Nhiều người truyền tai nhau cách dùng hạt cây sơn tuế (thiên tuế, vạn tuế thuộc chi Cycas) làm thuốc chữa bệnh hoặc thực phẩm bồi bổ. Nhiều người tin rằng chỉ cần ngâm rửa kỹ dưới vòi nước và nấu chín qua nhiệt độ, toàn bộ chất độc tự nhiên sẽ trôi sạch. Thói quen xử lý thô sơ này tiềm ẩn hiểm họa khó lường đối với sức khỏe đường ruột lẫn hệ thần kinh.
Phương pháp ngâm rửa nước và nấu nướng thông thường không thể loại bỏ hoàn toàn độc tố trong hạt sơn tuế. Dù độc chất có thể giảm bớt nồng độ sau sơ chế, phần tồn dư cùng các hợp chất độc hại khác vẫn đủ khả năng gây ngộ độc cấp tính và tổn thương tế bào lâu dài.
Hiểm họa độc chất trong hạt sơn tuế
Cây sơn tuế chứa độc tố tự nhiên nguy hiểm mang tên cycasin, thuộc nhóm glycoside [1, 4]. Cycasin thực chất là dạng liên kết đường của methylazoxymethanol (gọi tắt là MAM) [1]. Khi hạt bị tổn thương hoặc đi vào cơ thể, các phản ứng thủy phân có thể giải phóng aglycone MAM [1, 8].
Chất chuyển hóa MAM là một độc tố di truyền mạnh [1, 7]. MAM gây tổn thương tế bào thông qua việc sinh ra gốc nitric oxide và làm alkyl hóa chuỗi DNA [1]. Phân tử cycasin dễ dàng gắn vào chất đồng vận chuyển natri/glucose (SGLT1) tại niêm mạc ruột non [2]. Nhờ cơ chế mượn đường hấp thu monosaccharide này, độc tố thâm nhập sâu vào máu rồi tiến thẳng tới hàng rào máu não [2].
Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy MAM gây tổn thương phát triển não thông qua biến đổi biểu sinh và phá hủy chuỗi DNA [3]. Tác nhân này điều biến các gen kiểm soát phát triển thần kinh, để lại các di chứng tương tự chứng động kinh, mất điều hòa vận động hoặc tâm thần phân liệt [3].
Ngâm rửa và nấu chín có khử sạch độc tố?
Quan niệm cho rằng đun sôi hay rửa trôi hạt sơn tuế sẽ loại bỏ hết độc chất là hoàn toàn sai lầm. Một báo cáo hồi cứu tại Trung tâm Kiểm soát Ngộ độc Đài Loan giai đoạn 1990 - 2001 đã ghi nhận 21 trường hợp ngộ độc cấp tính sau khi ăn hạt chi Cycas [4]. Điều đáng chú ý là 100% bệnh nhân trong danh sách này đều đã rửa sạch và nấu chín hạt trước khi ăn [4].
Mục đích tiêu thụ hạt của các bệnh nhân rất đa dạng: 70% dùng nhầm làm thực phẩm thường ngày, 10% để bồi bổ sức khỏe, 10% phòng ngừa ung thư, 5% làm đẹp da và 5% nhằm chữa khó chịu dạ dày [4]. Người ăn ít nhất là 1 hạt và nhiều nhất lên tới 30 hạt [4]. Thời gian khởi phát triệu chứng trung bình là 2,8 giờ (dao động từ 30 phút đến 7 giờ) sau bữa ăn [4].
Các triệu chứng tiêu hóa xuất hiện ở hầu hết ca bệnh, trong đó nôn ói dữ dội là biểu hiện lâm sàng nổi bật nhất [4]. Khoảng 90% số bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu để can thiệp y tế [4]. Xét nghiệm 6 bệnh nhân cho thấy nồng độ cyanide hoặc thiocyanate trong máu tăng cao hơn mức bình thường, dù chưa chạm ngưỡng ngộ độc cyanogenic [4]. Nhờ cấp cứu kịp thời, tất cả hồi phục hoàn toàn trong vòng 24 giờ [4]. Dữ liệu thực tế này chứng minh nhiệt độ nhà bếp và thao tác rửa nước không thể vô hiệu hóa độc tính hạt sơn tuế [4].
Hiểm họa thần kinh tiềm ẩn từ bột hạt đã ngâm rửa
Mối nguy hiểm của hạt sơn tuế không dừng lại ở ngộ độc nôn ói cấp tính. Một nghiên cứu công bố năm 2002 trên chuột đực CD-1 (6-7 tháng tuổi) cho ăn viên thức ăn làm từ bột hạt sơn tuế (Cycas circinalis) đã được ngâm rửa kỹ [5]. Chuột thí nghiệm nhanh chóng xuất hiện các biểu hiện suy giảm vận động và rối loạn nhận thức tiến triển [5].
Phân tích mô học phát hiện tình trạng thoái hóa thần kinh rõ rệt tại vỏ não mới, các vùng hồi hải mã, chất đen, hành khứu giác và tủy sống thông qua kỹ thuật nhuộm TUNEL và caspase-3 [5]. Khi phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ (HPLC/MS), mẫu bột hạt đã rửa sạch không còn phát hiện lượng đáng kể cycasin, MAM hay BMAA mà chỉ còn vết BOAA [5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã phân lập được một thành phần độc hại khác tồn lưu là beta-sitosterol beta-D-glucoside (BSSG) [5].
Hợp chất độc hại này kích thích điện thế màng tế bào vỏ não chuột và giải phóng men lactate dehydrogenase (LDH) gây chết tế bào [5]. Kết quả này chứng minh thao tác rửa trôi chỉ loại bỏ các chất tan trong nước như cycasin mà bỏ sót các hợp chất tan trong lipid như phytosterol glycoside [5]. Hạt sơn tuế sau khi sơ chế theo phương pháp cổ truyền vẫn giữ nguyên khả năng kích hoạt hội chứng thoái hóa thần kinh tương tự bệnh xơ cứng cột bên teo cơ kèm sa sút trí tuệ (ALS-PDC) [1, 2, 7].
Độc tố tàn phá tế bào đảo tụy
Bên cạnh hệ thần kinh, độc tố từ hạt sơn tuế còn tấn công trực tiếp vào hệ nội tiết chuyển hóa. Nghiên cứu trong ống nghiệm năm 1995 ghi nhận cycasin và MAM gây hại trực tiếp lên các tiểu đảo tụy Langerhans của cả chuột và người [1]. Bệnh nhân mắc hội chứng thoái hóa thần kinh ALS-PDC tại khu vực Tây Thái Bình Dương có tỷ lệ rối loạn dung nạp glucose và mắc đái tháo đường rất cao, dao động từ 50% đến 80% [1].
Khi nuôi cấy tiểu đảo tụy chuột với cycasin trong 6 ngày, chức năng tiết insulin của tế bào beta phản ứng với glucose bị suy giảm [1]. Tác động này tạm thời hồi phục sau 4 ngày nuôi cấy trong môi trường không còn độc chất [1]. Trái lại, khi tiếp xúc với chất chuyển hóa MAM hoặc MAMOAc (nồng độ 0,1 - 1,0 mM) chỉ trong 24 giờ, sự ức chế bài tiết insulin và chuyển hóa glucose diễn ra phụ thuộc theo liều lượng [1]. Hàm lượng DNA và lượng insulin nội bào tụt giảm nghiêm trọng [1].
Ở nồng độ cao 1,0 mM MAM/MAMOAc, tế bào tiểu đảo tụy bị phá hủy trên diện rộng [1]. Tình trạng rối loạn tiết insulin vẫn tồn tại dai dẳng ngay cả khi rút bỏ MAM và nuôi cấy thêm 4 ngày [1]. Thí nghiệm riêng biệt trên tế bào beta đảo tụy người với 1,0 mM MAMOAc trong 24 giờ cũng cho thấy sự suy giảm đáng kể lượng insulin dự trữ lẫn lượng giải phóng khi kích thích bằng glucose [1].
Độc tố phân bổ ở đâu trên cây sơn tuế?
Nhiều người lầm tưởng chỉ hạt mới độc hoặc chỉ cùi ngoài mới chứa chất gây hại. Các phân tích sinh học làm sáng tỏ cấu trúc phân bổ độc tố trên các loài thực vật họ Tuế. Một nghiên cứu năm 2014 sử dụng sắc ký khí ghép khối phổ đo lường trên loài Macrozamia miquelii và Cycas ophiolitica cho thấy nội nhũ hạt chứa nồng độ cycasin lần lượt là 0,34% và 0,28% trọng lượng tươi [6].
Phần thịt quả bên ngoài (sarcotesta) hoàn toàn không phát hiện thấy cycasin ở loài M. miquelii và chỉ thấy lượng vết ở 4/10 mẫu quả C. ophiolitica [6]. Trong tự nhiên, động vật hoang dã chỉ ăn lớp vỏ thịt ngọt bên ngoài và thải nguyên hạt ra ngoài mà không cắn vỡ [6]. Hành vi nuốt chửng giúp động vật tránh được hàm lượng độc tố đậm đặc ẩn sâu trong nội nhũ [6]. Con người nếu đập vỡ hạt ra để chế biến sẽ giải phóng trực tiếp kho độc tố này [6].
Độc tố không chỉ tập trung ở hạt. Nghiên cứu năm 2004 trên 32 loài tuế cho thấy azoxyglycoside còn hiện diện trong lá già của 14 loài [7]. Hoạt tính enzym beta-glycosidase nội sinh trong lá các loài như Cycas revoluta có khả năng tự thủy phân cycasin để giải phóng MAM tự do khi mô lá bị dập nát [7]. Tại đảo Guam, nồng độ hợp chất thần kinh BMAA trong hạt loài C. micronesica cũng được ghi nhận cao vượt trội so với các mô lá [8]. Toàn bộ các bộ phận của cây sơn tuế, đặc biệt là phần nhân hạt, đều tích lũy lượng hợp chất nguy hiểm [6, 8].
Hiểu lầm tai hại và những ai tuyệt đối cần tránh xa
Sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là coi hạt sơn tuế như một vị thuốc bồi bổ ngũ tạng, chữa bệnh tiêu hóa hay ngăn ngừa tế bào ác tính [4]. Nghiên cứu lâm sàng khẳng định việc tự ý dùng hạt này không mang lại lợi ích phòng ung thư mà ngược lại còn tiếp tay cho các tổn thương DNA do MAM gây ra [1, 7].
Một hiểu lầm khác là độc tố hạt sơn tuế giải phóng lượng lớn khí độc hydro cyanide (HCN) như hạt sắn hay hạnh nhân đắng. Bản chất glycoside của sơn tuế thuộc nhóm giả cyanogenic (pseudocyanogenic), khả năng phóng thích HCN tự do trong dịch tiêu hóa rất thấp và không gây ức chế hô hấp [4]. Mối nguy thực sự đến từ tác động phá hủy tế bào dạ dày ruột, tổn thương đảo tụy và hủy hoại tế bào thần kinh kéo dài [1, 2, 4].
Tất cả mọi người, đặc biệt là người có bệnh lý đường tiêu hóa, người mắc bệnh tiểu đường, người cao tuổi, phụ nữ có thai và trẻ nhỏ tuyệt đối không ăn các sản phẩm từ cây sơn tuế [1, 4, 7]. Những người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp bất kỳ triệu chứng lạ nào sau khi vô tình tiếp xúc với thảo dược lạ.
Khuyến cáo ứng dụng và xử trí an toàn
Các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy chưa có bất kỳ quy trình chế biến thủ công tại gia đình nào đảm bảo loại bỏ sạch toàn bộ độc tố trong hạt sơn tuế [2, 4]. Vì vậy, giải pháp bảo vệ sức khỏe duy nhất là không tự ý thu hái, ngâm ủ, nấu nướng hoặc ăn hạt và lá cây sơn tuế dưới bất kỳ hình thức nào [2, 4].
Cây sơn tuế chỉ nên được sử dụng cho mục đích làm cảnh ngoài trời. Nếu gia đình có trồng cây này, cần tỉa bỏ chùm hạt hoặc rào chắn cẩn thận để tránh trẻ em hay vật nuôi tò mò nhai nuốt [4, 5].
Nếu chẳng may nuốt nhầm hạt sơn tuế và xuất hiện các dấu hiệu nôn ói dữ dội, đau bụng, tiêu chảy, người bệnh cần lập tức tới ngay các cơ sở y tế gần nhất [4]. Không tự ý dùng các bài thuốc giải độc dân gian tại nhà nhằm tránh làm lỡ khung giờ can thiệp y khoa xử lý triệu chứng [4].
