Nhiều gia đình thường đặt một chậu ngũ gia bì cảnh nơi bàn làm việc hoặc góc phòng khách để thanh lọc không khí và trang trí không gian sống. Khi gặp các vấn đề về sức khỏe như đau nhức xương khớp hay mệt mỏi, không ít người nảy sinh ý định hái lá, vỏ của chính cây cảnh này để sắc nước uống vì nghĩ rằng mọi cây mang tên "ngũ gia bì" đều là vị thuốc quý.

Sự thật là ngũ gia bì cảnh không thể dùng thay thế cho các vị thuốc ngũ gia bì y học cổ truyền. Việc tự ý thu hái, chế biến và sử dụng loài cây này tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc và viêm da dị ứng nguy hiểm cho sức khỏe.

Hiểu lầm phổ biến giữa cây cảnh và cây thuốc

Cái tên "ngũ gia bì" trong dân gian thường khiến người tiêu dùng nhầm lẫn rằng bất kỳ loài nào thuộc nhóm này cũng có công dụng bồi bổ cơ thể giống nhau. Ngũ gia bì cảnh trồng trong nhà phổ biến là loài Schefflera arboricola (thuộc chi Chân chim, họ Cuồng cuồng Araliaceae). Cây được ưa chuộng nhờ lá kép chân vịt xanh bóng quanh năm và sức sống dẻo dai trong môi trường trong nhà.

Trong khi đó, ngũ gia bì dùng làm thuốc trong y học cổ truyền bao gồm các loài khác biệt hoàn toàn về thành phần sinh học và đặc tính dược lý. Việc đánh đồng ngũ gia bì cảnh Schefflera arboricola với các cây thuốc chữa bệnh kinh điển xuất phát từ thói quen truyền miệng thiếu kiểm chứng khoa học.

Đáng lo ngại hơn, niềm tin sai lầm rằng thảo mộc luôn lành tính khiến nhiều người sẵn sàng hái lá cây kiểng đun nước uống [1]. Sự chủ quan này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt khi các bộ phận của cây chứa những chất gây kích ứng hoặc biến đổi chức năng gan, thận mà mắt thường không thấy được.

Một nghiên cứu độc học nhấn mạnh rằng việc sử dụng bừa bãi các bài thuốc dân gian thô, không qua kiểm soát y tế đã khiến nhiều bệnh nhân gặp phản ứng độc hại nặng nề đến mức phải nhập viện cấp cứu [2]. Uống nhầm các loài thực vật chứa độc tố tự nhiên có thể gây tổn thương nội tạng nhanh chóng, thậm chí đe dọa tính mạng con người [2].

Nguy cơ dị ứng và viêm da tiếp xúc từ ngũ gia bì cảnh

Một trong những bằng chứng rõ ràng nhất về tính độc hại khi tiếp xúc trực tiếp với ngũ gia bì cảnh Schefflera arboricola là khả năng kích ứng da mạnh mẽ. Cây chứa các hợp chất polyacetylene có hoạt tính sinh học cao đối với hệ miễn dịch của da người.

Một nghiên cứu công bố năm 1986 đã phân lập được hợp chất falcarinol từ cây Schefflera arboricola và xác định đây chính là nguyên nhân gây viêm da tiếp xúc dị ứng [3]. Nghiên cứu này ghi nhận trường hợp một nữ công nhân vườn ươm 38 tuổi bị viêm da tiếp xúc dị ứng nghiêm trọng do hoạt chất falcarinol [3].

Trong thí nghiệm kiểm tra đồng thời bốn chất polyacetylene liên quan gồm falcarinol, falcarindiol, falcarinone và dehydrofalcarinone, các nhà khoa học phát hiện chỉ duy nhất falcarinol gây ra phản ứng viêm da dị ứng trên cơ thể người bệnh [3]. Điều này chứng minh nhựa hoặc dịch chiết của ngũ gia bì cảnh không hoàn toàn vô hại như nhiều người lầm tưởng.

Khi người dân cắt tỉa cành, vò nát lá cây mà không có biện pháp bảo hộ, chất falcarinol có thể thấm qua da dẫn đến ngứa ngáy, mẩn đỏ, rộp mụn nước và viêm nhiễm kéo dài. Việc tiếp xúc qua đường tiêu hóa nếu tự ý nhai nuốt lá lại càng nguy hiểm gấp nhiều lần đối với niêm mạc miệng và đường ruột.

Nghiên cứu phòng thí nghiệm: Không tương đương ứng dụng trên người

Nhiều người tìm đọc tài liệu thấy ngũ gia bì cảnh có hoạt tính chống oxy hóa liền vội vàng tin rằng có thể dùng làm thuốc uống trị bệnh. Tuy nhiên, các dữ liệu dược lý hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm trên động vật và chưa từng có thử nghiệm lâm sàng xác nhận độ an toàn trên người.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng bảo vệ của dịch chiết methanol từ lá Schefflera arboricola trên chuột cống bị bệnh não gan do hóa chất độc thioacetamide (TAA) [4]. Nghiên cứu xác định được 45 hợp chất từ phân đoạn n-hexane và 29 hợp chất phenolic từ dịch chiết methanol của lá cây [4].

Trong thử nghiệm này, chuột được cho uống dịch chiết lá với liều 100 và 200 mg/kg thể trọng trong 21 ngày liên tục, trước khi tiêm TAA (200 mg/kg thể trọng) vào phúc mạc từ ngày thứ 19 kéo dài 3 ngày [4]. Kết quả cho thấy việc dùng trước dịch chiết thực vật đã đưa phần lớn các chỉ số tổn thương gan và não về gần mức bình thường, bao gồm men gan ALT, ALP, nồng độ amoniac, glutathione khử (GSH), malondialdehyde (MDA), oxit nitric (NO), các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, TLR4, IL-1beta, IL-6, COX2, chỉ dấu alpha-SMA và CD163 [4].

Dù dịch chiết methanol từ lá ngũ gia bì cảnh thể hiện đặc tính chống xơ hóa, kháng viêm và chống oxy hóa trên mô hình chuột cống bị tổn thương gan não [4], kết quả này hoàn toàn không phải bằng chứng để con người tự sắc lá uống. Chuột thí nghiệm được dùng dịch chiết tinh chế với dung môi methanol theo quy trình hóa học chuẩn xác, khác xa hoàn toàn việc đun nấu thô sơ tại nhà.

Hơn nữa, các nghiên cứu trên các loài cùng chi Schefflera cho thấy nguy cơ gây rối loạn chỉ số nội tạng đáng báo động. Một nghiên cứu năm 2003 trên chuột về hỗn hợp saponin phân lập từ lá Schefflera leucantha dùng liều 1000 mg/kg trong 14 ngày đã ghi nhận sự gia tăng trọng lượng gan và giảm trọng lượng tinh hoàn [5]. Đáng chú ý, các chỉ số máu gồm BUN, creatinine, AST, ALT và ALP đều tăng ở nhóm chuột dùng saponin, gợi ý khả năng tác động trực tiếp và làm tổn thương chức năng gan, thận [5].

Tương tự, nghiên cứu độc tính năm 2015 trên vỏ thân loài Schefflera barteri thuộc họ Araliaceae ghi nhận rằng khi cho chuột dùng liều lặp lại (100, 200, 400 và 800 mg/kg thể trọng) trong 28 ngày, dịch chiết đã làm tăng đáng kể men gan transaminase huyết thanh, protein và HDL-cholesterol, đồng thời làm giảm bạch cầu, bạch cầu trung tính, bạch cầu ái kiềm và bạch cầu đơn nhân ở chuột cái [1]. Phân tích mô bệnh học gan của động vật còn phát hiện hiện tượng xung huyết mạch máu, viêm vùng quanh tĩnh mạch cửa và không bào hóa tế bào gan [1].

Nguy cơ nhiễm khuẩn và tồn dư chất độc trên cây cảnh

Bên cạnh độc tính nội tại từ các hoạt chất sinh học chưa qua kiểm nghiệm, ngũ gia bì cảnh trồng trong nhà hoặc mua từ các vườn ươm thương mại còn đối mặt với nguy cơ mang mầm bệnh thực vật và hóa chất nông nghiệp.

Một nghiên cứu công bố năm 2009 tại Thổ Nhĩ Kỳ đã ghi nhận bệnh đốm lá do vi khuẩn Pseudomonas cichorii tấn công trên các giống ngũ gia bì lùn Schefflera arboricola (gồm các giống Gold Capella, Trinette và Green Gold) tại các nhà kính thương phẩm với tỷ lệ nhiễm bệnh trung bình khoảng 10% [6]. Vi khuẩn này tạo ra các đốm lá kèm quầng vàng, có khả năng lây lan nhanh chóng qua mô lá [6].

Nếu thu hái những lá cây đang nhiễm khuẩn hoặc mang các vi sinh vật ký sinh để nấu nước uống, người dùng có nguy cơ đối mặt với các bệnh lý nhiễm trùng đường tiêu hóa và ngộ độc cấp tính. Ngoài ra, cây cảnh thương phẩm thường được người trồng phun các loại thuốc bảo vệ thực vật, thuốc kích thích ra lá bóng đẹp và phân bón hóa học không dành cho cây thực phẩm.

Những hóa chất độc hại này bám chặt trên phiến lá và vỏ cây, không thể rửa sạch bằng nước thông thường. Khi đun sôi, độc chất hòa tan vào nước uống sẽ trực tiếp tàn phá hệ tiêu hóa, gan và thận của người sử dụng.

Khả năng lọc không khí của ngũ gia bì cảnh đến đâu?

Nhiều người giữ ngũ gia bì cảnh trong nhà chủ yếu vì lời đồn đoán cây có khả năng "hút hết độc tố" trong không gian sống. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy hiệu quả làm sạch bụi mịn của loài cây này khá hạn chế khi so sánh với các loại cây nội thất khác.

Một nghiên cứu năm 2023 tại Delhi, Ấn Độ đã theo dõi sự biến đổi theo mùa của lượng bụi lắng khô trên bề mặt lá và các chỉ số sinh hóa của các cây cảnh trong nhà phổ biến gồm Ficus elastica (đa búp đỏ), Ficus lyrata (bàng búp bàng) và Schefflera arboricola [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bụi lắng trên bề mặt lá ở các khu vực công nghiệp cao hơn đáng kể so với khu dân cư và tăng cao vào các tháng mùa đông [7].

Sự thay đổi về nồng độ chất diệp lục, độ pH, đường hòa tan và axit ascorbic trong lá phản ánh mức độ căng thẳng do ô nhiễm không khí mà cây trồng phải chịu đựng [7]. Dựa trên chỉ số chống chịu ô nhiễm không khí và chỉ số dự đoán hiệu suất, nghiên cứu kết luận rằng Ficus elastica và Ficus lyrata là những loài cây có khả năng cải thiện chất lượng không khí trong nhà tốt hơn so với Schefflera arboricola [7].

Do đó, ngũ gia bì cảnh chỉ nên được nhìn nhận đúng với vai trò cây xanh trang trí cảnh quan thông thường, tạo mảng xanh thư giãn cho thị giác chứ không phải là máy lọc bụi tối ưu hay nguồn dược liệu chữa bệnh tại gia.

Những ai tuyệt đối nên tránh xa ngũ gia bì cảnh làm thuốc?

Trước những nguy cơ rõ ràng về mặt độc học và dược lý, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng và tuyệt đối không tự ý dùng ngũ gia bì cảnh dưới bất kỳ hình thức ăn, uống hay bôi đắp:

  • Người có bệnh nền về gan và thận: Nghiên cứu trên các loài chi Schefflera chỉ ra saponin và các chiết xuất có thể làm tăng men gan AST, ALT, phosphatase kiềm ALP và chỉ số creatinin, gây xung huyết và thoái hóa tế bào gan trên động vật [1], [5]. Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận uống phải có nguy cơ tổn thương tạng nặng nề hơn.
  • Người có cơ địa dị ứng, da nhạy cảm: Nhựa cây chứa falcarinol có thể kích hoạt viêm da dị ứng dữ dội, mẩn ngứa và nổi bóng nước [3].
  • Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Trẻ em có hệ thống chuyển hóa gan thận chưa hoàn thiện, rất dễ nhiễm độc nặng khi vô tình nhai nuốt lá cây kiểng hoặc dùng thảo mộc không rõ nguồn gốc [2]. Hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn của Schefflera arboricola trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
  • Vật nuôi trong nhà: Chó, mèo cắn phá hoặc nhai lá cây cảnh họ Cuồng cuồng có thể bị kích ứng khoang miệng, sưng hầu họng và rối loạn tiêu hóa.

Cách ứng xử đúng và an toàn với ngũ gia bì cảnh

Để tận dụng vẻ đẹp của ngũ gia bì cảnh mà không rước họa vào thân, người trồng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn cơ bản trong đời sống sinh hoạt hàng ngày:

  • Chỉ dùng làm cảnh, tuyệt đối không dùng làm thực phẩm hoặc thuốc: Dứt khoát không ngắt lá, bẻ cành để nhai thử, sắc nước uống, ngâm rượu hay giã nát đắp lên các vết thương hở ngoài da.
  • Trang bị bảo hộ khi chăm sóc cây: Khi cắt tỉa cành, lau chùi bụi bẩn bám trên tán lá hoặc thay chậu, nên đeo găng tay cao su để tránh tiếp xúc với nhựa cây chứa falcarinol gây dị ứng da [3].
  • Vệ sinh sạch sẽ sau khi tiếp xúc: Nếu vô tình để nhựa cây dính vào tay hoặc cơ thể, cần rửa ngay lập tức dưới vòi nước chảy bằng xà phòng để loại bỏ bớt các hợp chất kích ứng.
  • Vị trí đặt cây an toàn: Đặt chậu cây ở vị trí thoáng mát, trên đôn cao hoặc khu vực ngoài tầm với của trẻ nhỏ và thú cưng để phòng ngừa nguy cơ trẻ bứt lá nhai nuốt.
  • Tìm kiếm sự trợ giúp y tế đúng cách: Nếu có nhu cầu điều trị đau nhức xương khớp hoặc suy nhược cơ thể bằng ngũ gia bì y học cổ truyền, hãy đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ kê đơn đúng loài dược liệu đã kiểm định. Trường hợp lỡ ăn nhầm ngũ gia bì cảnh và xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Ngũ gia bì cảnh Schefflera arboricola là một loài cây kiểng trang trí đẹp mắt nhưng không thể và không bao giờ được dùng để làm thuốc chữa bệnh thay thế dược liệu y học cổ truyền. Việc tự ý thu hái cây cảnh để đun uống vừa không mang lại hiệu quả chữa bệnh vừa tiềm ẩn nguy cơ dị ứng và tổn hại nghiêm trọng đến chức năng gan thận. Hãy thưởng thức cây cảnh bằng mắt và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào cho sức khỏe của bản thân và gia đình.