Nấm súp lơ giàu beta-glucan: Tác dụng miễn dịch đến đâu theo nghiên cứu?

Nấm súp lơ (tên khoa học Sparassis crispa, tiếng Nhật gọi là Hanabiratake) gần đây thu hút sự quan tâm của nhiều người tiêu dùng nhờ những lời quảng bá về khả năng bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ hệ thống phòng ngự của cơ thể. Với hình dạng xòe rộng như bông súp lơ trắng, loại nấm này thường được nhắc đến kèm theo hàm lượng hoạt chất sinh học tự nhiên dồi dào.

Nhiều người thắc mắc liệu nấm súp lơ có thực sự tăng cường miễn dịch vượt trội như lời đồn. Câu trả lời là: các bằng chứng khoa học ghi nhận nấm súp lơ chứa lượng beta-glucan rất cao và có tác dụng kích thích tế bào miễn dịch trong ống nghiệm và trên động vật, nhưng hiện tại hoàn toàn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả phòng ngừa hay điều trị bệnh trong đời sống thực tế.

Điểm đặc biệt: Hàm lượng beta-(1,3)-D-glucan vượt trội

Thành phần vách tế bào của các loài nấm nói chung được cấu tạo chủ yếu từ chitin, beta-1,3-glucan và các glycoprotein liên kết ^[1]. Trong đó, hoạt chất beta-glucan chiết xuất từ nấm súp lơ (thường được ký hiệu là SCG trong các tài liệu khoa học) có cấu trúc đặc trưng là mạch 1,3-beta-D-glucan phân nhánh vị trí số 6 ^[2], ^[3].

Điểm đáng chú ý nhất của loại nấm này nằm ở tỷ lệ hoạt chất tự nhiên. Các phân tích cho thấy nấm súp lơ chứa hàm lượng 1,3-beta-D-glucan phân nhánh 6 rất cao, chiếm xấp xỉ 40% ^[2]. Đây là một tỷ lệ đặc biệt lớn so với nhiều loài nấm ăn thông thường khác.

Về mặt di truyền học, các nhà khoa học đã phân lập được gen tổng hợp beta-1,3-glucan từ nấm súp lơ với chiều dài 5.502 cặp base, gồm 10 exon và 9 intron, mã hóa một chuỗi protein gồm 1.576 axit amin ^[1]. Phân tích trình tự cho thấy enzyme này thuộc nhóm Type II của lớp nấm Agaricomycetes, góp phần giải thích khả năng tổng hợp lượng lớn chuỗi đường phức tạp này trong vách tế bào của nấm ^[1].

Cơ chế tác động lên tế bào miễn dịch diễn ra thế nào?

Để hiểu cách hoạt chất này tương tác với hệ thống phòng ngự, các nhà nghiên cứu đã phân tích sâu các đường truyền tín hiệu tế bào. Khi tiếp xúc với đại thực bào (như dòng tế bào RAW264.7), chiết xuất beta-glucan hòa tan từ nấm súp lơ (Sc-SG) kích thích sản sinh oxit nitric (NO) và làm tăng biểu hiện của enzyme tổng hợp iNOS ^[4].

Sự gia tăng oxit nitric này được điều hòa chủ yếu qua con đường enzyme protein kinase hoạt hóa phân bào (MAPK) ^[4]. Quá trình này được chứng minh khi các chất ức chế MAPK (như U0126, SB203580, SP600125) làm ức chế mạnh việc giải phóng NO ^[4]. Hoạt chất từ nấm gây phosphoryl hóa ERK, p38 và JNK theo thời gian, đồng thời kích hoạt việc chuyển dịch vị trí của các yếu tố phiên mã c-Jun và c-Fos thuộc phức hợp AP-1 ^[4].

Ngoài ra, hoạt chất beta-glucan này tương tác trực tiếp với thụ thể nhận diện dectin-1 trên bề mặt tế bào miễn dịch ^[5]. Khi dectin-1 trên tế bào tua tủy xương bị phong tỏa bằng chất ức chế, khả năng kích thích tạo yếu tố hoại tử khối u (TNF-alpha) của hoạt chất bị giảm rõ rệt ^[5]. Điều này chứng tỏ thụ thể bề mặt đóng vai trò then chốt để tế bào tiếp nhận tín hiệu từ nấm súp lơ ^[5].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận những gì?

Các nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát chiết xuất nấm súp lơ trên nhiều mô hình tế bào và chuột thí nghiệm với các kết quả cụ thể:

Nghiên cứu nuôi cấy máu người ngoại vi (công bố năm 2003): Thử nghiệm trên mẫu máu toàn phần lấy từ người tình nguyện khỏe mạnh nhằm đánh giá phản ứng của tế bào bạch cầu ^[2]. Kết quả cho thấy chế phẩm SCG kích thích tế bào nuôi cấy sản sinh cytokine IL-8 phụ thuộc vào liều dùng ^[2]. Hiện tượng này xuất hiện ở cả tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) và bạch cầu đa nhân (PMN) ^[2]. Hoạt tính sản sinh IL-8 suy giảm rõ rệt khi huyết tương được xử lý nhiệt ở 56 độ C ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự giải phóng mảnh bổ thể C5a theo liều lượng và phát hiện kháng thể tự nhiên kháng SCG có sẵn trong huyết tương người ^[2]. Giới hạn lớn nhất là nghiên cứu chỉ diễn ra trong đĩa thí nghiệm (in vitro), chưa phản ánh quá trình tiêu hóa qua dạ dày và ruột.

Nghiên cứu đường uống trên chuột DBA/2 (công bố năm 2013): Các nhà khoa học cho chuột uống phân đoạn polysacarit chiết bằng nước nóng từ nấm súp lơ (SCHWE) ^[3]. Kết quả ghi nhận việc uống hoạt chất làm tăng sinh IFN-gamma và GM-CSF trong lách chuột khi có mặt SCG trong ống nghiệm ^[3]. Các tế bào miễn dịch tại mảng Peyer ở ruột chuột được uống chiết xuất nấm cũng sản sinh lượng GM-CSF, IFN-gamma và IL-6 cao hơn nhóm đối chứng ^[3]. Điều này gợi ý đường uống có thể điều hòa miễn dịch gián tiếp qua mô lympho ruột ^[3].

Nghiên cứu trên tế bào tua tủy xương chuột (công bố năm 2008): Khảo sát cho thấy hoạt chất SCG làm tăng biểu hiện các phân tử CD80, MHC lớp I và MHC lớp II trên bề mặt tế bào tua tủy xương ^[5]. Tế bào được kích thích sản sinh các cytokine như IL-12p70, IL-6 và TNF-alpha ^[5]. Mức độ đáp ứng mạnh nhất được ghi nhận trên chuột dòng DBA/2, vốn là nhóm có biểu hiện thụ thể dectin-1 cao vượt trội so với các dòng chuột khác như C57BL/6 hay BALB/c ^[5].

Nghiên cứu nấm lên men vi khuẩn lactic (công bố năm 2020): Nghiên cứu so sánh nấm súp lơ tự nhiên (SC) và nấm lên men bằng vi khuẩn lactic (SCL) ^[6]. Khi cho chuột uống, nhóm dùng SCL ghi nhận sự tích tụ các tế bào đại thực bào, bạch cầu trung tính và tế bào diệt tự nhiên (NK) tại nhung mao ruột hỗng tràng và lách cao hơn nhóm dùng SC ^[6]. Trên tế bào đơn nhân nuôi cấy của người, cả SC và SCL đều thúc đẩy biểu hiện phụ thuộc liều đối với các yếu tố liên quan đông máu và viêm như yếu tố mô (TF), TNF-alpha, PAI-1, MCP-1, IL-1beta, IL-8, IL-12beta và IL-17 ^[6]. Hoạt tính thực bào vi khuẩn E. coli của tế bào đơn nhân tăng khi tiếp xúc với SCL, nhưng hiệu quả giảm xuống còn khoảng 30% khi mẫu được xử lý phân giải trước bằng enzyme beta-glucanase ^[6].

Nghiên cứu làm lành vết thương trên chuột đái tháo đường (công bố năm 2013): Trên mô hình chuột bị tiểu đường do tiêm streptozotocin, việc bổ sung nấm súp lơ vào chế độ ăn giúp vết thương ngoài da mau lành hơn theo mức độ phụ thuộc liều ^[7]. Tác dụng tương tự cũng được ghi nhận khi bôi trực tiếp chế phẩm beta-glucan tinh khiết từ nấm lên miệng vết thương của chuột ^[7].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn thực tế của các bằng chứng này.

Thứ nhất, phần lớn các dữ liệu đo lường tác động kích thích tế bào bạch cầu, giải phóng bổ thể C5a hay sản sinh cytokine chỉ mới được thực hiện trên đĩa nuôi cấy tế bào máu người trong phòng thí nghiệm ^[2], ^[6]. Môi trường đĩa nghiệm cô lập hoàn toàn khác biệt với cơ thể người sống, nơi thức ăn phải trải qua môi trường axit dạ dày, dịch mật và hệ vi sinh vật đường ruột phức tạp.

Thứ hai, các thử nghiệm cho uống trực tiếp hầu hết chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm, đặc biệt là các dòng chuột nhạy cảm miễn dịch như DBA/1 và DBA/2 ^[3], ^[8], ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng huyết thanh của dòng chuột DBA/1 và DBA/2 vốn có sẵn hiệu giá kháng thể tự nhiên kháng SCG cao hơn hẳn các dòng chuột khác, đồng thời thụ thể dectin-1 cũng biểu hiện ở mức vượt trội ^[8], ^[5]. Do đó, phản ứng miễn dịch mạnh mẽ quan sát thấy trên các dòng động vật chuyên biệt này không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người bình thường.

Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên quy mô lớn ở người để xác định nấm súp lơ giúp ngăn ngừa cúm, giảm nhiễm trùng hay cải thiện bệnh lý cụ thể nào.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem nấm súp lơ như một loại "thần dược" có thể kích hoạt miễn dịch chống lại mọi loại bệnh tật hoặc thay thế thuốc điều trị ung thư. Dù các phân tích ban đầu ghi nhận chiết xuất có hoạt tính chống khối u trên chuột ^[2], ^[8], đây hoàn toàn không phải là thuốc chữa bệnh ung thư ở người.

Một ngộ nhận khác là ăn càng nhiều nấm súp lơ càng làm hệ miễn dịch "khỏe hơn". Thực tế, phản ứng miễn dịch đòi hỏi sự cân bằng tinh tế; việc gia tăng quá mức các cytokine gây viêm (như IL-1beta, IL-6, TNF-alpha) hay kích hoạt đông máu (yếu tố mô TF) trong một số điều kiện bệnh lý có thể gây ra những phản ứng bất lợi cho cơ thể ^[6].

Ngoài ra, nhiều người nhầm lẫn rằng nấm tươi mua ngoài chợ hay chế biến thông thường sẽ mang lại kết quả y hệt như các chế phẩm chiết xuất tinh khiết (SCG) hoặc dạng lên men vi khuẩn lactic (SCL) dùng trong phòng thí nghiệm ^[3], ^[6]. Quá trình chiết xuất công nghiệp bằng kiềm lạnh hay phân đoạn nước nóng tạo ra các nồng độ hoạt chất hòa tan mà bữa ăn bình thường khó có thể đáp ứng tương đương ^[3].

Những ai cần thận trọng?

Dựa trên các đặc tính sinh học được ghi nhận trong nghiên cứu, một số nhóm người cần cẩn trọng:

Người mắc bệnh tự miễn: Do chiết xuất nấm súp lơ kích thích mạnh các dòng tế bào bạch cầu, đại thực bào và kích hoạt sản sinh nhiều cytokine gây viêm như IL-6, IL-8, TNF-alpha ^[2], ^[6], người mắc các bệnh tự miễn (như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ) nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm cô đặc từ loại nấm này để tránh kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức.

Người có vấn đề về đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Nghiên cứu trên tế bào người cho thấy nấm súp lơ làm gia tăng biểu hiện gen mã hóa yếu tố mô (TF) và yếu tố ức chế chất hoạt hóa plasminogen-1 (PAI-1) liên quan đến tiến trình đông máu ^[6]. Do đó, người có nguy cơ huyết khối hoặc rối loạn đông máu cần thận trọng.

Người có cơ địa nhạy cảm hoặc dị ứng nấm: Nghiên cứu phát hiện kháng thể tự nhiên chống lại beta-glucan SCG có sẵn trong huyết tương người và động vật ^[2], ^[8]. Những người từng có tiền sử dị ứng với các loại nấm ăn hay nấm men nên cẩn giác với nguy cơ quá mẫn.

Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả của các chế phẩm nấm súp lơ cô đặc trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm này chỉ nên sử dụng nấm như một món ăn thông thường với lượng vừa phải, không nên tự ý dùng thực phẩm chức năng chiết xuất liều cao.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Nếu bạn muốn bổ sung nấm súp lơ vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày, hãy tiếp cận dưới góc độ ẩm thực đa dạng:

Sử dụng như thực phẩm ăn uống thông thường: Nấm súp lơ tươi là một loại nấm ăn giòn, ngon và bổ dưỡng. Bạn có thể chế biến bằng cách nấu canh, xào nhẹ hoặc nấu súp với lượng vừa phải trong bữa ăn gia đình. Việc bổ sung đa dạng các loại nấm ăn giúp cung cấp chất xơ hòa tan tự nhiên cho hệ tiêu hóa.

Nấu chín kỹ trước khi ăn: Việc nấu nướng bằng nhiệt độ giúp làm mềm cấu trúc vách tế bào nấm vốn cấu tạo từ chitin và glucan phức tạp ^[1], giúp bộ máy tiêu hóa dễ hấp thu hơn, đồng thời hạn chế tình trạng đầy bụng, khó tiêu.

Không bỏ thuốc điều trị: Tuyệt đối không sử dụng nấm súp lơ hay các loại cao nấm, viên nén chiết xuất để thay thế thuốc chữa bệnh, hóa trị, xạ trị hoặc chỉ định y khoa. Khi có bệnh nền hoặc muốn dùng các sản phẩm thực phẩm bổ sung liều cao kéo dài, cần tham vấn trực tiếp bác sĩ chuyên khoa.

Nấm súp lơ là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng với hàm lượng beta-(1,3)-D-glucan tự nhiên nổi bật ^[2]. Mặc dù tiềm năng kích hoạt miễn dịch qua các thụ thể tế bào đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm và trên động vật ^[4], ^[5], người tiêu dùng nên duy trì cái nhìn tỉnh táo, thưởng thức nấm như một phần của lối sống ăn uống lành mạnh thay vì kỳ vọng vào tác dụng chữa bệnh thần kỳ.