Người đái tháo đường type 2: Ăn bao nhiêu trứng là an toàn?

Trứng là món ăn quen thuộc, giàu dinh dưỡng và rẻ tiền trong bữa cơm hàng ngày của gia đình Việt. Tuy nhiên, nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường băn khoăn liệu bản thân có nên ăn trứng hay không vì lo ngại lượng cholesterol trong lòng đỏ có thể làm tăng đường huyết và ảnh hưởng xấu đến tim mạch.

Các bằng chứng khoa học cho thấy người mắc bệnh tiểu đường không cần kiêng tuyệt đối món trứng, nhưng cần kiểm soát số lượng chặt chẽ. Đa số các hướng dẫn và nghiên cứu khuyến cáo mức an toàn cho người đái tháo đường type 2 là dưới 5 đến 6 quả trứng mỗi tuần, tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe tổng thể và chế độ dinh dưỡng đi kèm.

Cơ chế tác động của trứng lên cơ thể người đái tháo đường

Để hiểu tại sao người bệnh đái tháo đường cần lưu ý khi ăn trứng, trước hết cần nhìn vào chuyển hóa nội tại của cơ thể. Tình trạng kháng insulin ở người đái tháo đường type 2 thường đi kèm với việc gia tăng tổng hợp cholesterol nội sinh và làm giảm khả năng thanh thải các lipoprotein giàu cholesterol ^[1]. Do đó, khi nạp một lượng lớn cholesterol từ thực phẩm, sự mất cân bằng cân bằng nội môi cholesterol có thể trầm trọng hơn, kéo theo nguy cơ xơ vữa động mạch và bệnh tim mạch trong dài hạn ^[1].

Bên cạnh đó, rối loạn lipid máu ở bệnh nhân đái tháo đường mang đặc điểm riêng biệt: gia tăng các hạt LDL nhỏ, đậm đặc (loại hạt có tính sinh xơ vữa rất cao), giảm HDL và tăng triglyceride ^[2]. Một quả trứng lớn chứa khoảng 185 mg cholesterol ^[3] đến xấp xỉ 200 mg cholesterol ^[4]. Dù vậy, trứng cũng cung cấp nguồn protein chất lượng tốt, axit béo chưa bão hòa, vitamin và khoáng chất ^[5], ^[4]. Vấn đề nằm ở chỗ khả năng xử lý cholesterol dư thừa của người bệnh đái tháo đường kém hơn so với người khỏe mạnh bình thường ^[1].

Bằng chứng khoa học: Nguy cơ tim mạch và đột quỵ

Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ trứng và biến cố tim mạch ở người đái tháo đường type 2 đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu đoàn hệ lớn trên thế giới.

Trong một tổng quan hệ thống năm 2014 đánh giá các bằng chứng dịch tễ học và thực nghiệm, 4 trong số 6 nghiên cứu khảo sát về biến cố tim mạch và tử vong ở người đái tháo đường đã tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê với việc tiêu thụ trứng ^[3]. Điểm hạn chế chung của nhiều nghiên cứu trong giai đoạn này là chưa điều chỉnh triệt để các yếu tố nhiễu về chế độ ăn uống tổng thể ^[3].

Đến năm 2020, một phân tích gộp cập nhật cùng dữ liệu từ 3 nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu quy mô lớn tại Mỹ, theo dõi số ca biến cố tim mạch tăng từ 1.124 lên đến 14.806 ca, tiếp tục chỉ ra rằng việc tiêu thụ trứng nhiều hơn có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch ở người đái tháo đường type 2 ^[1]. Dù nghiên cứu này có ưu điểm lớn về cỡ mẫu và thời gian theo dõi dài hạn, các tác giả cũng lưu ý rằng đối tượng nghiên cứu chủ yếu là nhân viên y tế nên cần thận trọng khi ngoại suy cho các nhóm dân cư khác ^[1]. Đáng chú ý, các can thiệp ngẫu nhiên ngắn hạn lại cho thấy ăn nhiều trứng không gây ảnh hưởng bất lợi tức thì lên các dấu ấn sinh học tim mạch ở người bệnh đái tháo đường ^[1].

Tại Anh, nghiên cứu đoàn hệ Caerphilly (CAPS) theo dõi 1.781 nam giới không mắc bệnh tim mạch trong thời gian trung bình 22,8 năm đã làm sáng tỏ thêm mối nguy cơ này ^[6]. Kết quả cho thấy ở phân nhóm người mắc đái tháo đường type 2 hoặc suy giảm dung nạp glucose (đường huyết lúc đói từ 6,1 mmol/L trở lên), nguy cơ đột quỵ tăng rõ rệt khi tiêu thụ từ 5 quả trứng mỗi tuần trở lên ^[6]. Cụ thể, tỷ số nguy cơ đột quỵ đã hiệu chỉnh ở nhóm ăn từ 5 quả trứng/tuần trở lên là 2,87 (khoảng tin cậy 95%: 1,13 - 7,27) so với nhóm chỉ ăn từ 0 đến 1 quả/tuần ^[6]. Ngoài ra, phân tích cắt ngang từ nghiên cứu này và khảo sát NDNS (gồm 754 người trưởng thành) cũng ghi nhận mức tiêu thụ trứng cao hơn có liên quan đáng kể đến việc tăng đường huyết lúc đói ở người có rối loạn chuyển hóa đường ^[6].

Một nghiên cứu công bố năm 2005 cũng nhấn mạnh rằng trong khi người khỏe mạnh không bị ảnh hưởng nguy cơ tim mạch do ăn trứng, thì ở người bệnh đái tháo đường, nguy cơ tim mạch bắt đầu tăng lên rõ rệt khi mức tiêu thụ đạt từ 5 đến 7 quả trứng mỗi tuần ^[5]. Việc ăn 1 quả trứng mỗi ngày có thể làm tăng nồng độ LDL cholesterol huyết thanh khoảng 0,10 mmol/L ^[5].

Mối liên hệ giữa việc ăn trứng và nguy cơ khởi phát đái tháo đường

Không chỉ tác động lên người đã có bệnh, mức tiêu thụ trứng cũng được theo dõi trên người chưa mắc đái tháo đường để xem xét nguy cơ khởi phát bệnh trong tương lai. Dữ liệu khoa học ở khía cạnh này vẫn còn nhiều điểm trái chiều.

Nghiên cứu tiền cứu trên 20.703 nam giới (theo dõi trung bình 20 năm) và 36.295 phụ nữ (theo dõi trung bình 11,7 năm) tại Mỹ năm 2009 cho thấy mức tiêu thụ trứng cao hàng ngày làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 ^[4]. So với người không ăn trứng, nam giới ăn 5-6 quả/tuần có nguy cơ mắc bệnh cao hơn 1,46 lần, và ăn từ 7 quả/tuần trở lên tăng 1,58 lần ^[4]. Ở nữ giới, tỷ lệ tăng tương ứng là 1,18 lần đối với mức 5-6 quả/tuần và 1,77 lần đối với mức từ 7 quả/tuần trở lên ^[4].

Ngược lại, một nghiên cứu trên 7.002 người trưởng thành Hàn Quốc theo dõi trong 14 năm (công bố năm 2018) lại cho thấy nam giới ăn 2 đến dưới 4 khẩu phần trứng mỗi tuần có nguy cơ mắc đái tháo đường thấp hơn 40% so với nhóm ăn dưới 1 khẩu phần mỗi tuần (HR = 0,60; 95% CI: 0,37 - 0,97) ^[7]. Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ này không xuất hiện ở phụ nữ và lượng cholesterol đơn thuần không liên quan đến nguy cơ mắc bệnh ^[7]. Sự khác biệt giữa các quần thể có thể xuất phát từ cách chế biến, khẩu phần ăn chung và yếu tố nhân khẩu học ^[3], ^[8].

Giới hạn của bằng chứng và các quan điểm khác nhau

Các chuyên gia tim mạch và dinh dưỡng trên thế giới hiện vẫn có những góc nhìn chưa hoàn toàn đồng nhất về việc giới hạn trứng.

Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ từng đưa ra khuyến nghị giới hạn cholesterol dưới 300 mg mỗi ngày cho người trưởng thành khỏe mạnh, dẫn đến việc khuyến cáo hạn chế ăn trứng vì một quả trứng lớn đã cung cấp khoảng 185 mg cholesterol ^[3]. Hội Tim mạch Quốc gia Úc khuyến nghị người dân, bao gồm cả người mắc đái tháo đường type 2 hoặc hội chứng chuyển hóa, nên hạn chế ở mức tối đa 6 quả trứng mỗi tuần ^[8]. Tuy nhiên, các tổ chức như Quỹ Tim mạch Anh hay Hội Đái tháo đường Vương quốc Anh lại không đặt ra giới hạn số lượng cụ thể cho trứng ^[8].

Bên cạnh đó, nghiên cứu Health ABC trên người cao tuổi (2012) lưu ý rằng hành vi không tuân thủ khuyến cáo dinh dưỡng chung cũng là yếu tố gây nhiễu lớn ^[2]. Trong khảo sát NHANES, tỷ lệ người đái tháo đường tuân thủ hướng dẫn về chất béo bão hòa (<10% năng lượng) và cholesterol (<300 mg/ngày) lần lượt chỉ đạt 40,2% và 48,8% ^[2]. Do đó, sự gia tăng rủi ro tim mạch có thể bắt nguồn từ chế độ ăn thiếu lành mạnh nói chung chứ không hoàn toàn do bản thân quả trứng ^[2], ^[8]. Bằng chứng dịch tễ hiện tại cho thấy mối liên quan nhưng chưa thể kết luận tuyệt đối quan hệ nhân quả một chiều ^[3], ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trứng

Hiểu lầm phổ biến nhất là người mắc bệnh tiểu đường phải kiêng tuyệt đối lòng đỏ trứng. Trứng chứa nhiều chất dinh dưỡng thiết yếu như protein, khoáng chất và axit béo không bão hòa, do đó không có cơ sở để loại bỏ hoàn toàn món ăn này khỏi khẩu phần ^[8], ^[5]. Thay vì kiêng khem khắt khe, kiểm soát số lượng là chìa khóa then chốt ^[5].

Một sai lầm khác là chỉ tập trung đếm số quả trứng mà bỏ qua tổng thể bữa ăn. Một chế độ ăn bảo vệ tim mạch phụ thuộc vào toàn bộ mô hình dinh dưỡng gồm nhiều rau xanh, trái cây và carbohydrate phức hợp, thay vì chỉ chăm chú vào một loại thực phẩm đơn lẻ ^[8], ^[5].

Ai nên thận trọng khi ăn trứng?

Người đã được chẩn đoán đái tháo đường type 2 kèm theo rối loạn lipid máu, đặc biệt là tăng LDL cholesterol hoặc có tiền sử bệnh mạch vành, cần hết sức cẩn trọng khi tiêu thụ trứng ^[3], ^[2]. Các số liệu cho thấy mức tiêu thụ từ 5 đến 7 quả trứng mỗi tuần trở lên làm tăng đáng kể nguy cơ biến cố tim mạch ở nhóm đối tượng này ^[6], ^[5].

Những người mắc đái tháo đường có kèm suy giảm dung nạp glucose cũng cần theo dõi sát chỉ số đường huyết khi ăn trứng, do dữ liệu thực tế cho thấy lượng trứng tiêu thụ cao có mối liên hệ với việc tăng glucose máu lúc đói và tăng nguy cơ đột quỵ ^[6]. Người có bệnh thận mạn tính đi kèm đái tháo đường hoặc các bệnh lý tim mạch phức tạp cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa để có định lượng cụ thể.

Cách áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của trứng mà không làm tăng rủi ro cho sức khỏe, người đái tháo đường type 2 nên giữ mức tiêu thụ dưới mức ngưỡng nguy cơ đã được báo cáo, tức là không nên ăn từ 5 quả trở lên mỗi tuần ^[6], ^[5]. Việc duy trì tối đa khoảng 6 quả mỗi tuần theo hướng dẫn của Hội Tim mạch Úc là một mốc tham khảo hợp lý cho người bệnh ^[8].

Khi chế biến, người bệnh nên ưu tiên các phương pháp đơn giản như luộc hoặc hấp thay vì chiên xào nhiều dầu mỡ động vật hay bơ vốn chứa nhiều chất béo bão hòa ^[2]. Trứng nên được kết hợp trong các bữa ăn giàu chất xơ, nhiều rau xanh và ngũ cốc nguyên hạt để hỗ trợ kiểm soát đường huyết và lipid máu ^[5]. Nếu muốn bổ sung thêm protein từ trứng mà không nạp quá nhiều cholesterol, người bệnh có thể lựa chọn ăn thêm lòng trắng trứng thay vì ăn cả quả.

Người mắc đái tháo đường type 2 hoàn toàn có thể thưởng thức trứng như một phần của chế độ ăn cân bằng và lành mạnh. Việc kiểm soát số lượng vừa phải, không vượt quá ngưỡng khuyến cáo và kết hợp cùng lối sống khoa học sẽ giúp bảo vệ tối đa sức khỏe tim mạch.