Nhiều gia đình chăm sóc người cao tuổi thường gặp phải tình cảnh dở khóc dở cười khi nửa đêm người thân thức giấc, lục lọi bếp núc hoặc nằng nặc đòi ăn dù bữa tối đã ăn no. Ban đầu, con cháu thường nghĩ người già bị đói bụng, hạ đường huyết hoặc khó tính khi về già. Tuy nhiên, tình trạng này lặp đi lặp lại nhiều lần thường là dấu hiệu cảnh báo của những bất thường y khoa tiềm ẩn.

Thực tế, hiện tượng thức giấc đòi ăn vào ban đêm ở người cao tuổi chủ yếu bắt nguồn từ sự rối loạn nhịp sinh học ngày đêm, tổn thương não bộ do sa sút trí tuệ và các rối loạn giấc ngủ chuyên biệt. Để chăm sóc đúng cách và tránh làm tổn thương tâm lý của người bệnh, người thân cần hiểu rõ nguồn gốc bệnh lý phía sau hành vi bất thường này.

Cơ chế thần kinh và sự đảo lộn nhịp sinh học ngày đêm

Ở cơ thể khỏe mạnh, giấc ngủ và cảm giác thèm ăn được điều hòa chặt chẽ bởi đồng hồ sinh học trung khu nằm ở não bộ. Đồng hồ này phối hợp với ánh sáng tự nhiên và các kích thích xã hội để duy trì chu kỳ thức - ngủ đều đặn. Tuy nhiên, quá trình lão hóa cùng các tổn thương thoái hóa thần kinh có thể làm xáo trộn nghiêm trọng sự điều hòa của hệ thần kinh trung ương [1]. Sự suy giảm tín hiệu từ các cơ quan cảm giác và lối sống ít vận động cũng góp phần làm rối loạn nhịp thức ngủ tự nhiên [1].

Đặc biệt, sự tiết hormone melatonin – chất chịu trách nhiệm báo hiệu giấc ngủ cho cơ thể – bị thay đổi rõ rệt ở bệnh nhân Alzheimer. Nồng độ melatonin trong huyết thanh của nhóm người này bị giảm sút về biên độ và dịch chuyển thời điểm tiết đạt đỉnh [1]. Khi chu kỳ này bị lệch pha, người bệnh mất khả năng duy trì giấc ngủ sâu, dẫn đến việc tỉnh giấc giữa đêm và nhầm lẫn về mặt thời gian, tưởng rằng đã đến giờ ăn sáng hoặc cần nạp năng lượng [1].

Bên cạnh đó, nhịp thức ngủ suy yếu khiến bệnh nhân tỉnh giấc nhiều lần và có xu hướng ngủ bù vào ban ngày [2]. Khi cơ chế ức chế hành vi của não bị suy giảm vào ban đêm, cảm giác thèm ăn hoặc hành động đi tìm thức ăn xuất hiện như một phản xạ vô thức nhằm tìm kiếm sự dễ chịu để quay lại giấc ngủ.

Rối loạn hành vi ăn uống trong các bệnh lý sa sút trí tuệ

Bệnh lý sa sút trí tuệ, đặc biệt là bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ mạch máu, làm biến đổi sâu sắc hành vi ăn uống của người cao tuổi. Khi các tế bào thần kinh điều khiển trí nhớ và nhận thức bị thoái hóa, người bệnh không chỉ quên mất việc mình vừa ăn cách đó vài giờ mà còn mất dần khả năng định hướng không gian và thời gian.

Các dữ liệu lâm sàng cho thấy rối loạn ăn uống không chỉ giới hạn ở việc chán ăn hay sụt cân mà xuất hiện dưới rất nhiều hình thái phức tạp. Một số người có biểu hiện thay đổi khẩu vị, liên tục đòi ăn vặt hoặc thèm ăn các món ngọt. Tình trạng này trở nên tồi tệ hơn vào ban đêm khi ánh sáng suy giảm và sự tỉnh táo của vỏ não xuống mức thấp nhất, dẫn đến hội chứng lú lẫn lúc hoàng hôn và kích thích người bệnh lục lọi tìm đồ ăn.

Ở người bị sa sút trí tuệ mạch máu, các tổn thương thần kinh cục bộ có thể gây ra những rối loạn hành vi ăn uống ngay từ giai đoạn rất sớm. Người bệnh có thể gặp trở ngại trong việc nhận biết cảm giác no của cơ thể, hoặc không thể kìm nén thôi thúc tìm kiếm thức ăn khi vô tình tỉnh giấc lúc nửa đêm.

Các hội chứng ăn đêm và rối loạn giấc ngủ Parasomnia

Không phải mọi trường hợp thức dậy ăn đêm đều do quên bữa ăn trước đó. Trong nhiều trường hợp, hành vi này gắn liền với các rối loạn giấc ngủ thực thể. Một trong số đó là hội chứng ăn đêm (Nocturnal Eating Syndrome - NES), đặc trưng bởi việc thức giấc lặp đi lặp lại và hoàn toàn không thể ngủ lại nếu không được ăn hoặc uống một thứ gì đó [3]. Ở người mắc hội chứng này, các cơn thức giấc có thể xảy ra ngay từ giai đoạn ngủ sâu NREM và người bệnh có thể lục tìm thức ăn nhỏ nhiều lần trong đêm [3].

Nghiêm trọng hơn là các rối loạn hành vi giấc ngủ thuộc nhóm parasomnia, bao gồm rối loạn ăn uống liên quan đến giấc ngủ (Sleep-related eating disorder - SRED) [4]. Đây là tình trạng hành vi bất thường xuất hiện trong lúc chuyển tiếp giấc ngủ NREM, khi não bộ chỉ thức tỉnh một phần [4]. Người bệnh có thể mở mắt, nhìn chằm chằm, đi lại trong trạng thái lơ mơ và ăn uống một cách mất kiểm soát [4].

Điểm đáng lo ngại của parasomnia là người bệnh hoàn toàn bị quên sạch hành vi sau khi tỉnh dậy [4]. Trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê này, họ có thể nuốt phải những thực phẩm sống, đồ ôi thiu hoặc các vật dụng không thể ăn được, gây nguy cơ ngộ độc hoặc tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng [4]. Ngoài ra, việc dùng một số loại thuốc ngủ có thời gian bán thải ngắn ở người cao tuổi có thể vô tình trở thành yếu tố kích hoạt các đợt parasomnia này [4].

Các nghiên cứu khoa học đã phát hiện ra điều gì?

Mối liên hệ giữa giấc ngủ, sự sa sút nhận thức và hành vi ăn uống ban đêm đã được phân tích qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng:

Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát 220 bệnh nhân mắc bệnh Alzheimer và 30 người cao tuổi bình thường để đánh giá toàn diện các rối loạn ăn uống theo thang đánh giá sa sút trí tuệ lâm sàng (CDR) [5]. Kết quả cho thấy 81,4% bệnh nhân Alzheimer có rối loạn ăn uống và nuốt, so với chỉ 26,7% ở người cao tuổi bình thường [5]. Đáng chú ý, sự thay đổi cảm giác thèm ăn đã xuất hiện ở gần một nửa (49,5%) số bệnh nhân Alzheimer ngay từ giai đoạn nhẹ [5]. Khi bệnh chuyển sang giai đoạn trung bình, thói quen ăn uống và sự ưa thích thực phẩm biến đổi mạnh mẽ nhất trước khi tiến tới giai đoạn nuốt khó ở mức độ nặng [5].

Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2013 so sánh hành vi ăn uống giữa 150 bệnh nhân Alzheimer và 83 bệnh nhân sa sút trí tuệ mạch máu sống tại các viện dưỡng lão [6]. Kết quả chỉ ra rằng hành vi rối loạn ăn uống tăng lên rõ rệt khi mức độ sa sút trí tuệ trở nên nặng nề hơn [6]. Đáng lưu ý, ở giai đoạn sa sút trí tuệ nhẹ, nhóm bệnh nhân mạch máu não có tỷ lệ rối loạn hành vi ăn uống cao hơn nhóm Alzheimer [6]. Ở giai đoạn nặng của bệnh Alzheimer, suy giảm nhận thức khiến người bệnh gặp khó khăn trong việc bắt đầu bữa ăn, giảm chú ý và mất kỹ năng vận động để mở bao bì thực phẩm [6].

Về mặt can thiệp nhịp sinh học, một nghiên cứu năm 1994 đã theo dõi 14 bệnh nhân sa sút trí tuệ nội trú có rối loạn giấc ngủ và hành vi (độ tuổi trung bình 75) cùng 10 người cao tuổi đối chứng (tuổi trung bình 75) trong 2 tháng [2]. Các nhà khoa học áp dụng liệu pháp ánh sáng mạnh buổi sáng trong 4 tuần [2]. Kết quả ghi nhận liệu pháp ánh sáng sáng sớm giúp cải thiện rõ rệt giấc ngủ và giảm thiểu rối loạn hành vi nhờ tái lập biên độ nhịp thức ngủ và tăng tiết melatonin [2]. Phương pháp này giúp tăng đáng kể thời gian ngủ tổng thể và thời gian ngủ ban đêm, đồng thời giảm thời gian ngủ lơ mơ ban ngày [2].

Đối với các rối loạn giấc ngủ người già nói chung, các phân tích tổng quan lâm sàng chỉ ra rằng người cao tuổi thường gặp nhiều vấn đề giấc ngủ thực thể như ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên và giật cơ ban đêm [7]. Thói quen ngủ kém thường làm trầm trọng thêm tình trạng mất ngủ [7]. Các thuốc kích thích, rượu bia, caffeine và một số loại thuốc điều trị sa sút trí tuệ cũng có thể can thiệp tiêu cực vào giấc ngủ và gây ra các rối loạn hành vi ban đêm [1, 4].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu khoa học đem lại cái nhìn khách quan giúp gia đình nhận diện đúng vấn đề, chuyển từ thái độ bực bội, trách móc sang sự cảm thông và can thiệp y tế đúng hướng. Việc xác định được vai trò của melatonin và nhịp sinh học mở ra các hướng tiếp cận không dùng thuốc an toàn như điều chỉnh môi trường sống và ánh sáng tự nhiên.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu về can thiệp giấc ngủ trên bệnh nhân sa sút trí tuệ có quy mô mẫu tương đối nhỏ hoặc được thực hiện trên nhóm bệnh nhân nội trú tại viện dưỡng lão [3, 7]. Môi trường sống tại nhà với các yếu tố gia đình phức tạp có thể tạo ra những biến số khác biệt. Do đó, việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân thức giấc ăn đêm đòi hỏi sự thăm khám cá thể hóa, đôi khi cần đến phương pháp đo đa ký giấc ngủ (polysomnography) hoặc đo đa ký giấc ngủ qua video để phân biệt chính xác giữa bệnh lý parasomnia, động kinh thùy trán ban đêm hay sa sút trí tuệ [1, 8].

Những hiểu lầm phổ biến của gia đình

Một hiểu lầm rất tai hại là cho rằng người già nửa đêm đòi ăn đơn thuần là do đói bụng thật sự hoặc do bữa tối ăn chưa đủ no. Nhiều gia đình cố gắng ép người bệnh ăn thật nhiều trước khi ngủ với hy vọng họ sẽ ngủ thẳng giấc. Cách làm này không những không giải quyết được gốc rễ thần kinh mà còn làm tăng gánh nặng tiêu hóa, gây trào ngược dạ dày và làm giấc ngủ chập chờn hơn.

Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua các loại thuốc ngủ mạnh cho người cao tuổi sử dụng nhằm ngăn chặn việc thức giấc quấy rầy người thân. Việc dùng các thuốc an thần kinh hoặc thuốc ngủ nhóm benzodiazepine tác dụng ngắn mà không có chỉ định chuyên môn có thể gây lú lẫn, làm tăng nguy cơ ngã và thậm chí kích hoạt các đợt mộng du, ăn đêm vô thức nguy hiểm [1, 8].

Một số người lại tranh cãi gay gắt, quát tháo hoặc cố gắng dùng lý lẽ để chứng minh với người bệnh rằng họ "vừa mới ăn xong". Đối với người bị tổn thương não bộ, việc tranh cãi chỉ làm tăng mức độ lo âu, kích động và làm trầm trọng thêm các rối loạn hành vi vào ban đêm.

Ai nên thận trọng?

Gia đình có người thân lớn tuổi cần đặc biệt cảnh giác nếu người bệnh thuộc các nhóm đối tượng sau:

  • Người đã được chẩn đoán mắc các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer, sa sút trí tuệ thể Lewy, bệnh Parkinson hoặc sa sút trí tuệ mạch máu [2, 7, 8].
  • Người đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị đồng thời, đặc biệt là thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc hướng thần [1, 8].
  • Người có tiền sử mộng du, ngưng thở khi ngủ hoặc có các hành vi vận động bất thường trong giấc ngủ như đấm đá, la hét [1, 8].
  • Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết. Dù rối loạn nhận thức chiếm phần lớn nguyên nhân hành vi, cảm giác cồn cào và vã mồ hôi do hạ đường huyết sinh lý lúc nửa đêm vẫn là một tình trạng cấp tính nguy hiểm cần được loại trừ qua việc kiểm tra đường huyết thực tế.

Cách chăm sóc và can thiệp thực tế

Để giảm thiểu các cơn thức giấc đòi ăn nửa đêm, gia đình có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ môi trường và sinh hoạt khoa học:

  • Tận dụng ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng: Cho người cao tuổi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời buổi sáng bằng cách đi dạo ngoài trời hoặc ngồi gần cửa sổ từ 30 đến 60 phút mỗi ngày. Liệu pháp ánh sáng buổi sáng giúp kích thích đồng hồ sinh học, bình thường hóa nhịp thức ngủ và tăng cường giấc ngủ đêm [2].
  • Tăng cường hoạt động ban ngày: Giúp người bệnh tham gia các hoạt động thể chất nhẹ nhàng, giao lưu xã hội để tránh tình trạng ngủ gà ngủ gật quá nhiều vào ban ngày [2, 3].
  • Kiểm soát ăn uống và chất kích thích: Loại bỏ hoàn toàn rượu bia, trà đặc và đồ uống chứa caffeine vào buổi chiều tối [7]. Bữa tối nên được bố trí vào khung giờ cố định với lượng vừa phải, cân đối dinh dưỡng.
  • Đảm bảo an toàn phòng ngừa rủi ro ban đêm: Nếu người bệnh có xu hướng ăn đêm trong trạng thái lơ mơ, cần cất dọn các đồ sắc nhọn, khóa tủ chứa hóa chất, thuốc men và thực phẩm sống để phòng ngừa nguy cơ ngộ độc hoặc chấn thương [4].
  • Ứng xử nhẹ nhàng khi người bệnh thức giấc: Không tranh cãi hay trách phạt. Hãy chuẩn bị sẵn một phần đồ ăn nhẹ dễ tiêu, khẩu phần nhỏ (như nửa ly sữa ấm hoặc vài thìa ngũ cốc) để giúp người bệnh ổn định tâm lý và nhanh chóng chìm vào giấc ngủ trở lại [3].

Hiện tượng người cao tuổi nửa đêm thức dậy đòi ăn không phải là thói quen xấu hay sự nhõng nhẽo cố ý, mà là triệu chứng lâm sàng phản ánh các tổn thương thoái hóa não bộ và rối loạn nhịp sinh học phức tạp. Gia đình không nên chủ quan tự điều trị bằng thuốc ngủ mà cần đưa người bệnh đến các cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa để được chẩn đoán toàn diện và có phác đồ can thiệp an toàn.