Kiểm soát đường huyết luôn là bài toán khó đối với người mắc đái tháo đường típ 2. Nhiều người thường băn khoăn liệu thay đổi chế độ ăn có thực sự giúp giảm chỉ số đường huyết hay phải phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc. Trong số các mô hình dinh dưỡng hiện nay, chế độ ăn Địa Trung Hải nổi lên như một giải pháp được nhắc đến rất nhiều trên thế giới.
Bằng chứng khoa học cho thấy người mắc đái tháo đường típ 2 tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải ghi nhận mức giảm chỉ số HbA1c rõ rệt so với các chế độ ăn đối chứng thông thường [1], [2]. Chế độ ăn này không chỉ hỗ trợ cải thiện đường huyết lúc đói mà còn tăng cường độ nhạy insulin và kiểm soát mỡ máu [3], [4].
Cơ chế tác động lên đường huyết và độ nhạy insulin
Chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung chủ yếu vào thực phẩm nguồn gốc thực vật với lượng lớn rau củ, trái cây, các loại hạt và dầu ô liu [1], [5]. Điểm mấu chốt của chế độ này nằm ở việc thay thế chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa bằng các axit béo không bão hòa đơn và đa [6]. Các axit béo không bão hòa đơn giúp cải thiện tình trạng kháng insulin tại các mô ngoại vi, hỗ trợ cơ thể sử dụng insulin hiệu quả hơn [6].
Bên cạnh đó, việc giàu chất chống oxy hóa và các hợp chất chống viêm tự nhiên từ rau quả, hạt và dầu thực vật giúp giảm bớt gánh nặng viêm mạn tính và stress oxy hóa [5]. Hai yếu tố này vốn đóng vai trò then chốt gây suy giảm chức năng tế bào beta và cản trở kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường [5].
Mô hình ăn uống này còn duy trì tỷ lệ carbohydrate dưới 50% tổng năng lượng mỗi ngày kết hợp với khoảng 20% chất béo không bão hòa đơn [7]. Cấu trúc dinh dưỡng này giúp hạn chế mức tăng đường huyết đột biến sau ăn mà không làm ảnh hưởng tiêu cực đến chỉ số chuyển hóa [7].
Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp và thử nghiệm lâm sàng
Tác động hạ chỉ số HbA1c của chế độ ăn Địa Trung Hải đã được kiểm chứng qua nhiều phân tích gộp và thử nghiệm can thiệp có đối chứng.
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2010 đã tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá hiệu quả trên bệnh nhân tiểu đường típ 2 [2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp cải thiện HbA1c từ 0,1% đến 0,6% và làm giảm đường huyết lúc đói từ 7 đến 40 mg/dl so với các chế độ ăn phổ biến khác [2]. Điểm đặc biệt là không có thử nghiệm nào ghi nhận tình trạng đường huyết xấu đi khi áp dụng mô hình này [1], [2].
Một bài tổng quan năm 2021 tổng hợp các phân tích gộp chỉ ra rằng mức giảm HbA1c duy trì ổn định trong khoảng 0,3% đến 0,47% [3]. Đồng thời, mức đường huyết nói chung giảm với mức chênh lệch trung bình là 0,59 mmol/L [3]. Bên cạnh đó, nghiên cứu can thiệp MEDBIOME năm 2021 theo dõi bệnh nhân giữ nguyên thuốc điều trị trong suốt can thiệp và 3 tháng trước đó đã ghi nhận mức giảm HbA1c lên tới 0,67% [6]. Sau can thiệp này, chỉ số HbA1c của người tham gia đạt dưới mức mục tiêu 7,0% [6].
Nghiên cứu ATTICA công bố trong một tổng quan năm 2020 ghi nhận người có điểm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao giảm 15% nồng độ glucose và insulin lúc đói, đồng thời tăng 27% chỉ số độ nhạy insulin HOMA ở cả người khỏe mạnh lẫn người tiểu đường [4]. Trong nghiên cứu PREDIMED với 722 đối tượng nguy cơ tim mạch cao, nhóm bổ sung dầu ô liu giảm 0,39 mmol/L và nhóm bổ sung hạt giảm 0,30 mmol/L đường huyết lúc đói [4].
Gần đây nhất, một phân tích gộp mạng năm 2023 trên 73 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng so sánh 8 mô hình ăn uống cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp hạ chỉ số HbA1c khoảng 1,0% sau 6 tháng so với chế độ ăn thông thường [8].
Lợi ích tim mạch và giới hạn của các bằng chứng
Đái tháo đường típ 2 thường đi kèm với tình trạng rối loạn lipid máu, làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch và xơ vữa động mạch [3]. Chế độ ăn Địa Trung Hải chứng minh ưu thế vượt trội khi giúp giảm triglyceride từ 0,21 đến 0,29 mmol/L và làm tăng cholesterol tốt HDL từ 0,04 đến 0,06 mmol/L [3]. Nhờ đó, mô hình này giúp giảm ước tính 16% nguy cơ tương đối đối với các biến cố tim mạch sau 6 tháng [8].
Dù vậy, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Số lượng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài trong nhiều năm vẫn còn khiêm tốn [7]. Mức độ giảm HbA1c khi so sánh chế độ ăn Địa Trung Hải với chế độ ăn ít chất béo thường đạt từ 0,32% đến 0,53% [4]. Tuy nhiên, khi so sánh với chế độ ăn thuần chay hoặc chế độ ăn thời đồ đá (Paleolithic), chế độ ăn Địa Trung Hải không cho thấy sự vượt trội hơn về mức giảm chỉ số HbA1c [5], [4]. Ngoài ra, hiệu quả cải thiện huyết áp hay lipid máu sau mốc 12 tháng chưa đạt được ý nghĩa thống kê rõ rệt trong một số phân tích gộp mạng lớn [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần thêm dầu ô liu vào các bữa ăn hàng ngày là đã thực hiện đúng chế độ ăn Địa Trung Hải. Trên thực tế, lợi ích chuyển hóa chỉ đến từ việc thay thế hoàn toàn nguồn mỡ động vật và mỡ chuyển hóa xấu bằng chất béo không bão hòa đơn và đa [6]. Nếu chỉ thêm dầu thực vật vào khẩu phần sẵn có mà không cắt giảm chất béo xấu thì tổng năng lượng dư thừa có thể gây tăng cân.
Một hiểu lầm khác là chế độ ăn Địa Trung Hải có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường. Nghiên cứu khoa học xác nhận đây là liệu pháp dinh dưỡng hỗ trợ kiểm soát đường huyết và các chỉ số chuyển hóa [3], [6]. Bệnh nhân không được tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc hạ đường huyết nếu không có chỉ định từ bác sĩ điều trị.
Những ai cần thận trọng khi áp dụng?
Người mắc đái tháo đường típ 2 đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần thận trọng khi chuyển đổi chế độ ăn. Việc giảm lượng carbohydrate xuống dưới mức 50% tổng năng lượng có thể làm giảm đường huyết nhanh chóng [7]. Nếu không điều chỉnh liều thuốc phù hợp dưới sự theo dõi y tế, bệnh nhân có thể đối mặt với nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Những người có bệnh lý nền đi kèm như bệnh thận mạn tính hoặc rối loạn tiêu hóa đặc thù cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Việc thay đổi lượng đạm thực vật, các loại hạt và chất xơ cần được cá nhân hóa để tránh gây quá tải chức năng đào thải của các cơ quan.
Hướng dẫn áp dụng vào bữa ăn hàng ngày
Để áp dụng mô hình này vào đời sống thực tế, người bệnh nên ưu tiên cấu trúc bữa ăn với carbohydrate chiếm dưới 50% tổng năng lượng nạp vào [7]. Thay vì tiêu thụ nhiều cơm trắng hoặc tinh bột tinh chế, người bệnh có thể lựa chọn các loại ngũ cốc nguyên hạt với lượng vừa phải [5], [7].
Về nguồn chất béo, cần ưu tiên dầu ô liu làm nguồn chất béo chính trong nấu nướng thay cho mỡ động vật hoặc bơ công nghiệp [6], [7]. Tăng cường các loại hạt dinh dưỡng, cá và rau quả tươi trong khẩu phần ăn thường nhật [5], [4]. Việc tư vấn dinh dưỡng định kỳ phù hợp với thói quen ăn uống cá nhân sẽ giúp duy trì sự tuân thủ lâu dài và đem lại hiệu quả chuyển hóa tối ưu [6].
Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều lợi ích thiết thực trong việc hỗ trợ hạ HbA1c và bảo vệ tim mạch cho người đái tháo đường típ 2 [1], [3], [2]. Tuy nhiên, chế độ này cần được thực hiện cân bằng, phù hợp với điều kiện sống và kết hợp chặt chẽ với phác đồ điều trị của bác sĩ để đạt kết quả an toàn nhất.
