Nhiều người có thói quen sử dụng các loại thảo dược quý tự nhiên như nấm ngọc cẩu (còn gọi là tỏa dương) để ngâm rượu uống mỗi ngày nhằm nâng cao sức khỏe sinh lý và thể lực. Tuy nhiên, khi cơ thể đang phải điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tân dược, việc tùy tiện dùng thêm thảo dược có thể gây ra nhiều hệ lụy khó lường.
Liệu nấm ngọc cẩu có tương tác xấu với thuốc tây y nào không? Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên nấm ngọc cẩu để xác định tương tác cụ thể, nhưng dữ liệu tổng hợp về các thảo dược tương tự chỉ ra nguy cơ lớn khi kết hợp với thuốc chống đông máu và thuốc hạ huyết áp.
Cơ chế tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây
Khi đi vào cơ thể, thảo dược và thuốc tân dược đều chịu sự chuyển hóa sinh học tại các cơ quan nội tạng. Tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây y có cùng cơ chế như tương tác giữa thuốc với thuốc, xảy ra ở cả hai cấp độ: dược động học và dược lực học [1].
Ở cấp độ dược động học, các hợp chất trong thực vật có thể gây cảm ứng hoặc ức chế các enzym chuyển hóa thuốc tại gan và ruột, đặc biệt là hệ enzym cytochrome P450 (CYP) và chất vận chuyển P-glycoprotein [1]. Sự thay đổi hoạt tính này làm biến đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, dẫn đến hiện tượng quá liều gây ngộ độc hoặc giảm nồng độ khiến thuốc mất tác dụng điều trị [1]. Ngoài ra, ở cấp độ dược lực học, các hoạt chất trong dược liệu có thể tác động trực tiếp lên cùng thụ thể của cơ quan đích, gây đối kháng hoặc cộng hưởng tác dụng của thuốc [1], [2].
Tác động tương tác thuốc - thảo mộc có thể mang tính chất hiệp đồng hoặc đối kháng trên cùng một đích tác dụng, làm thay đổi độ thanh thải, đáp ứng điều trị và độc tính của thuốc [2]. Hậu quả của những tương tác này có thể dao động từ nhẹ, vừa cho đến mức đe dọa tính mạng bệnh nhân [2].
Nguy cơ xuất huyết khi phối hợp thuốc chống đông
Mối lo ngại an toàn hàng đầu khi dùng thảo mộc chung với thuốc tây nằm ở nhóm thuốc chống đông máu như warfarin, heparin hoặc aspirin [1]. Warfarin là loại thuốc chống đông đường uống phổ biến nhưng có cửa sổ điều trị rất hẹp, chỉ một thay đổi nhỏ về nồng độ cũng gây biến chứng nguy hiểm [3], [4].
Nhiều loại thảo dược có khả năng làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng phối hợp với thuốc chống đông máu bằng cách khuếch đại tác dụng chống đông hoặc do bản thân thảo mộc có đặc tính ức chế ngưng tập tiểu cầu nội tại [4]. Một đánh giá khoa học đã tìm thấy 58 loài thực vật khác nhau có thể làm thay đổi quá trình cầm máu và can thiệp vào quá trình chống đông của warfarin [5]. Các hợp chất tự nhiên có trong thực vật như coumarin, quinone, xanthone, terpene hay lignan đều cho thấy ảnh hưởng rõ rệt lên phác đồ điều trị chống đông [5].
Dù nấm ngọc cẩu chưa được đánh giá riêng rẽ, các thảo mộc chứa hoạt chất sinh học phức tạp hoàn toàn có thể gây cộng hưởng làm kéo dài thời gian đông máu, dẫn đến tình trạng xuất huyết khó kiểm soát, chảy máu cam, bầm tím dưới da hoặc xuất huyết tiêu hóa.
Ảnh hưởng tới người dùng thuốc huyết áp và tim mạch
Nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp cũng là đối tượng rất nhạy cảm với các chất chiết xuất từ thảo mộc. Các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng một số thảo dược có thể làm tăng cường tác dụng của thuốc hạ áp, khiến huyết áp giảm sâu bất ngờ [1]. Khi huyết áp tụt đột ngột, người bệnh dễ gặp phải các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu và té ngã.
Trong các nhóm thuốc tây y phối hợp cùng thảo mộc, thuốc hạ huyết áp và thuốc lợi tiểu chiếm tỷ lệ lớn nhất [6]. Các loại thảo mộc dùng đường uống có thể tương tác với thuốc tim mạch, làm biến đổi chỉ số huyết áp hoặc gây độc tính trên tim nếu không được kiểm soát [6]. Do đó, người đang dùng thuốc kiểm soát huyết áp hàng ngày cần đặc biệt cẩn trọng với các thảo mộc có tính chất dược lý mạnh.
Ngoài ra, ở những bệnh nhân có bệnh lý nền về thận hoặc tim mạch, việc sử dụng các sản phẩm thảo dược có thể kích hoạt biến đổi chuyển hóa qua CYP3A4, dẫn đến quá liều hoặc thiếu liều thuốc điều trị chính [7].
Nghiên cứu nói gì về thực trạng dùng chung thuốc và thảo dược?
Các cuộc khảo sát thực tế cho thấy hiện tượng dùng chung thảo mộc với thuốc tân dược rất phổ biến nhưng lại ít được báo cáo với nhân viên y tế:
Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2013 tại các phòng khám đa khoa ở Na Uy đã xác định 255 cặp kết hợp khác nhau giữa thuốc tây và thảo mộc [6]. Trong số đó, có 18 cặp kết hợp được xác định là có nguy cơ tương tác lâm sàng liên quan [6]. Nghiên cứu này ghi nhận các thảo mộc khi dùng chung với thuốc chống đông (như warfarin) hoặc thuốc tim mạch đều tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết và khuyến cáo cần tránh dùng hoặc phải theo dõi chặt chẽ chỉ số đông máu INR [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu có giới hạn là chưa ghi nhận được thời gian, liều lượng dùng thảo mộc cụ thể cũng như đường dùng của người bệnh [6].
Một nghiên cứu cắt ngang khác vào năm 2006 khảo sát 250 bệnh nhân nội trú tại các khoa bệnh để đánh giá việc dùng thảo dược gây cản trở liệu pháp chống đông/chống kết tập tiểu cầu [8]. Kết quả cho thấy 42,4% bệnh nhân (106 người) có sử dụng thảo mộc, với 71,7% trong số đó đã dùng suốt 12 tháng qua [8]. Đáng chú ý, 21% bệnh nhân cùng lúc vừa uống thảo mộc vừa dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu [8]. Người cao tuổi chiếm tới 62,5% các trường hợp có nguy cơ tương tác tiềm tàng, nhưng hơn 90% người dùng thảo mộc không hề thông báo cho bác sĩ điều trị biết [8].
Các bằng chứng khoa học cho thấy tổng cộng có 32 loại thuốc tây y có tương tác với các loại thảo dược ở người, phần lớn là thuốc nền chuyển hóa qua enzym gan CYP hoặc chất vận chuyển P-glycoprotein [2]. Điều này chứng minh nguy cơ tương tác là có thật và diễn ra trên diện rộng.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng nấm ngọc cẩu
Một trong những sai lầm tai hại nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Nhiều người cho rằng các loại củ, nấm rừng như nấm ngọc cẩu chỉ bổ thận tráng dương, uống bao nhiêu cũng được và có thể uống song song với bất kỳ loại thuốc tây nào.
Thực tế, dịch chiết thảo mộc chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên khác nhau. Khi kết hợp với các loại thuốc tây có khoảng điều trị hẹp như thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thảo mộc có thể làm đảo lộn nồng độ thuốc trong máu [3], [4]. Một quan niệm sai lầm khác là ngâm nấm với rượu sẽ làm giảm độc tính; dung môi cồn thậm chí có thể làm tăng độc tính gan và làm trầm trọng thêm các tương tác bất lợi của thuốc tân dược.
Những ai cần thận trọng và tránh tự ý sử dụng?
Dựa trên dữ liệu tổng quan về tương tác thuốc - thảo mộc, những nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không nên tự ý dùng nấm ngọc cẩu khi chưa có ý kiến bác sĩ:
- Người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu: Bệnh nhân dùng warfarin, heparin, aspirin để ngừa huyết khối, rung nhĩ hoặc van tim nhân tạo [1], [3]. Nguy cơ xuất huyết nội tạng hoặc chảy máu không cầm là rất cao [1], [6].
- Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc tim mạch: Thảo mộc có thể làm thay đổi kiểm soát huyết áp, gây tụt huyết áp quá mức [1], [6].
- Người mắc bệnh thận, bệnh nhân ghép tạng: Nguy cơ biến đổi hoạt tính enzym CYP3A4 làm sai lệch nồng độ thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc đặc trị [7].
- Người cao tuổi: Nhóm đối tượng này thường mắc nhiều bệnh nền, chức năng gan thận suy giảm và là nhóm chiếm tỷ lệ cao nhất trong các ca tương tác bất lợi [6], [8].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Đối với người khỏe mạnh bình thường muốn sử dụng nấm ngọc cẩu để cải thiện sức khỏe, cần tuân thủ việc dùng với lượng vừa phải, không lạm dụng ngâm rượu nồng độ cao uống kéo dài. Cần chọn nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ để tránh ẩm mốc hay lẫn tạp chất độc hại.
Nếu bạn đang phải uống bất kỳ loại thuốc tây y nào để điều trị bệnh mạn tính, hãy chủ động thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi có ý định dùng thêm nấm ngọc cẩu. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược, và không uống thuốc tây cùng thời điểm với các loại nước sắc, rượu ngâm thảo mộc. Việc theo dõi các dấu hiệu bất thường như bầm tím da, chảy máu răng miệng hay chóng mặt là điều bắt buộc khi vô tình phối hợp.
Nấm ngọc cẩu hay bất kỳ dược liệu thiên nhiên nào cũng đều là những vị thuốc có hoạt tính sinh học. Thận trọng, hiểu rõ cơ thể và tham vấn chuyên gia y tế là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.
