Ngải thơm hỗ trợ hạ đường huyết: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Ngải thơm (tên khoa học là Artemisia dracunculus, hay còn gọi là tarragon) là loại thảo mộc quen thuộc trong ẩm thực phương Tây nhờ hương vị đặc trưng. Thời gian gần đây, nhiều người truyền tai nhau việc sử dụng chiết xuất ngải thơm như một giải pháp tự nhiên giúp kiểm soát đường huyết và cải thiện tình trạng kháng insulin. Điều này khiến không ít người bệnh đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường băn khoăn liệu loại thảo mộc này có thực sự mang lại hiệu quả như mong đợi.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy chiết xuất ngải thơm có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng kháng insulin, nhưng tác dụng hạ đường huyết tổng thể trên người vẫn chưa thực sự rõ ràng. Số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất khiêm tốn, quy mô mẫu nhỏ nên chưa đủ cơ sở để khuyến nghị dùng ngải thơm thay thế thuốc điều trị chuẩn.

Cơ chế tác động đến chuyển hóa đường qua các mô hình thực nghiệm

Để hiểu vì sao ngải thơm được chú ý, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm tìm hiểu cách loại thảo mộc này tác động lên cơ chế điều hòa đường huyết trong cơ thể.

Trong các thử nghiệm trên chuột mắc bệnh tiểu đường do biến đổi gen hoặc do hóa chất, chiết xuất cồn của ngải thơm cho thấy khả năng làm giảm nồng độ đường trong máu và nồng độ insulin ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất này làm giảm biểu hiện của phosphoenolpyruvate carboxykinase (PEPCK) - một loại enzyme tham gia vào quá trình tân tạo glucose ở gan - tới 28% trên chuột tiểu đường ^[1]. Bên cạnh đó, chiết xuất còn hỗ trợ tăng gắn kết của thụ thể peptide giống glucagon-1 (GLP-1) trong thử nghiệm ống nghiệm ^[1]. Đáng chú ý, ở động vật khỏe mạnh, chiết xuất này không gây thay đổi đáng kể đối với mức đường huyết hay nồng độ insulin ^[1].

Ở cấp độ tế bào cơ vân của chuột, chiết xuất ngải thơm được ghi nhận giúp tăng cường tín hiệu thụ thể insulin ^[2]. Cụ thể, các hoạt động của enzyme PI-3 kinase liên kết với IRS, hoạt tính Akt-1 và mức độ phosphoryl hóa Akt đều tăng lên đáng kể ^[2]. Đồng thời, chiết xuất làm giảm hoạt tính của phosphatase PTP1B và sự phân hủy protein proteasome 20S ở cơ vân, từ đó cải thiện độ nhạy của insulin ở mô hình động vật bị kháng insulin ^[2]. Ngoài ra, ở mô hình chuột tiền đái tháo đường do chế độ ăn nhiều chất béo, chiết xuất ngải thơm cũng hỗ trợ bình thường hóa đường huyết và làm dịu tổn thương thần kinh cảm giác ^[3]. Dù vậy, nghiên cứu đánh giá quá trình tân tạo mỡ (de novo lipogenesis) trên chuột lại cho thấy chiết xuất này không làm thay đổi đáng kể tỷ lệ tân sinh mỡ tại gan hay mô mỡ ^[4].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Số liệu cụ thể từ các thử nghiệm

Dù các kết quả trên động vật khá khả quan, dữ liệu trực tiếp trên cơ thể người mới là thước đo chính xác nhất. Hiện tại, số lượng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về ngải thơm vẫn còn rất ít.

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2016 đã tiến hành theo dõi 24 bệnh nhân bị rối loạn dung nạp glucose (IGT) trong vòng 90 ngày ^[5]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm: 12 bệnh nhân uống 1000 mg chiết xuất ngải thơm trước bữa sáng và bữa tối, 12 người còn lại sử dụng giả dược ^[5]. Các chỉ số chuyển hóa được đánh giá thông qua nghiệm pháp dung nạp 75g glucose, đo chỉ số mỗi 30 phút trong 2 giờ, cùng với xét nghiệm HbA1c và mỡ máu ^[5].

Kết quả sau 90 ngày cho thấy nhóm dùng chiết xuất ngải thơm có sự cải thiện ở một số chỉ số chuyển hóa và tim mạch ^[5]:

• Chỉ số đường hóa hemoglobin (HbA1c) giảm từ 5,8 ± 0,3% xuống 5,6 ± 0,4% (P < 0,05) ^[5].
• Diện tích dưới đường cong (AUC) của insulin giảm từ 56.136,0 ± 27.426,0 xuống 44.472,0 ± 23.370,0 pmol/L (P < 0,05) ^[5].
• Tổng lượng bài tiết insulin giảm từ 0,45 ± 0,23 xuống 0,35 ± 0,18 (P < 0,05) ^[5].
• Huyết áp tâm thu giảm từ 120,0 ± 11,3 xuống 113,0 ± 11,2 mmHg (P < 0,05) ^[5].
• Nồng độ cholesterol tốt HDL-C tăng từ 1,3 ± 0,3 lên 1,4 ± 0,3 mmol/L (P < 0,05) ^[5]. Ở nhóm dùng giả dược, các chỉ số này không có sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê ^[5].

Tuy nhiên, một phân tích tổng hợp hệ thống quy mô hơn công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 6 nghiên cứu RCT về chiết xuất chi Ngải (Artemisia) trên các bệnh nhân suy giảm kiểm soát đường huyết ^[6]. Kết quả gộp cho thấy chiết xuất giúp giảm đáng kể chỉ số kháng insulin HOMA-IR (-0,734; khoảng tin cậy 95%: -1,236 đến -0,232; P = 0,019) so với nhóm giả dược ^[6].

Thế nhưng, các chỉ số đường huyết cốt lõi khác lại không có sự khác biệt rõ rệt ^[6]:

• Đường huyết lúc đói (FBG) chỉ thay đổi ở mức -0,595 (khoảng tin cậy 95%: -1,566 đến 0,376; P = 0,164), không đạt ý nghĩa thống kê ^[6].
• Nồng độ insulin máu thay đổi -0,322 (khoảng tin cậy 95%: -1,047 đến 0,404; P = 0,286), không có ý nghĩa thống kê ^[6].
• Mức HbA1c thay đổi -0,106 (khoảng tin cậy 95%: -0,840 đến 0,629; P = 0,678), không đạt ý nghĩa thống kê ^[6].

Lợi ích thực tế và những giới hạn lớn của bằng chứng

Nhìn vào bức tranh tổng thể, lợi ích rõ nhất của chiết xuất ngải thơm qua các bằng chứng lâm sàng hiện nay là khả năng hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR ^[6]. Ở người rối loạn dung nạp glucose, chiết xuất này có thể hỗ trợ giảm bớt gánh nặng bài tiết của tuyến tụy khi tiếp nạp đường ^[5].

Tuy vậy, giới hạn của các nghiên cứu hiện tại là rất lớn. Thử nghiệm năm 2016 chỉ có vỏn vẹn 24 người tham gia, thời gian can thiệp dừng lại ở 90 ngày ^[5]. Với số lượng người bệnh quá ít, kết quả chưa thể đại diện cho toàn bộ cộng đồng bệnh nhân tiểu đường hay tiền tiểu đường.

Đồng thời, khi tiến hành gộp dữ liệu từ các nghiên cứu khác nhau trong phân tích tổng hợp năm 2021, tác dụng giảm đường huyết lúc đói hay đưa chỉ số HbA1c về mức an toàn lại không được ghi nhận một cách ổn định và rõ rệt ^[6]. Do đó, chưa có cơ sở khẳng định ngải thơm mang lại hiệu quả kiểm soát đường huyết mạnh mẽ và bền vững trên người ^[6].

Hiểu lầm thường gặp: Coi ngải thơm là thảo dược "trị tiểu đường"

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều có thể dùng để chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường hoặc thay thế hoàn toàn thuốc Tây. Đây là suy nghĩ sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Một bài tổng quan y khoa về các loại thảo dược bổ sung đã chỉ ra rằng, do thiếu bằng chứng lâm sàng đầy đủ và vững chắc, việc chủ động khuyến nghị sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào (bao gồm cả ngải thơm) để điều trị tình trạng tăng đường huyết là còn quá sớm ^[7]. Các thử nghiệm cho kết quả tích cực phần lớn vẫn nằm ở mức độ nghiên cứu trên chuột hoặc động vật thí nghiệm [3, 4, 6]. Con người có cơ chế chuyển hóa phức tạp hơn rất nhiều, nên những chuyển biến trên mô hình động vật không đồng nghĩa sẽ xảy ra tương tự trên cơ thể người.

Đặc biệt, ngải thơm chỉ được nghiên cứu dưới dạng chiết xuất hỗ trợ chuyển hóa; loại cây này không có khả năng chữa khỏi bệnh tiểu đường và không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng ngải thơm?

Do các dữ liệu lâm sàng hiện nay mới chỉ được thực hiện trên nhóm người lớn bị rối loạn dung nạp glucose ^[5] hoặc bệnh nhân suy giảm kiểm soát đường huyết ^[6], những nhóm đối tượng khác cần hết sức cẩn trọng.

Hiện tại, hoàn toàn chưa có nghiên cứu đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả của chiết xuất ngải thơm trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Vì vậy, các nhóm đối tượng này không nên tự ý tìm mua các sản phẩm chiết xuất ngải thơm đậm đặc để sử dụng.

Đối với người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết kê đơn, việc tự ý bổ sung chiết xuất ngải thơm liều cao có thể gây ra những tương tác khó lường. Người bệnh có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang điều trị đa bệnh lý cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng thêm bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ thảo dược.

Cách ứng dụng ngải thơm trong đời sống hàng ngày

Nếu bạn yêu thích hương vị của ngải thơm, việc sử dụng loại rau gia vị này trong bữa ăn gia đình là cách tiếp cận an toàn và tự nhiên nhất. Bạn có thể dùng ngải thơm tươi hoặc khô với một lượng vừa phải để làm gia vị ướp các món thịt, cá, trộn salad hoặc nấu các món súp thơm ngon. Cách dùng này vừa giúp món ăn thêm hấp dẫn, vừa tận dụng được nguồn dinh dưỡng tự nhiên từ thực vật mà không lo ngại về nguy cơ quá liều.

Nếu có ý định dùng các dạng viên uống bổ sung chiết xuất ngải thơm liều cao (chẳng hạn mức 1000 mg mỗi lần dùng như trong nghiên cứu ^[5]), bạn không nên tự ý quyết định. Liều lượng cụ thể và thời gian sử dụng an toàn bắt buộc phải có sự tư vấn, giám sát từ bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để phù hợp với tình trạng sức khỏe cá nhân.

Kiểm soát đường huyết là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chế độ ăn uống khoa học, duy trì vận động thể chất thường xuyên và tuân thủ đơn thuốc y khoa. Người dân không nên đặt trọn niềm tin vào các loại thảo dược truyền tai, mà cần xây dựng lối sống lành mạnh dựa trên những bằng chứng khoa học đã được kiểm chứng rõ ràng.