Nhiều người Việt có thói quen tìm kiếm các loại cao động vật, đặc biệt là cao ngựa, để bồi bổ sức khỏe xương khớp hoặc phục hồi cơ thể suy nhược. Tuy nhiên, với những người đang đối mặt với các cơn đau nhức khớp do bệnh gút, câu hỏi "bị gút có nên dùng cao ngựa không" lại là nỗi băn khoăn rất lớn. Không ít trường hợp ghi nhận khớp sưng phù, nóng đỏ dữ dội chỉ sau vài ngày uống cao bồi bổ.

Câu trả lời từ góc độ y khoa là: Người bị bệnh gút hoặc có tình trạng tăng acid uric máu không nên sử dụng cao ngựa. Cao ngựa bản chất là sản phẩm cô đặc từ xương và thịt ngựa qua quá trình ninh nấu kéo dài. Quá trình này tạo ra một lượng purin đậm đặc, khi nạp vào cơ thể sẽ chuyển hóa trực tiếp thành acid uric, làm bùng phát các cơn gút cấp nghiêm trọng.

Cơ chế chuyển hóa purin và bản chất của cao động vật

Để hiểu vì sao cao ngựa gây rủi ro, cần nhìn vào nguồn gốc hình thành bệnh gút. Bệnh gút là tình trạng viêm khớp phổ biến nhất do rối loạn chuyển hóa nhân purin [1], [2]. Khi cơ thể dung nạp thực phẩm chứa purin, chất này sẽ thoái giáng để tạo ra sản phẩm cuối cùng là acid uric trong huyết thanh [1].

Ở người khỏe mạnh bình thường, khoảng 2/3 lượng acid uric được bài tiết qua thận và 1/3 đào thải qua đường ruột [3]. Tuy nhiên, trong quá trình tiến hóa, con người bị đột biến gene khiến enzym uricase mất chức năng [1]. Enzym này ở các loài động vật có vú khác vốn đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa acid uric thành allantoin dễ tan để đào thải [1]. Thiếu hụt enzym này khiến loài người luôn đối mặt với nguy cơ tăng acid uric máu [1].

Cao xương ngựa được điều chế bằng cách đun nấu xương động vật trong nhiều ngày nhằm cô đọng toàn bộ dưỡng chất, tủy xương và đạm. Quá trình chiết xuất đậm đặc này vô tình giữ lại lượng purin nội bào cực kỳ cao. Tiêu thụ nhiều purin từ các sản phẩm gốc thịt động vật đã được xác định là nguyên nhân trực tiếp làm tăng lượng acid uric máu và kích hoạt cơn đau gút [4]. Khi nồng độ acid uric vượt ngưỡng bão hòa hòa tan 6,8 mg/dl (tương đương 360 micromol/l), muối urat sẽ kết tủa thành các tinh thể monosodium urat (MSU) hình kim sắc nhọn lắng đọng tại ổ khớp [1], [2].

Chuyển hóa purin kích hoạt cơn viêm khớp cấp như thế nào?

Cơn gút cấp không chỉ đơn giản là hiện tượng lắng đọng tinh thể cơ học. Nghiên cứu công bố năm 2021 về tín hiệu purinergic đã làm rõ cơ chế sinh học phân tử của các đợt bùng phát này [5]. Sự hiện diện của tinh thể MSU tại bao hoạt dịch khớp là điều kiện tiên quyết, nhưng đơn độc tinh thể MSU chưa đủ để gây ra cơn đau cấp tính [5].

Để kích hoạt cơn bùng phát, tinh thể MSU cần kích thích phức hợp miễn dịch thể viêm NLRP3 để tiết ra chất trung gian gây viêm cực mạnh là Interleukin-1 beta (IL-1beta) [5]. Quá trình này cần sự tham gia điều hòa của các chất chuyển hóa purin trong môi trường nội bào [5]. Cụ thể, các chất chuyển hóa purin như adenosine triphosphate (ATP) liên kết với các thụ thể kênh ion P2X, từ đó kích thích mạnh mẽ phức hợp NLRP3 tiết IL-1beta và dẫn tới cơn đau dữ dội [5]. Khi người bệnh dùng cao ngựa, lượng purin nạp vào ồ ạt không chỉ làm tăng nguyên liệu tạo thêm tinh thể urat mà còn cung cấp các chất chuyển hóa thúc đẩy phản ứng viêm bùng nổ [4], [5]. Tế bào đại thực bào tại mô khớp nuốt tinh thể MSU sẽ kéo theo phản ứng tập trung ồ ạt của bạch cầu trung tính, gây nên hiện tượng sưng, nóng, đỏ và đau đớn cùng cực [1].

Bằng chứng khoa học về gánh nặng purin và chế độ ăn

Các nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng đã khẳng định vai trò của chế độ ăn uống đối với diễn tiến bệnh gút:

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 về các tác nhân môi trường chỉ ra rằng sự gia tăng tiêu thụ purin từ thịt là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tăng acid uric máu và kích hoạt các đợt bùng phát gút cấp [4]. Ngoài chế độ ăn, việc sử dụng các loại thuốc lợi tiểu hay tình trạng căng thẳng sinh lý cũng có thể hiệp đồng làm khởi phát cơn đau [4].

Nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh xuất bản năm 2022 cho thấy tỷ lệ mắc bệnh gút ở người trưởng thành trên thế giới dao động từ 0,68% đến 3,90% [5]. Yếu tố chế độ ăn uống đóng góp khoảng 12% vào cơ chế bệnh sinh trực tiếp của căn bệnh này [1]. Điểm đáng lưu ý là các đợt viêm cấp thường tự thuyên giảm dưới hai tuần, nhưng bệnh gút có giai đoạn "gút liên cơn" âm thầm [1]. Trong giai đoạn này, dù không có triệu chứng lâm sàng đau đớn, các tinh thể MSU vẫn tồn tại dai dẳng trong mô và tình trạng viêm vi thể vẫn tiếp tục diễn ra [1], [2]. Việc dung nạp thêm chiết xuất purin đậm đặc như cao ngựa trong giai đoạn không đau sẽ nhanh chóng phá vỡ thế cân bằng mong manh, đẩy nồng độ urat qua ngưỡng hòa tan [1].

Bên cạnh đó, hướng dẫn năm 2020 của Đại học Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR) được trích dẫn trong nghiên cứu năm 2022 đã đưa ra khuyến cáo có điều kiện: người bệnh gút cần hạn chế lượng purin nạp vào bất kể bệnh đang trong giai đoạn hoạt động hay ổn định [6]. Các can thiệp ăn uống ngắn ngày giàu purin làm tăng rõ rệt nguy cơ tái phát cơn gút cấp [6].

Nghiên cứu về hệ vi sinh vật đường ruột công bố năm 2025 cũng nhấn mạnh sự tương tác giữa chế độ ăn, chuyển hóa purin và khả năng thải trừ urat [3]. Khoảng 1/3 gánh nặng thải trừ acid uric phụ thuộc vào vi khuẩn đường ruột có khả năng phân hủy purin (nhóm PDB) [3]. Khi cơ thể nạp quá nhiều purin cùng lúc từ thực phẩm chiết xuất đậm đặc, cả thận và hệ vi sinh đường ruột đều rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng, khiến nồng độ acid uric máu vọt lên nhanh chóng [3].

Hiểu lầm thường gặp: "Cao xương giúp trị đau nhức xương khớp"

Một trong những sai lầm tai hại nhất ở người bệnh gút là nhầm lẫn giữa đau do thoái hóa khớp và đau do lắng đọng tinh thể urat. Nhiều người truyền tai nhau rằng cao ngựa giàu canxi, đạm và collagen giúp "tái tạo sụn, bôi trơn khớp", nên hễ thấy đau khớp là mua cao về ngâm rượu hoặc nấu cháo ăn.

Thực tế, bệnh gút là bệnh rối loạn chuyển hóa có tính chất viêm toàn thân, không phải bệnh khô khớp hay thoái hóa khớp đơn thuần [2]. Các tổn thương tại khớp trong bệnh gút bắt nguồn từ sự ăn mòn của tinh thể urat và phản ứng miễn dịch viêm phá hủy [2]. Nguy hiểm hơn, nhiều người còn ngâm cao ngựa với rượu trắng. Rượu là tác nhân kép: vừa làm tăng sản xuất acid uric, vừa ức chế sự bài tiết acid uric qua thận [4]. Kết hợp cao ngựa với rượu là con đường ngắn nhất dẫn đến một cơn gút cấp bùng phát dữ dội ngay trong đêm.

Hơn nữa, nếu không kiểm soát nồng độ acid uric dưới ngưỡng 360 micromol/l một cách triệt để, sự tích tụ tinh thể sẽ tiếp tục tiến triển tạo thành các hạt tophi dưới da, gây biến dạng và phá hủy cấu trúc khớp vĩnh viễn [2]. Bệnh nhân gút cũng thường đi kèm các bệnh đồng mắc về tim mạch, thận và có tỷ lệ tử vong do tim mạch cao hơn [2]. Sử dụng các chế phẩm đậm đặc không rõ kiểm soát liều lượng càng tạo thêm gánh nặng bài tiết cho thận.

Ai cần tuyệt đối tránh xa cao ngựa?

Dựa trên các bằng chứng về chuyển hóa purin và nguy cơ tích lũy acid uric, những nhóm đối tượng sau cần tránh dùng cao ngựa:

  • Người đã được chẩn đoán mắc bệnh gút (cả giai đoạn cấp tính lẫn giai đoạn liên cơn mạn tính).
  • Người có kết quả xét nghiệm tăng acid uric máu không triệu chứng (nồng độ acid uric huyết thanh trên ngưỡng bão hòa 6,8 mg/dl hoặc 360 micromol/l) [1], [2].
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng thận hoặc mắc bệnh thận mạn tính: Khả năng lọc và bài tiết urat ở thận của nhóm này đã suy yếu [3], nạp purin đậm đặc sẽ gây ngộ độc chuyển hóa nhanh hơn.
  • Người có tiền sử gia đình bị gút hoặc mắc các khiếm khuyết di truyền về đào thải acid uric qua đường thận và ruột [1], [3].

Lời khuyên kiểm soát bệnh và phục hồi sức khỏe an toàn

Thay vì tìm kiếm các giải pháp bồi bổ truyền miệng tiềm ẩn rủi ro bùng phát viêm khớp, người bị bệnh gút hoặc tăng acid uric cần thiết lập chế độ sinh hoạt dựa trên nền tảng y học chuẩn mực:

  • Kiểm soát nguồn đạm hàng ngày: Ưu tiên hấp thu protein từ thịt nạc trắng, trứng, sữa ít béo hoặc các nguồn đạm thực vật ít purin. Hạn chế tối đa các loại thịt đỏ, phủ tạng động vật, các loại nước hầm xương cô đặc và cao động vật [4].
  • Cắt giảm hoàn toàn đồ uống có cồn và đường ngọt: Rượu bia và si-rô ngô giàu fructose kích thích quá trình phân hủy adenosine nucleotide thành acid uric [4], [7]. Nước lọc là dung môi bài tiết an toàn và hiệu quả nhất.
  • Duy trì cân nặng hợp lý: Thừa cân và béo phì là yếu tố nguy cơ độc lập làm tăng acid uric máu và khởi phát bệnh gút [6]. Việc giảm cân khoa học theo thời gian đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện cơn gút [6].
  • Tuân thủ điều trị y tế: Mục tiêu cốt lõi của việc kiểm soát bệnh gút là duy trì nồng độ acid uric huyết thanh ổn định dưới 360 micromol/l để ngăn ngừa tinh thể urat tiếp tục lắng đọng và hòa tan dần các khối tinh thể cũ [2]. Để đạt được mục tiêu này, người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc hạ acid uric từ bác sĩ chuyên khoa, không tự ý dùng các bài thuốc bồi bổ chưa được kiểm chứng.

Chăm sóc sức khỏe xương khớp ở người bệnh gút đòi hỏi cách tiếp cận khoa học, thận trọng. Cao ngựa có thể là một chế phẩm dinh dưỡng đối với người suy nhược cơ thể có chức năng chuyển hóa bình thường, nhưng lại là "mồi lửa" kích hoạt cơn viêm cấp tính ở người bệnh gút. Thay vì mạo hiểm sử dụng các loại cao đậm đặc purin, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm bồi bổ nào, nhằm giữ cho các khớp xương luôn được bảo vệ an toàn.