Nhiều người thường tìm kiếm các bài thuốc thảo dược tự nhiên để giảm đau khớp, sưng viêm mỗi khi trái gió trở trời. Trong số các cây thuốc cổ truyền, ráng bay (tên khoa học là Drynaria quercifolia) thường được nhắc tới như một vị thuốc hỗ trợ xương khớp và giảm đau sưng hiệu quả. Tuy nhiên, hoạt chất thực sự tạo nên tác dụng này là gì và khả năng kháng viêm của nó có mạnh mẽ như lời đồn?

Các phân tích khoa học cho thấy ráng bay chứa hoạt chất flavonoid quý mang tên naringin, bên cạnh nhiều hợp chất chống oxy hóa khác [1], [2]. Dù vậy, hiệu quả kháng viêm và ức chế các chất gây viêm (cytokin) của naringin cũng như dịch chiết ráng bay hiện mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào, chưa có đủ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng vững chắc trên người [1], [3].

Naringin trong ráng bay: Nồng độ thực tế là bao nhiêu?

Ráng bay là loài dương xỉ biểu sinh thuộc họ Dương xỉ Polypodiaceae, từ lâu đã được y học dân gian sử dụng phần thân rễ và lá để chữa sưng đau [1], [2]. Khi đi sâu vào phân tích thành phần hóa thực vật, các nhà khoa học phát hiện sự hiện diện của naringin cùng các hợp chất phenolic, coumarin, tanin và saponin [1], [2], [4].

Hàm lượng naringin có sự chênh lệch rõ rệt tùy theo bộ phận của cây ráng bay [1], [2]. Nghiên cứu năm 2010 thực hiện trên dịch chiết cồn của thân rễ ráng bay cho thấy tổng lượng phenolic đạt 244 mg/g, nhưng tỷ lệ naringin tinh khiết chỉ chiếm khoảng 0,048% [1].

Trong khi đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2014 lại chỉ ra rằng lá sinh sản (fertile fronds) của ráng bay có hàm lượng hoạt chất này cao hơn [2]. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) ghi nhận lá sinh sản chứa 1,2% flavonoid naringin và 0,02% dẫn xuất dạng aglycone là naringenin, với tổng hàm lượng phenolic tương đương 186 mg/g gallic acid [2]. Sự khác biệt này cho thấy nồng độ naringin không đồng đều giữa các bộ phận thân rễ và phiến lá [1], [2].

Cơ chế tác động: Naringin và ráng bay ức chế cytokin viêm thế nào?

Khi cơ thể gặp phải các kích thích có hại như chấn thương, hoại tử mô hoặc nhiễm trùng, phản ứng viêm sẽ bùng phát và giải phóng hàng loạt các chất trung gian hóa học [2]. Trong các đợt viêm mạn tính hoặc thoái hóa mô hạt, các cytokin tiền viêm như yếu tố hoại tử khối u (TNF-alpha), interleukin-1 beta (IL-1beta) và interleukin-6 (IL-6) liên tục gia tăng, gây tổn thương sụn khớp và đau đớn [3], [5], [6].

Naringin can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu viêm thông qua việc ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [3]. Bằng cách làm giảm sự biểu hiện của NF-kappaB, naringin ngăn chặn quá trình phiên mã và sản sinh ồ ạt các cytokin gây viêm tại ổ khớp và các mô tổn thương [3]. Đồng thời, chất này còn được ghi nhận có khả năng làm giảm nồng độ chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS) và nitrit, giúp bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa [7].

Bên cạnh đó, các mô phỏng gắn kết phân tử hiện đại (in silico) cho thấy các hợp chất trong ráng bay còn có khả năng ức chế enzym gây viêm cyclooxygenase-2 (COX-2) cùng các thụ thể cytokin tiền viêm TNF-alpha và IL-6 [5]. Không chỉ ức chế yếu tố phá hủy, dịch chiết ráng bay còn kích thích sản xuất cytokin kháng viêm IL-10 để hỗ trợ cân bằng miễn dịch [6].

Bằng chứng thực nghiệm: Các nghiên cứu nói gì?

Khả năng chống viêm và giảm đau của ráng bay đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm chuẩn hóa trên động vật gặm nhấm [1], [2], [5], [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá dịch chiết cồn thân rễ ráng bay trên chuột cống trắng dòng Wistar và chuột nhắt trắng Swiss albino [1]. Thử nghiệm dùng carrageenan gây phù chân và dùng viên bông gòn cấy dưới da để tạo mô hạt viêm mạn tính trên chuột cống [1]. Kết quả cho thấy đường uống dịch chiết ráng bay ức chế đáng kể hiện tượng phù bàn chân và tạo u hạt, đạt hiệu quả gần tương đương với thuốc chống viêm tây y indomethacin [1]. Ở chuột nhắt, dịch chiết giúp giảm rõ rệt các cơn quặn đau do axit axetic và phản ứng liếm chân do tiêm formalin, tác dụng giảm đau tương đương với sodium salicylate và aspirin [1].

Đến năm 2013, một nghiên cứu khác tập trung vào mô hình viêm khớp do chất bổ trợ (adjuvant) gây ra trên chuột cống [6]. Chuột bệnh được cho uống dịch chiết nước từ thân rễ ráng bay ở hai mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể [6]. Kết quả ghi nhận độ dày sưng bàn chân chuột giảm rõ rệt, cân nặng cơ thể được cải thiện, đồng thời nồng độ các enzym tiêu thể, gốc oxy hóa tự do (ROS) trong bạch cầu trung tính và các cytokin huyết thanh TNF-alpha, IL-1beta đều giảm mạnh, trong khi cytokin chống viêm IL-10 lại tăng lên [6].

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, công bố năm 2014 trên lá sinh sản của ráng bay xác nhận dịch chiết cồn có tác dụng ức chế mạnh phù bàn chân chuột do carrageenan và histamin gây ra [2]. Chiết xuất này làm giảm cả trọng lượng tươi lẫn trọng lượng khô của mô hạt viêm, can thiệp hiệu quả vào cả giai đoạn xuất tiết và tăng sinh của ổ viêm [2]. Khả năng giảm đau cũng được xác nhận qua các thử nghiệm kích thích nhiệt trên đĩa nóng và giảm đau do capsaicin gây ra trên chuột nhắt [2].

Năm 2021, nghiên cứu phối hợp giữa ống nghiệm (in vitro), cơ thể sống (in vivo) và mô phỏng máy tính (in silico) tiếp tục khẳng định dịch chiết cồn methanol từ thân rễ ráng bay làm giảm sưng phù khớp ở chuột viêm khớp dạng thấp (đạt tỷ lệ ức chế 57,71% ở liều thấp và 54,45% ở liều cao) [5]. Chiết xuất này giúp bình thường hóa các chỉ số tế bào máu (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu) và thông số sinh hóa huyết thanh (protein toàn phần, albumin, creatinine) [5].

Đối với riêng hoạt chất naringin đơn lẻ, một tổng quan năm 2022 trích dẫn các thử nghiệm cho thấy naringin liều 20, 50 hoặc 100 mg/kg bảo vệ chức năng thận, ngăn ngừa sụt giảm enzym chống oxy hóa và triệt tiêu sự tăng vọt nồng độ TNF-alpha ở chuột cống [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận naringin làm giảm viêm phổi mạn tính do bạch cầu trung tính và ức chế các chất gây viêm TNF-alpha, HMGB-1 trong viêm phế quản mạn tính trên chuột lang [7].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn chung, ráng bay chứa một tổ hợp hóa thực vật phong phú bao gồm naringin, catechin, naringenin, coumarin và các axit béo có lợi [1], [2], [8]. Các dữ liệu thực nghiệm đã chứng minh rõ tác động giảm sưng, hạ đau và kìm hãm nhiều cytokin tiền viêm [1], [2], [5], [6]. Ngoài ra, ở góc độ xương khớp, naringin còn được ghi nhận giúp tăng sinh tế bào tạo xương thông qua BMP-2 và ức chế tế bào hủy xương qua RANKL trên mô hình nghiên cứu thực nghiệm [3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là gần như toàn bộ dữ liệu chỉ mới dừng lại ở mô hình động vật (chuột cống, chuột nhắt, chuột lang) và mô phỏng trên máy tính [1], [2], [8], [5], [7]. Naringin vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu tiền lâm sàng và chưa bước vào các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người bệnh [3]. Thêm vào đó, hàm lượng naringin tự nhiên trong thân rễ ráng bay khá thấp (chỉ 0,048%), đồng nghĩa với việc dùng dược liệu thô chưa tinh chế khó có thể mang lại nồng độ hoạt chất cao như trong các chế phẩm chiết tách của phòng thí nghiệm [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng ráng bay trị viêm đau

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là xem ráng bay như một loại "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn các thuốc giảm đau, chống viêm khớp tây y. Thực tế, dịch chiết ráng bay chỉ mới cho thấy hiệu lực ức chế tương đương indomethacin hay aspirin trên mô hình chuột thí nghiệm, không đồng nghĩa sẽ chữa khỏi dứt điểm bệnh viêm khớp mạn tính ở người [1], [5].

Một ngộ nhận khác là cứ đun nấu thân rễ ráng bay uống thật nhiều sẽ hấp thu được lượng lớn naringin. Như số liệu đã chỉ ra, phần lá sinh sản mới chứa nhiều naringin hơn (1,2%), trong khi thân rễ chỉ có 0,048% [1], [2]. Bên cạnh đó, việc tự ý dùng dược liệu khô không qua kiểm chuẩn có thể tiềm ẩn tạp chất và không kiểm soát được liều lượng hoạt chất đưa vào cơ thể.

Ai nên thận trọng khi sử dụng ráng bay?

Do các dữ liệu khoa học hiện có chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm khỏe mạnh hoặc mô hình gây bệnh nhân tạo, hoàn toàn chưa có nghiên cứu đánh giá an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em [1], [2], [5], [6]. Những nhóm đối tượng đặc thù này không nên tự ý dùng ráng bay để trị viêm hay giảm đau.

Người mắc các bệnh lý mạn tính về gan, suy thận, hoặc người đang dùng các nhóm thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc chống đông máu hay thuốc ức chế miễn dịch cần tuyệt đối tránh tự ý kết hợp ráng bay [1], [7]. Các tương tác giữa hợp chất thực vật và thuốc điều trị có thể làm thay đổi chuyển hóa thuốc hoặc gây áp lực lên cơ quan bài tiết. Người có bệnh nền phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ thảo dược này.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng ráng bay như một biện pháp hỗ trợ sức khỏe dân gian, người dùng chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải và tốt nhất là dùng dưới dạng bài thuốc y học cổ truyền đã được bốc theo đơn của thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề. Không nên tự ý thu hái cây hoang dã để ngâm rượu uống kéo dài với hy vọng trị dứt viêm khớp.

Trong đời sống hằng ngày, thay vì phụ thuộc vào một loại thảo dược duy nhất, người bị viêm sưng khớp nên xây dựng lối sống lành mạnh. Hãy uống đủ nước, duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ quả, vận động thể lực vừa sức và tuân thủ đúng phác đồ điều trị mà bác sĩ chuyên khoa đã chỉ định.

Khả năng kháng viêm và ức chế cytokin của naringin trong ráng bay là hoàn toàn có cơ sở khoa học trên mô hình thực nghiệm động vật [1], [3], [6]. Dẫu vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị thực tế trên người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ [3]. Người bệnh nên nhìn nhận ráng bay một cách tỉnh táo, xem đây là nguồn dược liệu tiềm năng thay vì phương thuốc chữa bách bệnh.