Người viêm đại tràng mạn tính có nên dùng lá mơ lông hằng ngày?

Thói quen dân gian và nỗi lo viêm đại tràng mạn tính

Nhiều người mắc viêm đại tràng mạn tính thường truyền tai nhau cách ăn lá mơ lông (mơ tam thể) để giảm nhanh triệu chứng đau bụng, đi ngoài phân lỏng. Một số người thậm chí coi đây là giải pháp cứu cánh và duy trì thói quen ăn sống hoặc uống nước cốt lá mơ hàng ngày. Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên vị thuốc dân gian này có thực sự an toàn và tốt cho niêm mạc ruột hay không vẫn là băn khoăn của không ít người bệnh.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất lá mơ lông có tác dụng giảm co thắt cơ trơn ruột, cầm tiêu chảy và hỗ trợ chống viêm đại tràng trên mô hình động vật thí nghiệm ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận tính an toàn hay khuyến nghị việc người bệnh viêm đại tràng mạn tính nên ăn lá mơ lông hàng ngày. Việc lạm dụng thảo dược thô chưa qua kiểm chứng liều lượng có thể tiềm ẩn rủi ro kích ứng đường tiêu hóa do đặc tính dược lý và vấn đề vệ sinh thực phẩm.

Khả năng làm dịu co thắt và cơ chế tác động của lá mơ lông

Triệu chứng điển hình của viêm đại tràng mạn tính là những cơn đau quặn bụng từng cơn do tăng co bóp cơ trơn ruột kèm tiêu chảy kéo dài ^[1]. Về mặt sinh lý bệnh học, tình trạng này bắt nguồn từ các ổ viêm loét tại niêm mạc ống tiêu hóa kèm theo hiện tượng gia tăng nồng độ các chất trung gian gây viêm và các chất oxy hóa gây hại tế bào ^[1].

Các nghiên cứu dược lý ghi nhận lá mơ lông (danh pháp khoa học: Paederia foetida) chứa các hoạt chất sinh học có khả năng ức chế nhu động ruột quá mức ^[2]. Khi nhu động đường ruột được làm chậm lại, thời gian lưu thông phân trong lòng ruột tăng lên, giúp ruột tái hấp thu nước tốt hơn và làm dịu các cơn co thắt cơ trơn bất thường ^[2]. Bên cạnh đó, thảo dược này còn can thiệp vào các phản ứng viêm và ức chế các tác nhân tiền viêm, giúp bảo vệ cấu trúc tế bào trước sự phá hủy của các gốc tự do ^[1], ^[3].

Bằng chứng khoa học về tác dụng giảm tiêu chảy và kháng viêm

Để kiểm chứng kinh nghiệm chữa tiêu chảy và kiết lỵ lưu truyền trong dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết lá mơ lông trên động vật ^[2]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2006, hiệu quả chống tiêu chảy của chiết xuất ethanol 90% từ lá Paederia foetida đã được đánh giá trên mô hình chuột nhắt trắng bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu (castor oil) và magie sulfat ^[2].

Kết quả nghiên cứu năm 2006 ghi nhận chiết xuất lá mơ lông làm kéo dài đáng kể thời gian tiềm tàng (khoảng thời gian từ lúc dùng chất gây tiêu chảy đến khi bắt đầu xuất hiện phân lỏng) ở cả hai mô hình ^[2]. Khi thử nghiệm với dầu thầu dầu, chỉ số tiêu chảy (purging index - PI) giảm rõ rệt ngay từ giờ đầu tiên ở các mức liều 100, 250 và 500 mg/kg thể trọng ^[2]. Tuy nhiên, tác dụng ức chế tiêu chảy duy trì được suốt 6 giờ chỉ xuất hiện ở mức liều cao nhất là 500 mg/kg thể trọng ^[2].

Đối với mô hình tiêu chảy do magie sulfat, chiết xuất lá mơ lông làm giảm chỉ số tiêu chảy phụ thuộc vào liều dùng ^[2]. Khi kiểm tra vận động đường tiêu hóa bằng sữa bari sulfat, chiết xuất cho thấy khả năng làm giảm nhu động ruột rõ rệt tại các thời điểm 15 phút và 30 phút ^[2]. Đáng chú ý, chiết xuất này ức chế có ý nghĩa thống kê tình trạng tăng nhu động ruột do thuốc cisplatin gây ra ở tất cả các mức liều và tăng cường tác dụng làm chậm nhu động ruột của morphine ở liều 500 mg/kg ^[2].

Bên cạnh khả năng điều hòa nhu động ruột, tác dụng giảm viêm loét đường tiêu hóa của lá mơ lông cũng được ghi nhận ^[1]. Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đánh giá tác động của dịch chiết ethanol lá Paederia foetida (EEPF) trên mô hình chuột cống trắng albino bị viêm đại tràng do acid axetic ^[1]. Các cá thể chuột được chia thành bốn nhóm, mỗi nhóm gồm 5 con ^[1]. Nhóm A và B đóng vai trò đối chứng, uống dung dịch keo acacia 3% ^[1]. Nhóm C được cho uống EEPF với liều 500 mg/kg thể trọng, còn nhóm D dùng thuốc đối chứng 5-aminosalicylic acid với liều 100 mg/kg thể trọng ^[1]. Tình trạng viêm đại tràng được kích hoạt vào ngày thứ 5 bằng cách bơm dung dịch acid axetic 4% qua ngả trực tràng ^[1].

Sau 48 giờ kể từ khi gây viêm, toàn bộ chuột được hy sinh để bóc tách 10 cm đoạn đại tràng xa nhằm đánh giá chỉ số hoạt động của bệnh (DAI) và tính điểm tổn thương đại thể, vi thể ^[1]. Kết quả nghiên cứu năm 2013 cho thấy dịch chiết lá Paederia foetida làm giảm đáng kể chỉ số DAI cũng như điểm tổn thương đại thể và vi thể ở niêm mạc đại tràng so với nhóm chuột bệnh không điều trị (P < 0.05) ^[1]. Đồng thời, các chỉ số sinh hóa mô colonic bao gồm myeloperoxidase (MPO), malondialdehyde (MDA), catalase (CAT) và superoxide dismutase (SOD) đều được cải thiện rõ rệt (P < 0.05), minh chứng cho đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ của thảo dược ^[1].

Ngoài ra, các nghiên cứu khác cũng xác định chiết xuất lá mơ lông có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm như prostaglandin E2 (PGE2), cyclooxygenase-2 (COX-2) thông qua con đường nuclear factor-kappaB (NF-κB) ^[3], hạ men gan và giảm cytokine tiền viêm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 ^[4], ^[5].

Giới hạn của các bằng chứng thực nghiệm

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho kết quả rất tích cực, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn hiện tại của y học. Toàn bộ các dữ liệu dược lý hiện có về khả năng chống tiêu chảy, giảm viêm và làm dịu co thắt của lá mơ lông mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột cống và chuột nhắt trắng ^[1], ^[2]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô nào được công bố trên bệnh nhân viêm đại tràng mạn tính ^[1], ^[2].

Cơ thể con người và mô hình động vật có sự khác biệt lớn về khả năng dung nạp, chuyển hóa và đáp ứng miễn dịch. Các nghiên cứu sử dụng dịch chiết ethanol hoặc methanol được tinh chế, kiểm soát hàm lượng hoạt chất chuẩn xác trong phòng thí nghiệm ^[1], ^[6], ^[2]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc sử dụng lá mơ tươi chưa qua định lượng và còn lẫn nhiều tạp chất sinh học trong đời sống hằng ngày.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá mơ lông

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể dùng thay thế thuốc tây dài ngày. Nhiều người bệnh viêm đại tràng mạn tính khi thấy bụng êm, giảm số lần đi ngoài sau vài lần ăn lá mơ đã tự ý bỏ đơn thuốc điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Cần nhấn mạnh rằng lá mơ lông chỉ có tác dụng hỗ trợ triệu chứng chứ không thể chữa khỏi dứt điểm bệnh viêm đại tràng mạn tính ^[1], ^[2], ^[7].

Hiểu lầm thứ hai là việc lạm dụng quá mức, dùng lá mơ lông liên tục mỗi ngày với số lượng lớn. Dù dịch chiết lá mơ liều 300 mcg/kg thể trọng trên mô hình chuột không ghi nhận dấu hiệu độc tính cấp tính ^[6], nhưng trên thực tế dịch chiết lá mơ đã được chứng minh có tác dụng chống đông máu (thử nghiệm máu cho thấy tác dụng kháng đông đạt 44,6%) ^[6] và làm hạ đường huyết đáng kể ^[6]. Việc nạp vào cơ thể một lượng lớn thảo dược tươi thô mỗi ngày mà không có kiểm soát có thể gây ức chế nhu động ruột quá mức dẫn tới táo bón, kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc tương tác bất lợi với các chỉ số sinh hóa máu ^[6], ^[2].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người bị viêm đại tràng mạn tính có biểu hiện táo bón hoặc hội chứng ruột kích thích thể táo bón không nên tự ý dùng lá mơ lông. Vì thảo dược này có đặc tính làm chậm sự vận chuyển thức ăn trong đường ruột và giảm co bóp ^[2], việc sử dụng có thể làm tình trạng táo bón, chướng bụng, đầy hơi trở nên nghiêm trọng hơn.

Người đang điều trị bệnh tiểu đường hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết cần đặc biệt cẩn trọng. Chiết xuất lá mơ lông đã được chứng minh có tác dụng gây hạ đường huyết trên mô hình chuột sau 14 ngày sử dụng ^[6], do đó có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức nếu phối hợp không kiểm soát.

Những người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cũng không nên dùng nhiều thảo dược này. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết lá mơ lông có tác dụng kháng đông máu tới 44,6% và có các hợp chất liên kết ức chế yếu tố đông máu FXa ^[6], tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết.

Bệnh nhân viêm đại tràng đang trong đợt bùng phát cấp tính kèm sốt cao, đi ngoài ra máu nghiêm trọng cần đến bệnh viện ngay thay vì tự điều trị tại nhà ^[1]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào từ lá mơ lông.

Cách áp dụng thực tế an toàn trong sinh hoạt

Đối với người bệnh viêm đại tràng mạn tính thể phân lỏng hoặc hay bị tiêu chảy, lá mơ lông có thể được dùng như một món ăn hỗ trợ với lượng vừa phải, không nên dùng thay thế thuốc trị bệnh ^[1], ^[2]. Người bệnh tuyệt đối không nên ăn liên tục hằng ngày kéo dài để tránh nguy cơ kích ứng tiêu hóa và các phản ứng sinh học không mong muốn ^[6], ^[2].

Để đảm bảo vệ sinh và hạn chế nhiễm khuẩn đường ruột (vốn là yếu tố khiến viêm đại tràng bùng phát nặng hơn), không nên ăn lá mơ sống hoặc uống nước cốt tươi khi chưa được khử trùng kỹ. Cách chế biến an toàn và truyền thống là băm nhỏ lá mơ lông, trộn với trứng gà rồi nướng trên chảo chống dính có lót lá chuối hoặc hấp cách thủy. Phương pháp nhiệt này vừa giúp chín thực phẩm, loại bỏ vi sinh vật gây hại, vừa làm giảm tính kích ứng của tinh dầu thô đối với niêm mạc ruột.

Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau bụng tăng dần, đầy trướng, táo bón hoặc dị ứng, người bệnh cần dừng ngay việc sử dụng và tham khảo ý kiến của bác sĩ tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh

Lá mơ lông là một loại rau gia vị kiêm vị thuốc dân gian có nhiều tiềm năng dược lý hỗ trợ làm dịu co thắt và chống viêm đường ruột ^[1], ^[2], ^[7]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và chưa đủ cơ sở để khuyến cáo người viêm đại tràng mạn tính sử dụng hàng ngày ^[1], ^[2]. Người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giữ gìn vệ sinh thực phẩm và luôn tuân thủ phác đồ điều trị chính thống của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe đại tràng lâu dài.