Nấm Chaga (Inonotus obliquus) được quảng bá như thần dược điều hòa miễn dịch, hỗ trợ đẩy lùi nhiều chứng bệnh viêm nhiễm. Nhiều người mắc bệnh tự miễn mạn tính tìm mua nấm tự điều trị.
Tuy nhiên, nấm Chaga không có bằng chứng khoa học chứng minh giúp cải thiện viêm khớp dạng thấp hay lupus ban đỏ hệ thống. Người bệnh tự ý dùng nấm Chaga đối mặt rủi ro kích hoạt phản ứng miễn dịch không mong muốn, khiến đợt cấp bùng phát nặng hơn.
Nhầm lẫn tai hại giữa nấm Chaga và bệnh Chagas
Nhiều tài liệu bán hàng dẫn chứng nghiên cứu về cơ chế tự miễn để gán ghép công dụng cho nấm Chaga. Thực chất đây là sự nhầm lẫn giữa nấm Chaga (loài nấm ký sinh trên cây bạch dương) và bệnh Chagas (chứng nhiễm trùng do ký sinh trùng).
Bệnh Chagas do đơn bào Trypanosoma cruzi gây ra, lưu hành chủ yếu tại khu vực Trung và Nam Mỹ [1]. Căn bệnh mạn tính này kích hoạt tự kháng thể chống lại thụ thể hệ thần kinh tự chủ của cơ thể, làm suy giảm chức năng tim và gây tổn thương cơ quan nội tạng [2].
Bệnh Chagas là một mô hình bệnh lý nhiễm trùng kích hoạt phản ứng tự miễn, hoàn toàn không liên quan đến thành phần hay dược tính của nấm Chaga [3]. Việc gom nhầm hai khái niệm khiến người bệnh lầm tưởng nấm Chaga có khả năng điều trị rối loạn tự miễn.
Nguy cơ kích hoạt miễn dịch bùng phát đợt cấp
Bản chất của các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống hay viêm khớp dạng thấp là tình trạng hệ miễn dịch mất kiểm soát, tự sinh kháng thể tấn công tế bào lành. Mục tiêu điều trị y khoa luôn là ức chế hoặc điều hòa các phản ứng viêm quá mức này.
Nấm Chaga chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính kích thích miễn dịch. Khi dung nạp các chất này, tế bào miễn dịch có thể bị kích động tăng cường hoạt động thay vì trở về trạng thái ổn định.
Sự kích thích này dễ dẫn tới hiện tượng bùng phát đợt cấp. Người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng sưng đau khớp dữ dội, sốt, tổn thương da hoặc tổn thương nội tạng tăng nặng.
Khoa học thực tế ghi nhận gì về nấm Chaga?
Dữ liệu khoa học trực tiếp về nấm Chaga rất hạn chế, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp hay lupus ban đỏ. Bằng chứng hiện có chủ yếu dừng lại ở các chiết xuất đơn lẻ trên mô hình động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện trên chuột nhằm đánh giá độc tính và hiệu quả kháng viêm của hợp chất inotodiol - một triterpenoid tách chiết từ nấm Chaga [4]. Nghiên cứu thử nghiệm hai dạng chiết xuất: inotodiol thô (INO20) và inotodiol tinh khiết (INO95) [4]. Chuột được cho uống một lần mỗi ngày để theo dõi độc tính lặp lại và phản ứng dị ứng thức ăn [4].
Kết quả cho thấy việc dùng inotodiol lặp lại không gây tử vong hay biến đổi bất thường ở các cơ quan nội tạng của chuột [4]. Trên mô hình dị ứng thức ăn, cả hai dạng INO20 và INO95 đều làm giảm triệu chứng tiêu chảy và hạ thấp nồng độ enzym MCPT-1 trong huyết thanh nhờ ức chế chức năng tế bào mast [4].
Nghiên cứu trên chỉ ra tiềm năng của inotodiol trong kiểm soát dị ứng thức ăn trên động vật [4]. Kết quả này không đồng nghĩa nấm Chaga thô an toàn hoặc có hiệu quả điều trị các bệnh tự miễn phức tạp ở người.
Cơ chế tự miễn: Bài học từ phản ứng chéo kháng thể
Cơ chế bệnh tự miễn vô cùng phức tạp, liên quan đến hiện tượng bắt chước phân tử và phản ứng kháng thể tự sinh. Nghiên cứu trên mô hình bệnh Chagas cho thấy kháng thể kháng protein của mầm bệnh có thể phản ứng chéo với thụ thể beta1, beta2-adrenoceptor và m2AChR của cơ thể người [2].
Tình trạng tự kháng thể liên tục kích hoạt thụ thể beta1 gắn liền với bệnh cơ tim, trong khi tự kháng thể kích hoạt m2AChR liên quan tới rối loạn chức năng thần kinh phế vị [2]. Kháng thể IgG từ người bệnh còn làm tăng cAMP nội bào và làm suy giảm dòng canxi loại L ở tế bào cơ tim [2]. Các tổn thương mô tự miễn có thể tồn tại độc lập ngay cả khi mật độ tác nhân ngoại lai rất thấp [3, 5].
Hiện tượng tự miễn một khi đã khởi phát rất khó kiểm soát và chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố điều biến miễn dịch [1]. Do đó, việc tự ý bổ sung các dược liệu có hoạt tính điều biến miễn dịch chưa rõ ràng như nấm Chaga tiềm ẩn nguy cơ phá vỡ thế cân bằng mong manh của hệ miễn dịch người bệnh.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự miễn
Nhiều người bệnh giữ quan niệm sai lầm rằng dược liệu tự nhiên thì vô hại, "bổ ngang cũng bổ ngửa". Việc nấm Chaga được truyền thông là "tăng sức đề kháng" khiến người bệnh lầm tưởng càng tăng cường miễn dịch thì bệnh càng nhanh khỏi.
Đối với viêm khớp dạng thấp và lupus ban đỏ, hệ miễn dịch vốn đã hoạt động quá mức. Kích thích miễn dịch trong trường hợp này giống như "đổ thêm dầu vào lửa", làm tăng gánh nặng viêm mô và hủy hoại tế bào lành.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm với khả năng ức chế bệnh tự miễn trên cơ thể sống. Nấm Chaga chứa polyphenol, triterpenoid và polysaccharide, được dân gian dùng chữa tiểu đường hay tim mạch, nhưng giá trị lâm sàng đối với bệnh tự miễn chưa từng được xác lập [4].
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Người mắc bệnh lupus ban đỏ hệ thống: Không tự ý dùng nấm Chaga dạng thô hay chiết xuất khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa miễn dịch. Nguy cơ bùng phát đợt cấp có thể dẫn đến tổn thương thận, viêm cơ tim và đe dọa tính mạng.
Người bị viêm khớp dạng thấp: Cần tránh sử dụng các chế phẩm thảo dược kích thích miễn dịch. Tự ý thay thế phác đồ điều trị chuẩn bằng nấm Chaga có thể dẫn tới biến dạng khớp vĩnh viễn và mất khả năng vận động.
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý nền phối hợp: Cần thông báo đầy đủ cho nhân viên y tế về các loại thực phẩm bổ sung đang dùng để phòng ngừa tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang sống chung với bệnh tự miễn, việc tuân thủ tuyệt đối phác đồ dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa là ưu tiên số một. Không bỏ thuốc điều trị hay tự ý bổ sung nấm Chaga dựa trên các lời truyền miệng.
Xây dựng lối sống lành mạnh bằng cách ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc, kiểm soát căng thẳng và vận động nhẹ nhàng theo khả năng. Khi quan tâm đến bất kỳ thực phẩm bổ sung nào, hãy mang mẫu hoặc thông tin sản phẩm đến hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng.
Nấm Chaga không phải là giải pháp cho bệnh tự miễn. Sự thận trọng và hiểu biết khoa học đúng đắn là chìa khóa tốt nhất để kiểm soát bệnh và bảo vệ sức khỏe lâu dài.
