức ^[2]. Nọc của một số loài sứa có thể gây nguy hiểm đến tính mạng trong thời gian ngắn và cần can thiệp y khoa chuyên sâu ^[2].

Người có cơ địa dị ứng, vết thương trợt loét rộng, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc người đang có nhiễm trùng da vùng bị đốt cần tránh tự ý đắp thảo dược không rõ độ sạch. Cần nhớ rằng lá muống biển tươi ngoài tự nhiên chưa qua xử lý tiệt trùng có thể gây kích ứng thêm trên nền da đang tổn thương do độc tố ^[2].

Gợi ý xử trí ban đầu và áp dụng thực tế

Khi bị sứa đốt trong lúc tắm biển, người dân nên thực hiện theo các khuyến cáo sơ cứu chuẩn mực thay vì vội vàng tìm kiếm thảo dược ven đường:

Đầu tiên, nhanh chóng rời khỏi mặt nước và hạn chế cử động mạnh vùng chi bị tổn thương để tránh nọc độc phát tán nhanh. Rửa sạch vùng tiếp xúc bằng nước biển sạch để làm trôi bớt các tế bào phóng độc chưa kích hoạt; tuyệt đối không dùng nước ngọt sinh hoạt để xối rửa vì sự thay đổi áp suất thẩm thấu có thể kích thích các nang độc còn sót lại phóng nọc ồ ạt ^[2].

Dùng nhíp hoặc que gạt nhẹ nhàng các sợi xúc tu bám dính trên da, tránh dùng tay trần miết xoa. Kinh nghiệm dùng muống biển chỉ nên xem là nguồn gốc định hướng cho các nghiên cứu dược phẩm chiết xuất chuẩn hóa trong tương lai ^[1]. Người bệnh nên đến cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế sát trùng, đánh giá tổn thương và chỉ định các loại thuốc bôi chống viêm, giảm đau phù hợp.

Dù kinh nghiệm dân gian về cây muống biển có những cơ sở sinh học rõ ràng từ các nghiên cứu tiền lâm sàng, người dân vẫn cần bình tĩnh và tuân thủ các bước sơ cứu chuẩn mực y khoa. Việc ứng dụng dược liệu đòi hỏi các sản phẩm được tinh chế, kiểm định an toàn thay vì sử dụng cây cỏ thô sơ bãi biển một cách cảm tính.