Người đau dạ dày và trào ngược: Có nên uống nước mơ ngâm?

Thói quen giải khát quen thuộc và nỗi lo trào ngược

Nước mơ ngâm đường là thức uống dân dã, thanh mát được nhiều gia đình Việt Nam ưa chuộng, đặc biệt vào những ngày oi bức. Tuy nhiên, với những người đang phải đối mặt với các vấn đề về đường tiêu hóa như đau dạ dày, viêm loét hay trào ngược dạ dày thực quản (GERD), ly nước chua ngọt hấp dẫn này lại thường đi kèm nỗi lo ngại về những cơn đau tức và cảm giác nóng rát ngực.

Người bị viêm đau dạ dày và trào ngược dạ dày thực quản nên hết sức thận trọng và tốt nhất là hạn chế sử dụng nước mơ ngâm. Loại thức uống này chứa hàm lượng axit hữu cơ tự nhiên rất cao kết hợp cùng lượng đường đậm đặc từ quá trình ngâm, tạo nên một tác nhân kép dễ làm khởi phát hoặc trầm trọng thêm các triệu chứng bỏng rát thực quản và khó chịu vùng thượng vị.

Bản chất của nước mơ ngâm: Giàu axit hữu cơ và lượng đường cao

Quả mơ (danh pháp khoa học: Prunus mume) là loại quả có vị chua đậm đặc trưng. Phân tích thành phần cho thấy trong dịch chiết quả mơ chứa lượng lớn các axit hữu cơ tự nhiên, trong đó axit citric và axit malic là hai thành phần axit hữu cơ chính ^[1]. Bên cạnh đó, nước ép quả mơ còn chứa axit ascorbic tự nhiên và các hợp chất đường khử ^[2].

Để làm ra nước mơ ngâm truyền thống, người ta thường ngâm quả mơ tươi với một lượng đường kính rất lớn trong thời gian dài. Sự kết hợp giữa các axit hữu cơ tự nhiên sẵn có trong quả mơ và lượng đường bổ sung tạo ra một dung dịch có độ pH thấp, vị chua gắt xen lẫn ngọt đậm. Khi dung nạp vào đường tiêu hóa, hỗn hợp này có thể gây tác động cơ học và hóa học trực tiếp lên niêm mạc đang bị tổn thương.

Cơ chế tác động đến dạ dày và thực quản

Đối với người khỏe mạnh, dạ dày có cơ chế tự bảo vệ hoàn hảo trước nồng độ axit cao. Tuy nhiên, ở người bị đau dạ dày hoặc trào ngược, hàng rào bảo vệ này thường đã suy yếu. Khi uống nước mơ ngâm, các axit hữu cơ tự nhiên như axit citric và axit malic ^[1] tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc dạ dày đang bị viêm trợt hoặc loét, dễ kích thích đầu mút thần kinh và gây ra cảm giác đau quặn, cồn cào tức thì.

Đồng thời, thức uống chứa nồng độ đường cao làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng dạ dày, làm chậm quá trình làm rỗng thức ăn. Dạ dày ứ đọng dịch lỏng và acid quá lâu sẽ làm gia tăng áp lực nội dạ dày, thúc đẩy cơ thắt thực quản dưới giãn mở, tạo điều kiện cho dịch vị lẫn axit trào ngược lên phía trên. Axit tiếp xúc với niêm mạc thực quản vốn không có lớp nhầy bảo vệ dày như dạ dày, dẫn đến hiện tượng ợ chua và bỏng rát sau xương ức.

Bằng chứng khoa học về axit dạ dày và bệnh trào ngược

Để hiểu rõ tại sao các thực phẩm giàu axit như nước mơ lại nguy hiểm cho người bị trào ngược, cần xem xét các nghiên cứu sinh lý học về dịch vị ở bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản (GERD).

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2015 đã khảo sát thể tích, sự phân bố và độ axit của dịch tiết dạ dày trên 12 người khỏe mạnh và 12 bệnh nhân GERD bằng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ (MRI) kết hợp đo pH đa kênh ^[3]. Kết quả cho thấy, sau bữa ăn dạng lỏng, một lớp dịch tiết axit nguyên chất riêng biệt hình thành ngay phía trên khối thức ăn, nằm sát vị trí tiếp giáp dạ dày - thực quản (vùng túi axit) ở hầu hết người tham gia ^[3]. Thể tích dịch tiết dạ dày sau ăn ở người khỏe mạnh là 193 ml và ở bệnh nhân trào ngược là 227 ml; độ dày của lớp axit này lần lượt là 26 mm và 36 mm ^[3]. Đáng chú ý, khi không dùng thuốc ức chế tiết axit, thời gian tiếp xúc giữa lớp dịch axit đậm đặc này với điểm nối thực quản - dạ dày ở người bệnh GERD kéo dài gấp 2,6 lần so với người khỏe mạnh (p = 0,012) ^[3]. Sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) liều cao (pantoprazole 40 mg, ngày 2 lần) giúp giảm thể tích tiết dịch khoảng 50% (xuống 100 ml ở người khỏe mạnh và 94 ml ở bệnh nhân GERD) và rút ngắn thời gian tiếp xúc của lớp axit với thực quản về mức bình thường ^[3].

Nghiên cứu trên khẳng định rằng ở người trào ngược, dịch axit có xu hướng tiếp xúc với thực quản lâu hơn đáng kể ^[3]. Khi đưa thêm dung dịch chứa nhiều axit như nước mơ ngâm vào túi axit sau ăn, nguy cơ tổn thương niêm mạc thực quản là khó tránh khỏi.

Bên cạnh đó, mối liên hệ giữa lượng axit tiết ra và bệnh trào ngược cũng được phân tích trong một nghiên cứu năm 2004 trên các bệnh nhân GERD và nhóm đối chứng liên quan đến tình trạng vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) ^[4]. Nghiên cứu đo pH dạ dày 24 giờ cùng các đánh giá huyết thanh và mô học, phát hiện ra rằng ở bệnh nhân trào ngược âm tính với H. pylori, lượng axit tiết ra tương đương với nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[4]. Ở những bệnh nhân dương tính với H. pylori, đặc biệt là nhóm trào ngược nhẹ, lượng axit tiết ra thậm chí còn giảm đáng kể so với nhóm đối chứng âm tính ^[4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc tăng tiết axit dạ dày không phải là yếu tố thiết yếu trong cơ chế bệnh sinh của trào ngược nhẹ, mà chính sự suy yếu của cơ chế chống trào ngược và sự tiếp xúc bất thường của axit với niêm mạc mới là vấn đề cốt lõi ^[4].

Mặt khác, ngay cả khi người bệnh đang được điều trị bằng thuốc ức chế tiết axit, các triệu chứng vẫn có thể dai dẳng. Một nghiên cứu tiến cứu năm 2021 trên 75 bệnh nhân GERD đang dùng thuốc PPI tiêu chuẩn ghi nhận có 26 người (chiếm 34,7%) vẫn còn triệu chứng trào ngược dai dẳng ^[5]. Mức tiết axit tồn dư giữa nhóm có triệu chứng và không có triệu chứng là tương đương nhau (1,3 mEq/10 phút so với 1,4 mEq/10 phút), và việc ức chế axit đầy đủ không liên quan có ý nghĩa đến sự biến mất của triệu chứng (tỷ số chênh OR 1,1; khoảng tin cậy 95%: 0,40 - 3,5) ^[5]. Báo cáo tổng quan năm 2004 cũng nhấn mạnh việc kiểm soát toàn diện axit dạ dày suốt 24 giờ bằng thuốc PPI đường uống là vô cùng khó khăn, hiện tượng tiết axit ban đêm vẫn thường xuyên xảy ra ở bệnh nhân trào ngược, dẫn tới việc nhiều người vẫn phải dùng thêm thuốc hỗ trợ ^[6].

Những phát hiện y khoa này chỉ ra rằng niêm mạc thực quản của người bệnh trào ngược rất nhạy cảm và dễ tổn thương, ngay cả khi nồng độ axit dạ dày không tăng quá mức hoặc đang dùng thuốc điều trị ^[4], ^[5], ^[6]. Việc dung nạp thêm các thức uống giàu axit hữu cơ như mơ ngâm chỉ khiến tình trạng kích ứng trở nên trầm trọng hơn.

Nghiên cứu về quả mơ: Lợi ích tiêu hóa dưới nhưng bất lợi cho dạ dày trên

Quả mơ (Prunus mume) đã được nhiều công trình khoa học chứng minh là có những tác động dược lý tích cực, đặc biệt là đối với đường ruột dưới. Một nghiên cứu năm 2022 trên mô hình chuột bị táo bón do loperamide cho thấy chiết xuất nước giàu axit citric từ quả mơ chín và mơ xanh có tác dụng nhuận tràng rõ rệt ^[1]. Axit citric và axit malic trong quả mơ giúp cải thiện đáng kể các chỉ số phân như số lượng, khối lượng và hàm lượng nước của phân mà không gây tác dụng phụ tiêu chảy ^[1]. Hoạt động vận động đường tiêu hóa ở chuột dùng chiết xuất quả mơ và axit citric được kích hoạt đầy đủ hơn so với nhóm đối chứng ^[1]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng tiết prostaglandin E2 (PGE2) và làm giảm biểu hiện của kênh dẫn nước aquaporin 3 (AQP3) ở đại tràng chuột ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 trên chuột nhắt bị bệnh thận mạn tính do adenine chỉ ra rằng nước ép quả mơ cô đặc giàu polysaccharide (PFC) liều 500 mg/kg giúp thúc đẩy bài tiết axit uric qua thận và ruột ^[7]. Chiết xuất này làm thay đổi biểu hiện của các protein vận chuyển axit uric (tăng ABCG2, OAT1, OCTN2; giảm GLUT9, URAT1), gia tăng nồng độ axit béo chuỗi ngắn (SCFA) ở ruột già, cải thiện hệ vi sinh đường ruột và làm giảm các chi vi khuẩn bất lợi như Bacteroides, Pseudoflavonifractor, Helicobacter, Clostridium_IV và Allobaculum ^[7].

Tuy nhiên, cần phân định rạch ròi: hầu hết các nghiên cứu về quả mơ hiện nay đều tập trung vào công dụng nhuận tràng ở ruột già ^[1] hoặc hỗ trợ chuyển hóa và vi sinh vật ruột ^[7], và mới chỉ được thực hiện trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột). Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước mơ ngâm an toàn hoặc có lợi cho người đang bị viêm loét dạ dày tá tràng hay trào ngược thực quản. Tác dụng kích thích nhu động đường tiêu hóa của axit citric ^[1] kết hợp với tính axit cao trong quả mơ thực tế lại là một yếu tố bất lợi cho vùng dạ dày - thực quản của người bệnh.

Những hiểu lầm thường gặp về nước mơ ngâm

Nhiều người truyền tai nhau rằng nước mơ có tính kiềm hóa sau khi tiêu hóa nên có thể trung hòa axit dạ dày và chữa khỏi viêm loét. Đây là một quan niệm sai lầm và thiếu căn cứ khoa học. Khi vừa uống vào, nước mơ ngâm là một dung dịch có tính axit với sự hiện diện của axit citric và axit malic ^[1]. Trước khi cơ thể kịp chuyển hóa các chất này, lượng axit tự nhiên đã trực tiếp cọ xát và gây kích ứng niêm mạc thực quản và dạ dày vốn đang bị tổn thương.

Một hiểu lầm khác là cho rằng vị ngọt của đường trong nước mơ ngâm sẽ làm "dịu" vị chua và không gây hại dạ dày. Thực tế, đường chỉ đánh lừa vị giác ở lưỡi chứ không hề làm mất đi tính axit của các hợp chất hữu cơ có trong quả mơ. Ngược lại, nồng độ đường cao còn làm tăng độ thẩm thấu dịch vị, làm chậm quá trình tiêu hóa và kích thích dạ dày tiết thêm dịch vị, khiến tình trạng ợ nóng trở nên tồi tệ hơn.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dựa trên các cơ chế bệnh học và đặc tính của thực phẩm, những nhóm người sau đây nên tránh hoặc hết sức thận trọng khi dùng nước mơ ngâm:

• Người bị trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Sự tiếp xúc giữa lớp dịch axit và vùng nối dạ dày - thực quản vốn đã kéo dài hơn bình thường ^[3], việc uống nước chua ngọt dễ làm khởi phát cơn ợ nóng, trớ dịch và bỏng rát thực quản tức thì.
• Người đang có ổ loét dạ dày - tá tràng: Axit citric và malic ^[1] có thể kích thích trực tiếp lên ổ loét hở, gây đau tức thượng vị dữ dội hoặc xuất huyết tiêu hóa.
• Bệnh nhân trào ngược đang điều trị bằng thuốc PPI: Nghiên cứu cho thấy có tới 34,7% bệnh nhân vẫn có triệu chứng dai dẳng dù uống thuốc ^[5], và thuốc PPI không thể kiểm soát hoàn toàn axit dạ dày suốt 24 giờ ^[6]. Do đó, việc dùng nước mơ có thể làm giảm hiệu quả kiểm soát triệu chứng của phác đồ điều trị.
• Người mắc bệnh tiểu đường đi kèm đau dạ dày: Lượng đường tinh luyện rất lớn trong nước mơ ngâm gây ảnh hưởng xấu đến đường huyết và làm chậm tốc độ tháo rỗng của dạ dày.

Hướng dẫn sử dụng hợp lý nếu vẫn muốn thưởng thức

Nếu bạn có tiền sử đau dạ dày nhẹ, hiện tại không có triệu chứng viêm loét cấp hay trào ngược và vẫn muốn thưởng thức hương vị của nước mơ ngâm, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

• Pha thật loãng: Tuyệt đối không uống nước cốt mơ ngâm đậm đặc. Hãy pha loãng vài thìa nhỏ nước mơ với nhiều nước lọc ấm để giảm tối đa nồng độ axit và độ ngọt.
• Thời điểm sử dụng: Không bao giờ uống nước mơ khi bụng đang đói cồn cào. Nên uống sau bữa ăn chính khoảng 1 đến 2 giờ, khi dạ dày đã có sẵn thức ăn làm đệm lót.
• Liều lượng vừa phải: Chỉ nên uống thăm dò một lượng nhỏ (khoảng 100-150 ml nước đã pha loãng), không uống liên tục hàng ngày và dừng ngay nếu xuất hiện cảm giác cồn cào, ợ chua.
• Không uống trước khi đi ngủ: Do hiện tượng tiết axit ban đêm rất khó kiểm soát ^[6] và tư thế nằm dễ khiến dịch vị trào ngược ^[3], không nên uống nước mơ vào buổi tối.
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Nếu bạn đang có bệnh nền tiêu hóa mạn tính hoặc đang dùng các thuốc ức chế axit, hãy trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi bổ sung loại thức uống này vào chế độ ăn.

Tóm lại, nước mơ ngâm đường tuy là thức uống giải khát truyền thống hấp dẫn nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho người bị đau dạ dày và trào ngược. Lắng nghe cơ thể và lựa chọn các loại đồ uống lành tính hơn sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa một cách bền vững.