Nấu nước la hán quả hằng ngày: Dùng liều bao nhiêu là vừa?

Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen hãm hoặc nấu một nồi nước la hán quả lớn để cả nhà uống thay nước lọc suốt ngày hè oi bức. Vị ngọt thanh đậm đà cùng cảm giác mát họng khiến thức uống này được nhiều người ưa chuộng, thậm chí dùng liên tục từ tuần này qua tháng khác. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu uống nước la hán quả mỗi ngày có an toàn không, dùng bao nhiêu quả khô là vừa và việc lạm dụng có gây hại cho đường tiêu hóa hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là la hán quả tương đối an toàn khi dùng ở mức độ vừa phải, nhưng hiện chưa có quy chuẩn khoa học ấn định chính xác con người được dùng bao nhiêu quả khô mỗi ngày. Việc lạm dụng nước nấu quá đặc kéo dài có thể tiềm ẩn nguy cơ gây khó chịu hoặc kích ứng hệ tiêu hóa đối với những cơ địa nhạy cảm.

Vị ngọt đặc trưng của la hán quả đến từ đâu?

La hán quả là quả của loài thực vật có tên khoa học là Siraitia grosvenorii (trước đây có tên gọi khác là Momordica grosvenorii Swingle), một loại dây leo lâu năm thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) ^[1]. Cây này sinh trưởng và cho ra những quả hình tròn màu xanh ^[1]. Sau khi thu hoạch, quả thường được sấy khô để bảo quản và sử dụng dần trong đời sống hằng ngày ^[1].

Điểm đặc biệt nhất của loại quả này nằm ở vị ngọt đậm mà không cần thêm bất kỳ loại đường nào khi chế biến. Theo các tài liệu đánh giá an toàn, các thành phần tạo ngọt tự nhiên tìm thấy trong quả thuộc nhóm hợp chất hóa học triterpenoid, được gọi chung là mogroside ^[1]. Các hợp chất mogroside này chiếm khoảng 0,55% đến 0,65% trong quả tươi và chiếm khoảng 2,5% trọng lượng của quả khô ^[1].

Thành phần tạo ngọt chủ yếu và quan trọng nhất trong chiết xuất la hán quả là mogroside V ^[1]. Trong quả khô, hàm lượng mogroside V chiếm từ 1,5% đến 2% ^[1]. Đáng chú ý, mogroside V có độ ngọt gấp khoảng 250 lần so với đường mía thông thường (đường sucrose) ^[1]. Để thu được chiết xuất ứng dụng trong công nghiệp, người ta trải qua quy trình chiết xuất bằng nước, lọc và cô đặc chọn lọc các chất tạo ngọt ^[1]. Tùy thuộc vào quy trình chế biến, chiết xuất la hán quả thành phẩm có thể đạt nồng độ mogroside V ở các mức 25%, 45% hoặc 55% ^[1]. Chính nhờ vị ngọt vượt trội này, chỉ cần một lượng nhỏ quả khô cũng đủ tạo ra hương vị đậm đà cho cả nồi nước lớn.

Thử nghiệm độc tính: Khoa học ghi nhận mức an toàn ra sao?

Trước khi được ứng dụng rộng rãi làm chất tạo ngọt và phụ gia thực phẩm, độ an toàn của chiết xuất la hán quả đã trải qua nhiều khâu kiểm định nghiêm ngặt ^[2]. Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã tiến hành thử nghiệm độc tính liều lặp lại kéo dài 13 tuần trên chuột Wistar Hannover (GALAS) để đánh giá tính an toàn của chiết xuất Siraitia grosvenorii ^[2].

Trong nghiên cứu này, các cá thể chuột đực và chuột cái được chia đều thành 5 nhóm, mỗi nhóm gồm 8 con ^[2]. Các nhóm được cho ăn khẩu phần ăn có chứa tỷ lệ chiết xuất la hán quả lần lượt là 0% (nhóm chứng), 0,04%, 0,2%, 1% và 5% liên tục trong 13 tuần ^[2].

Kết quả thu được sau 13 tuần cho thấy không có bất kỳ trường hợp tử vong nào xảy ra ở tất cả các nhóm thí nghiệm ^[2]. Bên cạnh đó, các nhà khoa học không ghi nhận sự thay đổi bất thường nào về ngoại hình chung, trọng lượng cơ thể cũng như mức tiêu thụ thức ăn và nước uống giữa nhóm dùng chiết xuất so với nhóm chứng ^[2].

Hơn nữa, các chỉ số xét nghiệm huyết học, hóa sinh huyết thanh, trọng lượng các cơ quan nội tạng và kết quả giải phẫu bệnh học mô học đều không có sự sai khác đáng kể giữa chuột dùng chiết xuất và chuột đối chứng ^[2]. Dựa trên các dữ liệu thực nghiệm, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của chiết xuất la hán quả ở chuột được xác định là từ 5% khẩu phần ăn trở lên, tương đương với mức tiêu thụ 2.520 mg/kg thể trọng mỗi ngày ở chuột đực và 3.200 mg/kg thể trọng mỗi ngày ở chuột cái ^[2].

Đã có liều lượng quả khô tiêu chuẩn cho con người mỗi ngày chưa?

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật cho thấy ngưỡng an toàn của chiết xuất la hán quả khá cao, câu hỏi được nhiều người quan tâm nhất là: Một người bình thường nên nấu bao nhiêu quả khô mỗi ngày?

Cần làm rõ rằng các nghiên cứu khoa học chính thức hiện nay chủ yếu tập trung vào chiết xuất tinh chế của la hán quả dưới dạng phụ gia thực phẩm đã được chuẩn hóa hàm lượng mogroside [1, 2]. Hiện chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng thiết lập liều dùng cụ thể về số lượng quả khô nguyên bản mỗi ngày dành cho con người. Trong các tài liệu đánh giá khoa học, không có con số cố định như một quả, hai quả hay ba quả khô mỗi ngày.

Do đó, người tiêu dùng không nên tự ý suy diễn rằng vì nghiên cứu trên chuột cho thấy ngưỡng an toàn cao mà có thể nấu với số lượng lớn bao nhiêu tùy thích. Trong thực tế đời sống, việc sử dụng quả khô chỉ nên dừng lại ở lượng vừa phải, đủ để tạo độ ngọt dịu nhẹ dễ uống. Nếu có nhu cầu sử dụng để hỗ trợ điều trị hoặc dùng liên tục trong thời gian dài, người dùng cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn phù hợp với thể trạng cá nhân.

Rủi ro kích ứng đường tiêu hóa khi lạm dụng dài ngày

Mặc dù chiết xuất la hán quả không gây tổn thương mô học hay độc tính nghiêm trọng trong các thử nghiệm liều lặp lại trên động vật ^[2], việc sử dụng nước nấu từ quả khô tự nhiên quá đậm đặc lại có thể mang đến những phiền toái cho hệ tiêu hóa.

Bản chất của quả la hán là chứa lượng chất tạo ngọt tự nhiên mogroside V cực kỳ đậm đặc, có độ ngọt gấp tới 250 lần đường mía thông thường ^[1]. Khi người dùng nấu quá nhiều quả khô trong một lượng nước nhỏ, dung dịch thu được sẽ có nồng độ chất tạo ngọt rất cao. Đường ruột của con người khi tiếp nhận một lượng lớn dung dịch có độ thẩm thấu cao hoặc nồng độ hợp chất đậm đặc có thể phản ứng bằng cách tăng co bóp, giữ nước trong lòng ruột hoặc gây cảm giác đầy trướng, cồn cào.

Đối với những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, việc uống nước la hán quả đặc kéo dài có thể dẫn đến tình trạng phân lỏng, đau bụng âm ỉ hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ. Cơ chế này tương tự như phản ứng của cơ thể khi nạp quá nhiều chất tạo ngọt cường độ cao trong thời gian ngắn mà đường ruột chưa kịp thích nghi. Do đó, việc lạm dụng nước la hán quả như một thứ nước giải khát "uống càng nhiều càng tốt" là một quan niệm sai lầm cần điều chỉnh.

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược thay nước lọc

Nhiều người có thói quen hễ thấy thảo mộc, dược liệu tự nhiên không có độc tính thì sẵn sàng dùng thay thế hoàn toàn nước lọc hằng ngày. Đây là một hiểu lầm phổ biến trong cộng đồng. Nước lọc tinh khiết vẫn là thành phần thiết yếu nhất để duy trì các phản ứng sinh hóa tự nhiên của cơ thể mà không gây bất kỳ áp lực chuyển hóa nào lên gan, thận hay đường ruột.

Nước nấu từ la hán quả về bản chất vẫn chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học như nhóm triterpenoid và mogroside ^[1]. Dù là chất làm ngọt không sinh năng lượng đáng kể, cơ thể vẫn cần phân giải, chuyển hóa và bài tiết các chất này qua đường tiêu hóa và thận. Nếu dùng thay thế hoàn toàn nước lọc trong nhiều tháng, hệ bài tiết và hệ tiêu hóa liên tục phải làm việc với một dung dịch có nồng độ chất hòa tan cao.

Ngoài ra, việc quen uống nước có vị ngọt đậm hằng ngày, kể cả ngọt từ chất tạo ngọt tự nhiên gấp 250 lần đường mía như mogroside V ^[1], có thể làm thay đổi ngưỡng cảm nhận vị giác của người dùng. Tình trạng này khiến người uống dần mất cảm giác ngon miệng với nước lọc nguyên chất hoặc các món ăn có vị thanh nhạt tự nhiên, dẫn tới xu hướng tìm kiếm các đồ uống ngọt hơn trong sinh hoạt.

Những ai nên thận trọng khi uống nước la hán quả?

Mặc dù các dữ liệu an toàn ghi nhận mức dung nạp tốt trên động vật thử nghiệm ^[2], việc sử dụng trong đời sống thực tế đòi hỏi sự thận trọng ở một số nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất là những người có hệ tiêu hóa kém, hay bị lạnh bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy mạn tính. Do nồng độ mogroside đậm đặc ^[1], nước la hán quả nấu quá đặc có thể kích thích niêm mạc ruột và làm trầm trọng thêm các triệu chứng rối loạn tiêu hóa sẵn có.

Thứ hai là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Hiện các nghiên cứu công bố về độc tính lặp lại mới chỉ được tiến hành trên chuột trưởng thành ^[2], chưa có dữ liệu lâm sàng chuyên biệt về tính an toàn dài hạn của quả khô tự nhiên trên phụ nữ có thai và thai nhi. Do đó, nhóm đối tượng này chỉ nên dùng lượng nhỏ ngắt quãng hoặc cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên.

Thứ ba là người có các bệnh lý mạn tính đang điều trị bằng thuốc. Mặc dù các thử nghiệm trên chuột không ghi nhận biến đổi về các chỉ số huyết học và sinh hóa ^[2], việc dung nạp một lượng lớn thảo dược hằng ngày có thể gây ra những tương tác chưa được lường trước đối với quá trình hấp thu thuốc qua đường ruột. Bệnh nhân cần trao đổi với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn.

Hướng dẫn sử dụng la hán quả an toàn và hợp lý

Để thưởng thức trọn vẹn hương vị thơm ngọt của la hán quả mà không lo ngại nguy cơ kích ứng đường ruột hay quá tải cho hệ tiêu hóa, bạn đọc có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

• Dùng với lượng vừa phải: Vì chưa có khuyến cáo cố định về số lượng quả cho người, nguyên tắc an toàn nhất là chỉ nấu với tỷ lệ loãng, tạo vị ngọt thoang thoảng thay vì nấu đặc quánh. Vị ngọt của mogroside V gấp 250 lần đường mía ^[1], do đó một lượng nhỏ quả khô đã đủ tạo vị ngọt cho một ấm nước lớn.
• Cách chế biến: Khi nấu, nên rửa sạch vỏ ngoài của quả khô để loại bỏ bụi bẩn, sau đó tách quả ra làm nhiều phần nhỏ để các hoạt chất mogroside dễ dàng hòa tan vào nước ^[1]. Đun sôi nhẹ trong nước sạch khoảng 10 đến 15 phút rồi tắt bếp, để nguội bớt trước khi thưởng thức.
• Không uống thay nước lọc tuyệt đối: Nên sử dụng nước la hán quả như một món trà giải nhiệt cách nhật hoặc dùng một vài ly trong ngày vào những thời điểm cơ thể cảm thấy nóng bức, thay vì uống triền miên thay thế hoàn toàn cho 1,5 đến 2 lít nước lọc mỗi ngày.
• Lắng nghe cơ thể: Nếu sau khi uống nước la hán quả mà xuất hiện các dấu hiệu như chướng bụng, ậm ạch, phân nát hoặc tiêu chảy, người dùng nên ngừng uống hoặc pha thật loãng để theo dõi phản ứng của đường ruột.

Nước la hán quả là thức uống tự nhiên thanh mát và hấp dẫn nhờ các hợp chất tạo ngọt đặc biệt ^[1]. Dù các nghiên cứu trên động vật cho thấy độ an toàn cao ở ngưỡng thử nghiệm ^[2], việc sử dụng mỗi ngày vẫn cần dựa trên nguyên tắc điều độ và lắng nghe cơ thể để bảo vệ sức khỏe lâu dài.