Mướp rắn, hay còn gọi là quả lặc lày, qua lâu trắng, từ lâu đã là món ăn dân dã quen thuộc trên mâm cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội và diễn đàn sức khỏe, loại quả này bỗng nhiên được đồn thổi như một "thần dược" có khả năng trị dứt điểm bệnh đái tháo đường. Nhiều người bệnh rỉ tai nhau ép nước mướp rắn sống để uống mỗi ngày với hy vọng bỏ được thuốc Tây.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ mướp rắn mới chỉ ghi nhận tác dụng hạ đường huyết trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả điều trị. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn để thay thế bằng loại quả này.
Cơn sốt tìm kiếm mướp rắn và thói quen truyền miệng
Bệnh đái tháo đường, đặc biệt là đái tháo đường tuýp 2, đang ngày càng gia tăng và trở thành gánh nặng sức khỏe lớn trong cộng đồng. Bệnh lý chuyển hóa mạn tính này đặc trưng bởi sự suy giảm bài tiết insulin hoặc đề kháng insulin tại các mô ngoại vi, khiến mức đường huyết sau ăn và lúc đói liên tục tăng cao [1]. Tâm lý lo sợ tác dụng phụ của thuốc tân dược khiến nhiều người bệnh có xu hướng tìm đến các loại thảo dược tự nhiên.
Mướp rắn (tên khoa học là Trichosanthes cucumerina, thuộc họ Bầu bí Cucurbitaceae) được trồng và phân bố rộng rãi tại nhiều quốc gia châu Á [2]. Trong hệ thống y học cổ truyền Ayurveda của Sri Lanka và Ấn Độ, các bộ phận của cây từ rễ, lá, quả cho đến hạt đều từng được sử dụng để hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau như sốt mật, mụn nhọt, viêm phế quản và đái tháo đường [2]. Tại Sri Lanka, cây được gọi là dummella hoặc kattuppeyppudal, phần trên mặt đất thường được dùng dưới dạng nước sắc để hỗ trợ quản lý đường huyết [2].
Chính những ghi chép cổ xưa kết hợp cùng thông tin lan truyền chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội đã tạo nên làn sóng sử dụng mướp rắn thiếu kiểm soát. Không ít bệnh nhân đã mua mướp rắn về ép lấy nước uống sống với số lượng lớn mỗi ngày. Việc hiểu sai giữa một loại rau ăn thanh nhiệt và một phương pháp điều trị y khoa có thể dẫn tới những hệ lụy khôn lường cho sức khỏe người bệnh đái tháo đường.
Cơ chế tác động sinh học được phát hiện qua các mô hình thử nghiệm
Để làm sáng tỏ kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành chiết xuất các hoạt chất từ cây mướp rắn để nghiên cứu cơ chế sinh học. Các phân tích thành phần hóa thực vật ghi nhận trong loài cây này có chứa nhiều hợp chất phenolic, bao gồm các flavonoid và tanin, vốn đóng góp quan trọng vào tiềm năng chống đái tháo đường [2]. Bên cạnh đó, một số hợp chất chống oxy hóa khác như carotenoid, flavonol và flavanone cũng đã được tìm thấy ở loài thực vật này [2].
Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cho đến nay cấu trúc hóa học hoàn chỉnh của các hợp chất hạ đường huyết trong cây mướp rắn vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ [2]. Dựa trên các dữ liệu thực nghiệm, tác dụng hạ đường huyết của nước sắc từ phần trên mặt đất của mướp rắn được dự đoán có thể diễn ra thông qua ba con đường sinh học chính: kích thích tế bào beta của tuyến tụy tăng tiết insulin, tăng cường trực tiếp việc sử dụng glucose tại các mô ngoại vi và làm giảm hấp thu glucose tại đường ruột [2].
Ngoài ra, ở mô hình động vật thí nghiệm, chiết xuất nước của mướp rắn còn thúc đẩy việc dự trữ đường vào các mô đích nhạy cảm với insulin. Cụ thể, hoạt chất giúp làm tăng hàm lượng glycogen tại gan và cơ xương, từ đó thúc đẩy mô ngoại vi thu nhận glucose từ dòng máu và góp phần làm giảm tình trạng đề kháng insulin [1]. Các chiết xuất từ chi Trichosanthes cũng được ghi nhận có khả năng làm tăng nồng độ insulin và C-peptide trong máu, hỗ trợ điều hòa rối loạn chuyển hóa chất béo ở động vật [3].
Bằng chứng tiền lâm sàng: Chiết xuất mướp rắn tác động thế nào trên chuột?
Phần lớn các nghiên cứu hiện có về mướp rắn đều được tiến hành trên mô hình chuột thí nghiệm bị gây đái tháo đường bằng hóa chất streptozotocin. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá chiết xuất nước của Trichosanthes cucumerina trên chuột bị gây đái tháo đường không phụ thuộc insulin (NIDDM) bằng cách tiêm streptozotocin liều 90 mg/kg [1]. Động vật thí nghiệm được cho uống chiết xuất nước mướp rắn với liều lượng 100 mg/kg mỗi ngày liên tục trong vòng sáu tuần [1].
Kết quả cho thấy chiết xuất nước của cây mướp rắn làm giảm đáng kể mức đường huyết tăng cao ở chuột bệnh [1]. Trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, nhóm chuột bị bệnh có đường huyết đạt đỉnh ở phút thứ 45 và tiếp tục giữ ở mức cao sau 2 giờ [1]. Ngược lại, ở nhóm chuột được uống chiết xuất mướp rắn liều 100 mg/kg mỗi ngày, nồng độ glucose trong máu đạt đỉnh sớm hơn vào phút thứ 30 và giảm dần cho đến mốc 2 giờ [1].
Nghiên cứu năm 2008 này cũng chỉ ra chiết xuất mướp rắn giúp giảm đáng kể mức đường huyết sau ăn ở động vật mắc bệnh [1]. Đồng thời, lượng glycogen dự trữ tại các mô phụ thuộc insulin được cải thiện rõ rệt: hàm lượng glycogen tại gan tăng 62% và tại cơ xương tăng 58,8% so với nhóm chuột đái tháo đường đối chứng không được điều trị [1]. Điều này cho thấy chiết xuất thảo dược bước đầu có tác động tích cực lên quá trình chuyển hóa glucose ở cấp độ mô của động vật thí nghiệm [1].
Một nghiên cứu khác được công bố vào năm 2025 đã tiến hành sàng lọc tiềm năng hạ đường huyết cấp tính của chiết xuất ethanol 95% từ toàn bộ cây mướp rắn cùng hai cây họ bầu bí khác [4]. Thử nghiệm được thiết kế trên bốn mô hình chuột gồm: chuột nhịn ăn, chuột được cho ăn, chuột tải nạp glucose và chuột bị đái tháo đường, theo dõi trong thời gian tối đa 4 giờ sau khi dùng chiết xuất [4]. Kết quả sàng lọc xác nhận chiết xuất ethanol toàn cây mướp rắn có hoạt tính hạ đường huyết ở các mô hình này, dù mức giảm đường huyết mạnh nhất trong thử nghiệm thuộc về mướp đắng hoang dã (Momordica charantia var. muricata) [4].
Khả năng ổn định đường huyết trong các thử nghiệm dài ngày
Tác động của mướp rắn lên chỉ số đường huyết dường như không diễn ra tức thì mà đòi hỏi thời gian can thiệp kéo dài trong các mô hình động vật. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 ghi nhận rằng chiết xuất nước nóng từ các bộ phận trên mặt đất của Trichosanthes cucumerina thể hiện tác dụng làm giảm nồng độ đường huyết phụ thuộc vào liều lượng, đạt hiệu quả rõ rệt ở liều 750 mg/kg trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống trên chuột bị đái tháo đường do streptozotocin [2].
Đáng chú ý, chiết xuất nước nóng này không mang lại hiệu quả giảm tức thì đối với nồng độ glucose huyết lúc đói ở chuột bệnh ngay sau khi dùng [2]. Tuy nhiên, khi kéo dài thời gian theo dõi trong nghiên cứu dài hạn, mức đường huyết lúc đói của chuột đã giảm dần theo thời gian: giảm 56,8% vào ngày thứ 14 và giảm tới 64,4% vào ngày thứ 28 của thử nghiệm [2]. Sự suy giảm từ từ này cho thấy các hoạt chất trong mướp rắn cần thời gian tích lũy sinh học để điều chỉnh các rối loạn chuyển hóa trên động vật.
Nghiên cứu trên chiết xuất của chi Trichosanthes công bố năm 2022 trên chuột mắc đái tháo đường tuýp 1 cũng cho thấy phân đoạn tan trong nước và phân đoạn tan trong dung môi hữu cơ đều giúp hạ đường huyết, tăng thể trọng, đồng thời cải thiện lượng nước uống và thể tích nước tiểu [3]. Trong đó, phân đoạn tan trong nước giúp làm giảm các triệu chứng đái tháo đường chủ yếu nhờ vào hoạt tính chống oxy hóa [3].
Ngoài loài mướp rắn Trichosanthes cucumerina, các loài cùng chi như Trichosanthes dioica cũng được nghiên cứu về hoạt tính hạ đường. Năm 2010, nghiên cứu tại Ấn Độ trên chuột cho thấy chiết xuất nước từ lá của Trichosanthes dioica ở cả hai mức liều 800 mg/kg và 1600 mg/kg đường uống đều làm giảm đường huyết đáng kể ở chuột bình thường, chuột tải nạp glucose và chuột đái tháo đường, tuy nhiên tác dụng này vẫn không bằng thuốc chuẩn glibenclamide [5]. Quả của loài này ở liều 1000 mg/kg dùng trong 28 ngày cũng giúp giảm đường huyết lúc đói 28,7% và đường huyết sau ăn 30,7% ở chuột đái tháo đường nặng [6], đồng thời cải thiện các chỉ số men gan và creatinin [7].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột mang lại nhiều tín hiệu tích cực, các chuyên gia y tế nhấn mạnh vẫn tồn tại một khoảng cách rất lớn giữa nghiên cứu trên động vật và ứng dụng điều trị trên cơ thể người. Động vật gặm nhấm có tốc độ chuyển hóa, sinh khả dụng và khả năng hấp thu hoạt chất hoàn toàn khác biệt so với con người.
Điểm hạn chế lớn nhất hiện nay là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng quy mô lớn nào được thực hiện trên bệnh nhân đái tháo đường đối với mướp rắn Trichosanthes cucumerina. Tất cả các con số ấn tượng như giảm 64,4% đường huyết sau 28 ngày [2] hay tăng 62% glycogen gan [1] đều là kết quả ghi nhận trên chuột cống trắng được gây bệnh nhân tạo.
Thêm vào đó, các nghiên cứu khoa học đều sử dụng dạng chiết xuất cô đặc bằng dung môi tiêu chuẩn (như nước cất ở nhiệt độ kiểm soát hoặc ethanol 95%) với liều lượng tính toán chuẩn xác trên từng kilogam cân nặng [1], [4], [2]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc người dân mua mướp rắn ngoài chợ về chế biến làm món ăn hay ép lấy nước uống thông thường. Do đó, không thể suy diễn rằng ăn mướp rắn sẽ mang lại hiệu quả tương đương với các dịch chiết trong phòng thí nghiệm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mướp rắn trị bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem mướp rắn như một phương thuốc có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh lý rối loạn chuyển hóa mạn tính đòi hỏi sự kiểm soát liên tục suốt đời thông qua chế độ ăn, tập luyện và dùng thuốc hạ đường huyết theo chỉ định y khoa. Không có bất kỳ loại rau củ hay thảo dược nào có khả năng chữa khỏi hoàn toàn căn bệnh này.
Hiểu lầm tai hại thứ hai là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại". Nhiều người bệnh đã uống nước ép mướp rắn sống đậm đặc liên tục trong nhiều tuần. Việc tiêu thụ quá mức một loại thực phẩm chưa được kiểm chứng đầy đủ về độc tính tích lũy trên người có thể gây rối loạn tiêu hóa, kích ứng dạ dày hoặc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chất bảo quản thực vật tồn dư trên rau quả mua ngoài thị trường.
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là tự ý ngưng dùng thuốc Tây hoặc giảm liều insulin khi thấy đường huyết có dấu hiệu dao động sau khi ăn mướp rắn. Thuốc điều trị đái tháo đường như glibenclamide hay metformin đã được chuẩn hóa về liều lượng và chứng minh hiệu quả lâm sàng vững chắc, trong khi chiết xuất thảo dược cùng chi Trichosanthes đã được chứng minh là không đạt hiệu quả mạnh bằng glibenclamide [5]. Việc tự ý bỏ thuốc tân dược có thể đẩy người bệnh vào tình trạng tăng đường huyết cấp tính, nhiễm toan ceton hoặc hôn mê nguy hiểm tới tính mạng.
Ai nên thận trọng và cách sử dụng an toàn trong đời sống
Người bệnh đái tháo đường đang được điều trị bằng các loại thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Nếu tự ý bổ sung các dạng dịch chiết hoặc nước ép mướp rắn đậm đặc song song với thuốc điều trị, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ hạ đường huyết quá mức ngoài ý muốn. Hiện tượng hạ đường huyết đột ngột gây run rẩy, chóng mặt, vã mồ hôi, tim đập nhanh và có thể dẫn đến ngất xỉu nếu không được cấp cứu kịp thời.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng cần hết sức thận trọng. Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên phụ nữ mang thai và trẻ em. Vì vậy, nhóm đối tượng này chỉ nên sử dụng mướp rắn như một loại rau ăn thông thường với lượng vừa phải, tuyệt đối không sử dụng các bài thuốc dân gian đậm đặc từ rễ, hạt hay lá cây mướp rắn khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Những người có cơ địa tỳ vị hư hàn, hay bị đầy bụng, tiêu chảy cũng không nên dùng nước ép mướp rắn sống.
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của mướp rắn một cách an toàn và hợp lý, người tiêu dùng nên xem đây là một loại rau xanh bổ dưỡng trong thực đơn hằng ngày:
- Cách chế biến: Nên nấu chín mướp rắn bằng các phương pháp thanh đạm như luộc chấm muối vừng, nấu canh tôm, canh thịt nạc hoặc xào nhẹ với ít dầu thực vật. Tránh việc xay ép quả sống chưa qua xử lý nhiệt để uống.
- Liều lượng và tần suất: Tiêu thụ với lượng vừa phải như các loại rau củ họ bầu bí khác, khoảng 2 đến 3 bữa mỗi tuần, kết hợp đa dạng cùng các loại rau củ giàu chất xơ khác nhằm làm chậm quá trình hấp thu tinh bột sau bữa ăn.
- Theo dõi đường huyết: Người bệnh đái tháo đường cần thường xuyên kiểm tra chỉ số đường huyết mao mạch bằng máy đo cá nhân trước và sau các bữa ăn có sử dụng món ăn mới để nắm bắt phản ứng của cơ thể.
Mướp rắn là một loại thực phẩm lành mạnh, giàu nước, chất xơ và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên tốt cho sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học về khả năng hạ đường huyết của loại cây này hiện mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Người bệnh đái tháo đường cần duy trì lối sống khoa học, tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng bất kỳ kinh nghiệm thảo dược truyền miệng nào.
