Người có tiền sử sỏi thận dùng cây móc: Lợi hay hại?

Cây móc là loài thực vật quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam, thường được người dân thu hái đọt non, nõn, củ hoặc ngâm rượu quả để làm thực phẩm và bài thuốc dân gian truyền miệng. Tuy nhiên, nhiều người có tiền sử sỏi thận băn khoăn liệu sử dụng các bộ phận của cây móc có an toàn cho hệ tiết niệu hay tiềm ẩn nguy cơ tái phát bệnh.

Câu trả lời trực tiếp là người từng mắc sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, cần hết sức thận trọng và tốt nhất nên hạn chế tối đa việc sử dụng cây móc. Các loài thực vật họ cau dừa như cây móc thường chứa nhiều tinh thể oxalat tự nhiên, trong khi bằng chứng y học xác định oxalat từ chế độ ăn là yếu tố thúc đẩy hàng đầu gây tích tụ sỏi canxi oxalat tại thận ^[1].

Nỗi lo tái phát từ loại sỏi thận phổ biến nhất

Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu có tần suất mắc bệnh ngày càng gia tăng trên toàn cầu trong những thập kỷ qua ^[2]. Thống kê dịch tễ ghi nhận tỷ lệ mắc sỏi thận khoảng 5% tại Đức, xấp xỉ 10% tại Mỹ và đang tạo ra gánh nặng kinh tế rất lớn cho hệ thống y tế thế giới ^[2]. Đáng báo động hơn, tỷ lệ tái phát sỏi thận ước tính lên tới khoảng 50% sau 10 năm theo dõi ^[2].

Các phân tích thành phần sỏi chỉ ra rằng sỏi canxi oxalat chiếm tỷ lệ áp đảo trong đa số các trường hợp sỏi thận ^[1]. Một nghiên cứu tiến hành trên 135 bệnh nhi mắc sỏi đường tiết niệu trên cũng ghi nhận canxi oxalat là thành phần chính chiếm tới 73% các viên sỏi ^[3]. Tiếp theo sau đó là sỏi struvite chiếm 13% và canxi phosphat chiếm 9% ^[3]. Axit uric xuất hiện trong gần một nửa số sỏi nhưng chỉ ở mức độ rất thô sơ ^[3].

Ở bệnh nhi, hàm lượng canxi oxalat trong sỏi có mối tương quan mạnh mẽ với nồng độ canxi niệu, đồng thời có mối liên hệ vừa phải với tình trạng oxalat niệu, magie niệu và quá trình toan hóa nước tiểu ^[3]. Tình trạng nước tiểu có thể tích thấp và sự gia tăng các chất tạo sỏi như canxi, oxalat chính là điều kiện tiên quyết khiến sỏi tái sinh liên tục ^[2], ^[3].

Cơ chế oxalat lắng đọng và tạo sỏi tại thận

Bệnh sỏi thận ảnh hưởng tới khoảng 10% dân số và sự bão hòa quá mức của nước tiểu với canxi oxalat chính là động lực thúc đẩy sự kết tủa tinh thể này ^[4]. Về mặt sinh lý, oxalat bài tiết qua nước tiểu có nguồn gốc từ hai nguồn chính: khoảng một nửa đến từ thực phẩm ăn vào và một nửa do cơ thể tự tổng hợp qua quá trình chuyển hóa tại gan ^[1]. Sự tổng hợp nội sinh này tỷ lệ thuận với khối lượng cơ nạc của cơ thể và hiện tại chưa có phương pháp điều trị nào có thể làm thay đổi được quá trình này ^[5].

Axit ascorbic (vitamin C) được xác định là tiền chất chính từ chế độ ăn tham gia vào quá trình sản xuất oxalat nội sinh, bên cạnh một vài hợp chất khác đóng vai trò nhỏ hơn ^[4]. Tình trạng tăng oxalat niệu đóng góp rất lớn vào sự bão hòa quá mức của canxi oxalat trong nước tiểu và là yếu tố nguy cơ hàng đầu hình thành sỏi ^[1].

Thậm chí, một nghiên cứu nhận thấy mức độ bão hòa quá mức của canxi oxalat nhạy cảm với sự thay đổi của nồng độ oxalat trong nước tiểu cao gấp tới 23 lần so với sự thay đổi của nồng độ canxi niệu ^[4]. Dù một nghiên cứu tiếp theo sau đó cho thấy canxi niệu và oxalat niệu đóng góp tương đương vào sự bão hòa của canxi oxalat, vai trò của oxalat vẫn luôn mang tính quyết định ^[4]. Khi lượng oxalat bài tiết qua thận tăng cao, chúng nhanh chóng gắn kết với canxi tự do để hình thành các tinh thể sắc nhọn, tích tụ dần thành viên sỏi lớn gây tắc nghẽn đường tiểu ^[1], ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về oxalat trong chế độ ăn?

Hàm lượng oxalat trong các loại thực phẩm nguồn gốc thực vật có sự dao động rất lớn, một loại thực phẩm có thể thay đổi hàm lượng oxalat từ 2 đến 15 lần tùy thuộc vào giống cây và điều kiện sinh trưởng ^[5]. Oxalat tồn tại dưới các dạng muối khác nhau như natri, kali, canxi hoặc magie và điều này có khả năng ảnh hưởng tới mức độ hấp thu ở ruột ^[5]. Ở những người bình thường không có tiền sử tạo sỏi, tỷ lệ hấp thu oxalat từ thực phẩm qua đường tiêu hóa thường chỉ dao động trong khoảng 3% đến 8% tổng lượng oxalat ăn vào ^[5].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy khoảng 40% đến 50% lượng oxalat bài tiết trong nước tiểu bắt nguồn từ khẩu phần ăn của những người khỏe mạnh tiêu thụ chế độ ăn điển hình chứa từ 150 mg đến 250 mg oxalat mỗi ngày ^[5]. Điều này khiến oxalat trở thành mục tiêu quan trọng trong việc can thiệp dinh dưỡng nhằm ngăn ngừa sỏi tiết niệu ^[1].

Các nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn đã phân tích sâu sắc tác động của chế độ ăn giàu oxalat đối với nguy cơ hình thành sỏi thận ^[1]. Phân tích dữ liệu từ ba đoàn hệ lớn bao gồm Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I (NHS I), Nghiên cứu Sức khỏe Y tá II (NHS II) và Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (HPFS) cho thấy nhóm tiêu thụ lượng oxalat cao nhất (trung vị từ 287 mg đến 328 mg mỗi ngày) có sự gia tăng từ 21% đến 22% nguy cơ mắc sỏi thận ở nam giới và phụ nữ lớn tuổi ^[1].

Đặc biệt, nam giới có chế độ ăn ít canxi và tiêu thụ nhiều oxalat chịu mức nguy cơ tương đối cao nhất, với RR là 1,46 ^[1]. Ngược lại, ở nhóm phụ nữ trẻ tuổi, các nhà nghiên cứu không ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa lượng oxalat tiêu thụ và nguy cơ tạo sỏi ^[1]. Đáng chú ý, nam giới nhìn chung có cả tỷ lệ mới mắc sỏi thận cao hơn và nồng độ oxalat niệu trung bình cao hơn so với nữ giới ^[6].

Một thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng vào năm 2021 đã đánh giá ảnh hưởng của việc tiêu thụ trà đen - một thức uống giàu oxalat - trên 10 người nam giới khỏe mạnh được kiểm soát chế độ ăn chuẩn hóa trong 10 ngày ^[2]. Trong giai đoạn đối chứng 5 ngày, các đối tượng uống 1,5 lít trà trái cây mỗi ngày chứa 0 mg oxalat, sau đó chuyển sang giai đoạn thử nghiệm 5 ngày với 1,5 lít trà đen mỗi ngày cung cấp 86 mg oxalat ^[2]. Kết quả phân tích nước tiểu 24 giờ cho thấy việc uống trà đen không làm thay đổi đáng kể lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu, đồng thời làm tăng đáng kể citrat niệu - một chất ức chế tạo sỏi quan trọng ^[2].

Chỉ số bão hòa tương đối của canxi oxalat, axit uric và struvite trong thử nghiệm trà đen không thay đổi và nghiên cứu không tìm thấy nguy cơ tạo sỏi gia tăng ở người khỏe mạnh ^[2]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh thử nghiệm này chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 10 người khỏe mạnh và cần thêm các nghiên cứu dài hạn để đánh giá chính xác tác động trên những bệnh nhân sỏi thận có tình trạng tăng hấp thu oxalat tại ruột ^[2].

Bên cạnh đó, hệ vi sinh vật đường ruột cũng tham gia điều hòa quá trình hấp thu oxalat ^[7], ^[4]. Vi khuẩn Oxalobacter formigenes cùng một số chủng vi sinh vật khác có khả năng phân hủy và giải độc lượng lớn oxalat tại ruột, từ đó giúp giảm hấp thu oxalat vào máu ^[7], ^[4], ^[8]. Mặc dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng sử dụng chế phẩm men vi sinh chứa Oxalobacter formigenes, Lactobacillus hoặc Bifidobacterium nhằm làm giảm bài tiết oxalat niệu cho đến nay vẫn mang lại kết quả đáng thất vọng ^[7].

Cây móc chứa nhiều oxalat: Nguy cơ tiềm ẩn cho người từng bị sỏi

Cây móc thuộc họ Cau dừa, nổi tiếng trong tự nhiên với các bộ phận chứa nhiều tinh thể muối canxi oxalat không tan hình kim, dễ gây ngứa rát niêm mạc khi tiếp xúc trực tiếp. Trong các tài liệu nghiên cứu y khoa quốc tế hiện có, chưa có thử nghiệm lâm sàng riêng biệt nào đánh giá cụ thể mức độ gây sỏi của các món ăn hay bài thuốc từ cây móc ở người.

Tuy nhiên, việc sử dụng các bộ phận giàu oxalat từ thực vật tự nhiên như cây móc đối với người có tiền sử sỏi thận là điều rất đáng lo ngại ^[1], ^[5]. Bằng chứng nghiên cứu chỉ ra rằng ở phần lớn bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi thận, người ta luôn tìm thấy một phân nhóm bệnh nhân có hiện tượng "tăng hấp thu oxalat" tại đường ruột ^[5].

Đối với những người thuộc nhóm nhạy cảm này, ruột của họ hấp thu oxalat từ thức ăn với tỷ lệ cao hơn nhiều so với người bình thường ^[5]. Khi tiêu thụ các loại thảo mộc hoặc đọt cây chứa hàm lượng oxalat đậm đặc, lượng oxalat đi vào tuần hoàn máu sẽ tăng vọt, nhanh chóng vận chuyển tới thận và làm bão hòa nước tiểu ^[1], ^[4]. Quá trình này kích hoạt sự kết tinh canxi oxalat mới hoặc bám vào các tinh thể vi thể có sẵn, khiến sỏi nhanh chóng tái phát và phát triển kích thước ^[5], ^[4]. Vì vậy, việc dùng cây móc khi đã có cơ địa tạo sỏi tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại hơn là đem lại lợi ích cho sức khỏe.

Những hiểu lầm thường gặp về sỏi thận và oxalat

Hiểu lầm thứ nhất là việc kiêng hoàn toàn canxi khi phát hiện có sỏi canxi oxalat. Trên thực tế, sự hấp thu oxalat tại ruột bị ảnh hưởng trực tiếp bởi sự có mặt của canxi ^[1]. Mối liên hệ nghịch đảo giữa lượng canxi trong chế độ ăn và nguy cơ tạo sỏi được giải thích là do canxi tự do trong ruột sẽ liên kết trực tiếp với oxalat từ thức ăn, tạo thành phức hợp canxi oxalat không tan bị đào thải qua phân, từ đó làm giảm hấp thu oxalat vào máu và giảm nồng độ oxalat trong nước tiểu ^[6]. Do đó, việc kiêng canxi quá mức sẽ giải phóng nhiều oxalat tự do trong lòng ruột, khiến oxalat bị hấp thu nhiều hơn và làm tăng nguy cơ sỏi ^[1], ^[6].

Hiểu lầm thứ hai cho rằng chỉ cần uống bài thuốc từ cây cỏ tự nhiên là có thể "bào mòn" hoặc làm tan sỏi mà không cần lo lắng về chế độ ăn. Sỏi canxi oxalat là cấu trúc tinh thể vô cùng bền vững và hiện tại không có dữ liệu khoa học nào chứng minh cây móc có thể làm tan loại sỏi này. Việc tự ý uống nước sắc đậm đặc từ các loài cây có hàm lượng oxalat không kiểm soát thậm chí còn thúc đẩy sỏi kết tủa nhanh hơn ^[5], ^[4].

Hiểu lầm thứ ba là chế độ ăn kiêng oxalat đơn thuần là giải pháp tối ưu duy nhất. Oxalat có mặt phong phú trong hầu hết các loại thực vật, trong khi chế độ ăn dựa trên thực vật lại mang lại nhiều lợi ích toàn diện cho sức khỏe ^[1]. Việc đo lường chính xác lượng oxalat ăn vào là cực kỳ khó khăn do hàm lượng oxalat biến thiên rất mạnh giữa các loài cây và sự khác nhau giữa dạng oxalat hòa tan và không hòa tan ^[1].

Thay vì chỉ chăm chú kiêng cữ oxalat một cách cực đoan, chế độ ăn DASH (chế độ ăn giúp ngăn ngừa tăng huyết áp) đã được đề xuất như một giải pháp thay thế hiệu quả ^[1]. Trong một nghiên cứu so sánh, độ bão hòa quá mức của canxi oxalat trong nước tiểu đã giảm ở nhóm áp dụng chế độ ăn DASH so với nhóm chỉ ăn kiêng oxalat (ước tính điểm khác biệt là -1,24; khoảng tin cậy 95% từ -2,80 đến 0,32; p = 0,08) ^[1]. Hiệu quả này có được là nhờ chế độ ăn DASH giúp tăng bài tiết magie, citrat qua nước tiểu và nâng cao độ pH của nước tiểu ^[1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng dịch tễ và sinh lý bệnh, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng với các loại thực phẩm, dược liệu giàu oxalat như cây móc:

• Người có tiền sử đã từng phẫu thuật, tán sỏi hoặc tự đào thải sỏi canxi oxalat, do nguy cơ tái phát sau 10 năm lên đến 50% ^[2].
• Bệnh nhân sỏi thận thuộc phân nhóm tăng hấp thu oxalat tại đường ruột ^[5].
• Nam giới trưởng thành và người cao tuổi, những đối tượng đã được ghi nhận có tỷ lệ mắc sỏi cao hơn và nhạy cảm hơn với lượng oxalat nạp vào cơ thể ^[1], ^[6].
• Bệnh nhân sỏi thận có lượng canxi nạp vào cơ thể qua chế độ ăn quá thấp ^[1].
• Trẻ em có tiền sử sỏi tiết niệu kèm theo tình trạng toan hóa nước tiểu hoặc nồng độ canxi niệu, oxalat niệu cao ^[3].
• Người có thể tích nước tiểu thấp do thói quen uống ít nước hàng ngày ^[2].

Lời khuyên thực tế để bảo vệ thận và ngừa sỏi tái phát

Uống nhiều nước là biện pháp dinh dưỡng thiết yếu và quan trọng nhất trong việc điều trị bệnh sỏi niệu cũng như là yếu tố bảo vệ hàng đầu trong phòng ngừa tiên phát sỏi thận, bất kể loại sỏi và yếu tố nguy cơ cụ thể nào ^[2]. Nước giúp làm loãng nồng độ các chất hòa tan, ngăn chặn hiện tượng quá bão hòa canxi oxalat trong ống thận ^[2].

Về chế độ dinh dưỡng, tất cả những người từng tạo sỏi đều có thể hưởng lợi từ việc giảm lượng oxalat tiêu thụ từ thực phẩm, đặc biệt là những người có tình trạng tăng oxalat niệu ^[5]. Thay vì sử dụng các loại cây dại có hàm lượng hoạt chất và oxalat không rõ ràng như cây móc, người bệnh nên lựa chọn các thực phẩm quen thuộc, được kiểm soát nguồn gốc.

Cần duy trì lượng canxi hợp lý trong bữa ăn để canxi liên kết với oxalat ngay trong ruột ^[1], ^[6]. Việc bổ sung vitamin B6 liều cao cũng được ghi nhận có liên quan đến việc giảm nguy cơ hình thành sỏi ở phụ nữ, cơ chế có thể do vitamin B6 giúp làm giảm sản xuất oxalat nội sinh ^[6]. Ngược lại, người bệnh cần tránh lạm dụng vitamin C liều cao vì đây là tiền chất chính chuyển hóa thành oxalat trong cơ thể ^[4].

Bên cạnh đó, việc áp dụng chế độ ăn cân bằng tương tự như chế độ DASH giàu magie, citrat và giữ độ pH nước tiểu ở mức kiềm nhẹ sẽ giúp ức chế quá trình kết tinh sỏi một cách tự nhiên ^[1], ^[3]. Khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng đau lưng hông, tiểu buốt, tiểu máu hoặc có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được thăm khám và tư vấn điều trị an toàn, không tự ý dùng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng.

Việc kiểm soát sỏi thận đòi hỏi một chiến lược phối hợp giữa lối sống lành mạnh, thói quen uống đủ nước mỗi ngày và sự hiểu biết khoa học về các chất tạo sỏi trong thực phẩm ^[2], ^[5]. Người có tiền sử sỏi thận không nên mạo hiểm sử dụng các bộ phận của cây móc để tránh nguy cơ dung nạp oxalat liều cao, khiến sỏi canxi oxalat tái phát âm thầm và gây hại cho sức khỏe hệ tiết niệu ^[1], ^[5].