Nhiều người có thói quen thả một viên sủi vitamin C vào ly nước mát uống ngay sau khi thức dậy nhằm mục đích thanh lọc cơ thể và tăng cường đề kháng. Tuy nhiên, với những người có tiền sử đau dạ dày, thói quen tưởng chừng vô hại này lại thường dẫn tới cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị, thậm chí gây ra những cơn đau quặn thắt dữ dội.
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học là người bị đau dạ dày tuyệt đối không nên uống viên sủi vitamin C vào lúc đói. Việc dung nạp một lượng lớn axit ascorbic khi dạ dày đang rỗng sẽ kích thích tăng tiết axit, gây xót và làm trầm trọng thêm các tổn thương sẵn có trên niêm mạc đường tiêu hóa.
Uống viên sủi vitamin C khi bụng rỗng: Lời giải từ chuyên gia
Viên sủi bổ sung vitamin C thường chứa hàm lượng hoạt chất rất cao, phổ biến từ 500 mg đến 1.000 mg mỗi viên. Khi được hòa tan trong nước, thành phần chính của viên sủi là axit ascorbic sẽ nhanh chóng giải phóng tạo thành dung dịch có tính axit rõ rệt.
Khi bụng đang đói, dạ dày không chứa thức ăn để tạo ra lớp đệm sinh học làm giảm bớt nồng độ axit tiếp xúc trực tiếp. Lượng dung dịch chứa axit ascorbic đậm đặc trút thẳng xuống sẽ lập tức tiếp xúc trực tiếp với lớp biểu mô lót mặt trong dạ dày, gây kích ứng cơ học và hóa học tại các vùng niêm mạc đang viêm trợt hoặc loét.
Bên cạnh axit ascorbic, các tá dược tạo sủi như natri bicarbonat kết hợp với axit citric khi gặp nước sẽ sinh ra một lượng lớn khí carbon dioxide (CO2). Lượng khí này tích tụ đột ngột trong khoang dạ dày rỗng gây căng tức thành dạ dày, kích thích phản xạ co bóp và trào ngược axit dịch vị lên thực quản.
Bản chất axit ascorbic và cơ chế kích ứng niêm mạc dạ dày
Vitamin C vốn là tên gọi thông thường của axit ascorbic, một chất dinh dưỡng thiết yếu và chất chống oxy hóa quan trọng đối với sức khỏe con người [1]. Tuy nhiên, về mặt hóa học, axit ascorbic bản chất là một axit yếu nhưng lại có khả năng tác động mạnh mẽ lên hệ thống điều hòa bài tiết của biểu mô dạ dày.
Tại niêm mạc dạ dày bình thường luôn tồn tại một hệ thống vận chuyển tích cực có khả năng vận chuyển và tích lũy axit ascorbic ngược dốc nồng độ vào sâu trong tế bào biểu mô [2]. Khảo sát thực nghiệm trên các dòng tế bào biểu mô dạ dày cho thấy tế bào có thể tích tụ lượng axit ascorbic cao gấp 8 lần so với bên ngoài thông qua một hệ thống vận chuyển bão hòa phụ thuộc vào nồng độ [2].
Tuy nhiên, khi dạ dày rỗng, sự xuất hiện đột ngột của một lượng lớn axit ascorbic tự do không chỉ vượt ngưỡng hấp thu tức thời của tế bào mà còn làm gia tăng áp lực toan hóa tại chỗ [1]. Tính axit của hoạt chất này trực tiếp tấn công hàng rào chất nhầy bảo vệ, làm lộ các tế bào thần kinh cảm giác dưới niêm mạc và kích hoạt phản ứng viêm cấp tính.
Nghiên cứu thực nghiệm: Axit ascorbic làm tăng tiết axit dịch vị ra sao?
Nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành trên mô hình động vật đã so sánh tác động trực tiếp của axit ascorbic và dạng muối khoáng canxi ascorbat lên môi trường dịch vị [1]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng axit ascorbic đơn thuần làm tăng đáng kể tổng lượng axit tiết ra (total acid output) trong dịch vị dạ dày [1].
Ngược lại, dạng canxi ascorbat được phát triển để giảm kích ứng dạ dày đã làm tăng chỉ số pH của dịch vị (giảm độ chua), đồng thời không làm thay đổi tổng lượng axit bài tiết trong mô hình thắt môn vị gây loét [1]. Điều này chứng minh rằng việc tiếp nạp trực tiếp axit ascorbic chính là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy sự gia tăng độ toan trong dịch vị dạ dày [1].
Cũng trong nghiên cứu này, khi chuột được cho dùng một liều uống duy nhất 100 mg/kg tính theo axit ascorbic, dạng canxi ascorbat mang lại nồng độ trong huyết tương cao hơn rõ rệt so với axit ascorbic đơn thuần [1]. Giá trị diện tích dưới đường cong (AUC) của canxi ascorbat cao gấp 1,5 lần và nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) đạt 91,0 ng/ml so với mức 74,8 ng/ml của axit ascorbic, dù thời gian đạt đỉnh (Tmax) là tương đương [1]. Những dữ liệu này khẳng định dùng axit ascorbic nguyên bản vừa kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn, vừa có sinh khả dụng đường uống kém hơn so với dạng muối đã được trung hòa [1].
Nghịch lý nồng độ vitamin C ở người mắc bệnh dạ dày
Nghiên cứu sinh lý học ghi nhận một thực tế thú vị: ở những người có mô học dạ dày hoàn toàn bình thường, nồng độ vitamin C (bao gồm cả dạng khử axit ascorbic và dạng oxy hóa dehydroascorbic) trong dịch vị cao gấp gần ba lần so với nồng độ trong huyết tương [3]. Điều này cho thấy cơ thể người bình thường có cơ chế tự nhiên bài tiết một lượng đáng kể vitamin C vào dịch vị để bảo vệ mô [3].
Thế nhưng, ở các bệnh nhân bị viêm dạ dày mạn tính, nồng độ vitamin C trong dịch vị lại sụt giảm nghiêm trọng mà không phụ thuộc vào mức độ viêm [3]. Khảo sát trên 77 bệnh nhân có hội chứng khó tiêu cho thấy độ chênh lệch nồng độ vitamin C từ dịch vị xuống huyết tương hoàn toàn biến mất ở những người có viêm dạ dày mạn tính [4].
Đặc biệt, ở người khỏe mạnh, vitamin C trong dịch vị tồn tại chủ yếu ở dạng khử có hoạt tính sinh học, còn ở bệnh nhân viêm dạ dày, hoạt chất này chủ yếu bị chuyển thành dạng oxy hóa đã mất hoạt tính sinh học [3]. Nồng độ này còn tụt xuống mức cực thấp ở những người bị giảm tiết axit dịch vị (hypochlorhydria), đối tượng có nguy cơ cao phát triển các khối u biểu mô theo mô hình Correa [4]. Thậm chí, việc kích thích tiết dịch vị bằng thuốc cũng không thể làm nâng nồng độ vitamin C ở những người vốn đã bị suy giảm cơ chế bài tiết này [5].
Nguy cơ hình thành hợp chất gây hại khi dạ dày mất cân bằng
Vitamin C tiết tự nhiên vào lòng dạ dày đóng vai trò ngăn chặn quá trình hình thành các hợp chất N-nitroso gây ung thư sinh ra từ nitrit trong nước bọt khi nuốt vào môi trường axit dịch vị [6], [5]. Trong điều kiện kỵ khí mô phỏng, axit ascorbic có thể khử nitrit thành oxit nitric (NO) để ngăn cản phản ứng tạo nitrosomorpholine, vốn diễn ra mạnh mẽ nhất tại độ pH 2,5 [6].
Tuy nhiên, các thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy khi có sự hiện diện của không khí hòa tan, axit ascorbic lại hoàn toàn mất tác dụng ngăn ngừa việc tạo thành hợp chất nitroso [6]. Nguyên nhân là do oxit nitric tạo thành nhanh chóng phản ứng với oxy để tái tạo lại nitrit, chu trình lặp lại này làm cạn kiệt rất nhanh lượng axit ascorbic sẵn có [6].
Khi đưa nitrit vào mẫu dịch vị người thực tế có độ pH 1,5, tốc độ tiêu thụ axit ascorbic diễn ra vô cùng chớp nhoáng: một lượng 200 micromol/l nitrit đã ngốn sạch 500 micromol/l axit ascorbic chỉ trong vòng 10 giây ngắn ngủi [6]. Khi người đau dạ dày uống viên sủi vitamin C lúc đói kèm theo việc nuốt nhiều bọt khí và không khí, nồng độ axit cao tại vùng tâm vị và đoạn nối thực quản - dạ dày không những không phát huy được tác dụng bảo vệ mà còn có nguy cơ gia tăng các phản ứng đột biến tại chỗ [6].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng vitamin C dạng sủi
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống viên sủi lúc đói giúp hấp thu tối đa". Thực tế, khả năng dung nạp của các kênh vận chuyển axit ascorbic tại niêm mạc ruột và dạ dày là có giới hạn bão hòa (với Km từ 3-11 micromol/l và Vmax đạt 0,8-0,9 nmol/10^8 tế bào/phút trong mô hình tế bào biểu mô dạ dày) [2]. Việc dồn một lượng lớn vitamin C dạng lỏng vào dạ dày rỗng không hề làm tăng tốc độ hấp thu có ích mà chỉ khiến lượng axit dư thừa lưu lại cọ xát trực tiếp với vết loét.
Một sai lầm khác là nghĩ rằng sủi bọt sẽ giúp làm êm dạ dày giống như các loại thuốc kháng toan. Thực chất, bọt khí CO2 cùng với nồng độ axit cao làm tăng tổng lượng axit bài tiết [1], kích thích trương lực cơ thành dạ dày. Một nghiên cứu năm 1995 chỉ ra rằng dù nước có thể giúp pha loãng các chất kích thích trong lòng dạ dày và ức chế sự hình thành tổn thương do axit mạnh gây ra [7], nhưng việc đưa vào dung dịch chứa nồng độ axit cao kết hợp khí nén cục bộ lại làm mất đi tác dụng bảo vệ sinh lý tự nhiên này.
Bên cạnh đó, nhiều người mắc bệnh dạ dày khi thấy ợ chua, mệt mỏi lại tự ý bổ sung viên sủi liều cao vì nghĩ rằng cơ thể thiếu chất. Họ không biết rằng ở người có bệnh lý dạ dày, sự chuyển hóa vitamin C tự nhiên đã bị rối loạn nghiêm trọng, nồng độ hoạt chất khử bị suy giảm mạnh [3], [4], nên việc nạp thêm axit nguyên chất vào lúc đói chẳng khác nào châm thêm dầu vào lửa.
Ai cần thận trọng tuyệt đối khi dùng viên sủi vitamin C?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh uống viên sủi vitamin C lúc bụng rỗng là những người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, viêm trợt hang vị hoặc trào ngược dạ dày thực quản. Axit ascorbic làm tăng tổng tiết toan [1] sẽ ngay lập tức kích hoạt phản xạ co thắt môn vị, gây đau đớn và làm chậm quá trình liền sẹo ổ loét.
Nhóm thứ hai là người cao tuổi hoặc bệnh nhân bị viêm teo niêm mạc dạ dày mạn tính kèm tình trạng giảm toan. Môi trường dạ dày của nhóm này vốn đã bị thiếu hụt nồng độ axit ascorbic có hoạt tính sinh học [4], việc nạp đột ngột axit liều cao không kiểm soát có thể gây xáo trộn sâu sắc hệ vi sinh đường tiêu hóa và đẩy nhanh quá trình oxy hóa bất lợi [3], [6].
Ngoài ra, những người có bệnh lý tăng huyết áp hoặc suy thận đang phải ăn kiêng muối cũng cần cẩn trọng với viên sủi vitamin C. Trong mỗi viên sủi luôn chứa một lượng tá dược gốc muối natri đáng kể nhằm tạo phản ứng sủi bọt, nếu lạm dụng thường xuyên có thể gây giữ nước, tăng gánh nặng tuần hoàn và ảnh hưởng xấu đến chức năng lọc của thận.
Hướng dẫn sử dụng vitamin C an toàn cho người đau dạ dày
Để bổ sung vitamin C an toàn mà không làm tổn thương dạ dày, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc về thời điểm sử dụng. Thời điểm lý tưởng nhất là uống sau bữa ăn chính từ 30 đến 45 phút, tuyệt đối không uống vào sáng sớm khi chưa ăn gì hoặc uống vào buổi tối muộn trước khi đi ngủ.
Thức ăn có sẵn trong dạ dày đóng vai trò như một tấm đệm sinh học tự nhiên, giúp pha loãng nồng độ axit ascorbic [7], làm chậm quá trình đưa hoạt chất xuống ruột non và ngăn cản axit tiếp xúc trực diện với đáy ổ loét. Khi uống, người dùng cần thả viên sủi vào ít nhất 200 ml nước lọc nguội, chờ cho viên tan hoàn toàn và hết hẳn các hạt bọt khí li ti mới được sử dụng.
Đối với những người có tiền sử đau dạ dày dai dẳng cần bổ sung vitamin C điều trị, nên ưu tiên tham khảo ý kiến bác sĩ để chuyển sang sử dụng các dạng muối ascorbat như canxi ascorbat [1]. Dạng muối này vừa giúp nâng chỉ số pH của dịch vị, không kích thích tăng tiết toan, vừa mang lại sinh khả dụng và nồng độ hấp thu trong huyết tương cao hơn đáng kể so với axit ascorbic thông thường [1].
Song song với việc dùng thực phẩm bổ sung, người bệnh nên ưu tiên dung nạp vitamin C qua chế độ ăn uống tự nhiên từ các loại rau củ quả ít chua như đu đủ, ổi ngọt, súp lơ xanh, ớt chuông. Đây là nguồn cung cấp vitamin C an toàn, đi kèm với nhiều chất xơ và khoáng chất giúp niêm mạc tiêu hóa dung nạp êm dịu nhất.
Viên sủi vitamin C là một chế phẩm tiện dụng để tăng cường sức khỏe, nhưng cách dùng sai thời điểm có thể biến nó thành tác nhân gây hại niêm mạc đường tiêu hóa. Đối với người bị đau dạ dày, việc lắng nghe cơ thể, tuân thủ nguyên tắc uống sau khi ăn no và ưu tiên các dạng bổ sung ít tính axit là chìa khóa vàng để vừa hấp thu tối đa dưỡng chất, vừa bảo vệ toàn diện hệ tiêu hóa.
