Người cao tuổi uống trà xanh: lợi tim mạch hay cản trở hấp thu sắt?

Uống trà xanh mỗi ngày là thói quen quen thuộc của nhiều người cao tuổi tại Việt Nam. Không ít người tìm đến thức uống này với mong muốn thanh lọc cơ thể, bảo vệ thành mạch và hỗ trợ sức khỏe tuần hoàn.

Tuy nhiên, mối lo ngại về việc các hợp chất trong trà xanh cản trở cơ thể hấp thu sắt, dẫn đến nguy cơ thiếu máu, cũng khiến nhiều người băn khoăn. Khoa học ghi nhận trà xanh chứa các thành phần có khả năng gắn kết sắt, nhưng tác động thực tế còn phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng, loại sắt dung nạp và thể trạng của từng người.

Cơ chế gắn kết sắt của trà xanh diễn ra như thế nào?

Sắt trong chế độ ăn hàng ngày được chia thành hai dạng chính: sắt heme (chủ yếu có trong thịt động vật, gia cầm, cá) và sắt non-heme (có trong thực vật, ngũ cốc, trứng và các chế phẩm bổ sung). Sắt non-heme thường nhạy cảm hơn trước các yếu tố ức chế từ thức ăn và đồ uống.

Trong lá trà xanh có chứa hàm lượng lớn hợp chất polyphenol, đặc biệt là catechin như epigallocatechin-3-gallate (EGCG) ^[1]. EGCG có đặc tính dọn gốc tự do và tạo phức chelat gắn kết với các phân tử sắt ^[1]. Quá trình tạo phức này có thể khiến sắt bị kết tủa hoặc biến đổi cấu trúc, khiến ruột non khó thẩm thấu và hấp thu vào máu ^[1].

Một số nghiên cứu chỉ ra rằng trà có thể ức chế sự hấp thu sắt non-heme qua đường ruột ^[2]. Ở cấp độ tiền lâm sàng trên động vật, chiết xuất trà xanh giàu EGCG cũng đã được ghi nhận làm giảm nồng độ ferritin huyết tương và lượng sắt dự trữ tại gan, lách và thận ^[1].

Các ca bệnh thực tế: Trà xanh và nguy cơ thiếu máu

Ảnh hưởng của trà xanh lên quá trình hấp thu vi chất dinh dưỡng thể hiện rõ nhất qua các ca lâm sàng ghi nhận tình trạng thiếu máu do tiêu thụ thức uống này.

Một báo cáo năm 2016 đã mô tả trường hợp một người đàn ông 48 tuổi mắc đái tháo đường týp 2 và tăng huyết áp, đến khám vì mệt mỏi và khó thở tiến triển ^[3]. Bệnh nhân được chẩn đoán thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc do thiếu sắt sau khi tiêu thụ lượng lớn trà xanh trong thời gian dài ^[3]. Sau khi khảo sát thói quen sinh hoạt và tiến hành thử nghiệm loại trừ rồi cho dùng lại trà xanh (rechallenge), các bác sĩ nhận thấy việc tiêu thụ trà xanh quá mức đóng vai trò nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tình trạng bệnh ^[3].

Đáng chú ý hơn, nguy cơ này không chỉ xuất hiện khi uống quá nhiều. Một báo cáo năm 2024 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ bị thiếu máu thiếu sắt nặng chỉ sau 3 tháng uống trà xanh với lượng vừa phải ^[4]. Chỉ số huyết sắc tố (hemoglobin) của người này tụt giảm sâu tới 6,9 g/dl ^[4]. Sau khi điều chỉnh chế độ uống trà, tình trạng thiếu máu của bệnh nhân hoàn toàn không tái phát ^[4]. Các chuyên gia lưu ý rằng ngay cả lượng trà vừa phải cũng có thể thúc đẩy thiếu máu thiếu sắt nghiêm trọng ở những cá nhân có cơ địa đặc biệt nhạy cảm trước tác động cản trở hấp thu sắt ^[4].

Bên cạnh việc gây thiếu máu từ khẩu phần ăn, trà còn làm giảm hiệu quả điều trị y tế. Một báo cáo năm 1995 ghi nhận trường hợp một phụ nữ trẻ bị rong kinh kèm thiếu máu thiếu sắt không đáp ứng với thuốc bổ sung sắt đường uống (muối sắt vô cơ non-heme), cho đến khi cô từ bỏ thói quen uống trà lượng lớn kéo dài ^[2].

Nghiên cứu trên người cao tuổi: Sự thật bất ngờ với thuốc sắt

Mặc dù có nhiều cảnh báo về việc polyphenol gây trở ngại cho vi chất, tác động của trà xanh lên các chế phẩm sắt cụ thể ở người già lại cho thấy kết quả khác biệt đáng kể.

Một thử nghiệm lâm sàng năm 1990 đã khảo sát tác động của trà xanh đối với khả năng hấp thu sắt từ viên nén sodium ferrous citrate ^[5]. Nghiên cứu được thực hiện trên 11 người cao tuổi bình thường và 4 bệnh nhân cao tuổi bị thiếu máu thiếu sắt ^[5]. Kết quả cho thấy, ở cả hai nhóm, nồng độ sắt huyết thanh đều đạt giá trị tối đa từ 2 đến 4 giờ sau khi uống viên sắt và trở về mức ban đầu sau 24 giờ ^[5]. Các nhà nghiên cứu kết luận không ghi nhận bất kỳ tác dụng ức chế nào của trà xanh lên sự hấp thu sắt từ dạng muối này ^[5].

Kết quả trên tương đồng với một nghiên cứu thử nghiệm năm 1989 trên phụ nữ mang thai bị thiếu máu điều trị bằng sodium ferrous citrate ^[6]. Bệnh nhân được chia thành nhóm uống thuốc cùng trà xanh và nhóm uống cùng nước lọc ^[6]. Chỉ số hemoglobin, sắt huyết thanh và khả năng gắn sắt toàn phần ở cả hai nhóm đều cải thiện rõ rệt mà không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[6]. Tỷ lệ khỏi thiếu máu đạt tới 96,7% ở nhóm dùng trà xanh và 93,4% ở nhóm dùng nước lọc, đồng thời tỷ lệ gặp tác dụng phụ không có sự chênh lệch lớn (18,3% so với 21,9%) ^[6].

Điều này chứng minh khả năng ức chế của trà xanh phụ thuộc rất lớn vào dạng bào chế hóa học của sắt đưa vào cơ thể.

Dữ liệu từ các nghiên cứu cộng đồng quy mô lớn

Khi nhìn ra các nghiên cứu dịch tễ học diện rộng, mối liên hệ giữa trà xanh và lượng sắt dự trữ trong cơ thể vẫn tồn tại nhiều dữ liệu trái chiều ^[7].

Nghiên cứu dựa trên Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc (KNHANES IV và V) công bố năm 2018 đã phân tích ảnh hưởng của cà phê và trà xanh đến nồng độ ferritin huyết thanh ở người trưởng thành ^[7]. Kết quả chỉ ra rằng việc uống cà phê thường xuyên có liên quan đến sự suy giảm nồng độ ferritin huyết thanh, trong khi trà xanh lại không cho thấy mối liên hệ rõ rệt nào với chỉ số này ^[7].

Báo cáo cũng tổng hợp lại các công trình quốc tế trước đó: một nghiên cứu trên người trưởng thành tại Pháp ghi nhận trà xanh không liên quan đến ferritin; một nghiên cứu cắt ngang ở phụ nữ Trung Quốc cũng cho thấy trà không ảnh hưởng đến ferritin huyết tương ^[7]. Ngược lại, một khảo sát trên nam giới Nhật Bản lại ghi nhận mối liên hệ đáng kể ^[7]. Sự khác biệt này bắt nguồn từ thói quen ăn uống tổng thể, phương pháp canh tác, cách pha chế trà và các thực phẩm đi kèm tại mỗi quốc gia ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà xanh

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng trà xanh triệt tiêu toàn bộ lượng sắt từ mọi loại thực phẩm ăn vào. Thực tế, trà xanh chủ yếu can thiệp vào quá trình hấp thu sắt non-heme thực vật hoặc một số dạng muối sắt đơn thuần ^[2].

Nhiều người cũng tin rằng cứ ăn chay hoặc ăn ít thịt thì uống trà thoải mái không lo ảnh hưởng. Ngược lại, người không ăn thịt chỉ dung nạp sắt non-heme, do đó thói quen uống trà đặc ngay trong bữa ăn sẽ khiến nguy cơ thiếu hụt vi chất tăng cao hơn rất nhiều ^[2]. Ngoài ra, không phải dạng sắt bổ sung nào cũng bị trà xanh vô hiệu hóa, điển hình như sodium ferrous citrate vẫn phát huy hiệu quả hấp thu tốt khi dùng chung với trà ^[5], ^[6].

Dù vậy, ở góc độ thực nghiệm trên động vật, các cơ chế vẫn rất phức tạp. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống bình thường và chuột thiếu máu cho thấy chiết xuất trà xanh ức chế mạnh sự hấp thu hemin (dạng sắt heme thử nghiệm), làm giảm nồng độ đỉnh Cmax ở chuột bình thường và giảm diện tích dưới đường cong nồng độ AUC ở chuột thiếu máu ^[8]. Điều này cho thấy tương tác sinh học giữa polyphenol và các phức hợp sắt vẫn cần được theo dõi thận trọng.

Nhóm người cao tuổi nào nên thận trọng?

Người cao tuổi cần lưu ý điều chỉnh lượng trà xanh nếu thuộc các nhóm đối tượng sau:

• Người đã được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt hoặc có tiền sử hồng cầu nhỏ ^[3].
• Người có cơ địa nhạy cảm, chức năng hấp thu dinh dưỡng đường ruột suy giảm ^[4].
• Người đang dùng các thuốc điều trị thiếu máu chứa muối sắt vô cơ (non-heme) ^[2].
• Người duy trì chế độ ăn thuần chay hoặc rất ít thịt đỏ, nguồn sắt chủ yếu phụ thuộc vào thực vật ^[2].

Trường hợp người cao tuổi mắc các bệnh lý đặc thù gây thừa sắt mô tế bào, như bệnh tan máu bẩm sinh beta-thalassemia, chiết xuất trà xanh giàu EGCG lại đang được nghiên cứu như một chất hỗ trợ thải sắt tự nhiên, giúp giảm gánh nặng sắt trong mô gan, lách và thận ^[1]. Dù vậy, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng trà thay thế phác đồ điều trị mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Hướng dẫn uống trà xanh khoa học cho người lớn tuổi

Để tận dụng các chất chống oxy hóa trong trà xanh mà không ảnh hưởng đến lượng máu của cơ thể, người cao tuổi nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Tách rời thời điểm dùng trà và bữa ăn: Tránh thói quen vừa ăn cơm vừa uống trà đậm. Nên uống trà xanh cách bữa ăn chính ít nhất từ 1 đến 2 giờ để ruột hoàn tất việc hấp thu vi chất từ thức ăn.
• Không dùng trà để uống thuốc: Ngoại trừ một số hoạt chất đặc thù được bác sĩ chỉ định, nguyên tắc an toàn chung là không nuốt các viên uống bổ sung sắt cùng nước trà xanh ^[2]. Hãy uống thuốc sắt bằng nước lọc đun sôi để nguội.
• Pha loãng vừa phải: Hạn chế hãm trà quá đặc hoặc ngâm lá trà nhiều giờ liền vì lượng tanin và catechin giải phóng quá mức sẽ làm tăng nguy cơ rối loạn hấp thu ^[4], ^[3].
• Bổ sung thực phẩm giàu vitamin C: Tăng cường rau xanh, cam, bưởi trong chế độ ăn để hỗ trợ cơ thể chuyển hóa và hấp thu sắt non-heme hiệu quả hơn.

Trà xanh vẫn là thức uống mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe người cao tuổi nếu được sử dụng điều độ và đúng thời điểm. Người già có bệnh lý nền hoặc đang điều trị thiếu máu cần chủ động trao đổi với bác sĩ để thiết lập chế độ dinh dưỡng cân bằng và phù hợp nhất.