Cây vạn tuế từ lâu đã trở thành một loại cây cảnh quen thuộc trong nhiều khuôn viên gia đình, sân vườn và các khu sinh hoạt chung tại Việt Nam nhờ vẻ đẹp xanh tốt quanh năm và biểu trưng cho sự trường thọ. Tuy nhiên, sự hiện diện phổ biến của loài cây này lại tiềm ẩn mối nguy hiểm khó lường đối với các gia đình có con nhỏ và vật nuôi. Việc trẻ em vô tình ngậm cắn hoặc thú cưng gặm nhai các bộ phận của cây có thể dẫn đến những biến cố sức khỏe nghiêm trọng.
Nhiều người thường lầm tưởng vạn tuế chỉ là một loại cây kiểng vô hại, nhưng trên thực tế, toàn bộ cây đều chứa các hợp chất độc tính cao, đặc biệt có thể dẫn tới tổn thương gan cấp và tử vong [1], [2]. Đối với vật nuôi như loài chó, việc nuốt phải dù chỉ một lượng rất nhỏ như một hoặc hai hạt vạn tuế cũng có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng với tỷ lệ tử vong được ghi nhận lên đến khoảng 30% [2].
Vạn tuế: Cây cảnh quen thuộc nhưng ẩn chứa độc tính nghiêm trọng
Vạn tuế (danh pháp khoa học là Cycas revoluta, còn được biết đến với tên gọi sago palm) là loài cây thường xanh có nguồn gốc từ khu vực châu Á, bản địa tại Trung Quốc và Nhật Bản [2]. Đây là loại cây phân tính biệt chu, tức có cây đực và cây cái riêng biệt; cây đực tạo nón phấn hình bầu dục còn cây cái chỉ tạo hạt màu đỏ tươi khi có cây đực ở khoảng cách gần [2]. Mặc dù loài thực vật này hiếm khi nở hoa khi được trồng trong không gian nội thất, chúng vẫn được bài trí phổ biến trong nhà và sân vườn như một loại cây cảnh trang trí [2].
Trước khi trở thành cây cảnh đại chúng, vạn tuế từng được khai thác làm nguồn cung cấp tinh bột thực phẩm tại một số vùng kém phát triển [2]. Trong lịch sử, các đặc tính độc hại của các loài thuộc họ tuế cũng từng bị lợi dụng làm vũ khí hóa học tại Costa Rica, dùng trong các vụ đầu độc giết người ở Celebes hoặc thi hành án tử hình tại Honduras [3]. Một số ghi chép dân gian cho thấy hạt khô của C. revoluta từng được dùng làm thuốc bổ cho trẻ nhỏ tại bán đảo Kii thuộc đảo Honshu của Nhật Bản, lá vạn tuế xuất hiện ở một số hiệu thuốc cổ truyền tại Trung Quốc, và phần củ ngầm của loài Stangeria eriopus từng được các bộ tộc Nam Phi dùng làm chất gây nôn [3]. Dù vậy, y học hiện đại đã xác định rõ vạn tuế mang độc tính tự nhiên cao, có thể gây hại cho cả con người và động vật [1].
Cơ chế phá hủy tế bào của độc chất cycasin và hợp chất MAM
Hiểm họa lớn nhất từ cây vạn tuế đến từ các độc chất tự nhiên phân bố trong toàn bộ thân cây [1], [2]. Những chất độc này bao gồm các azoglycoside như macrozamin, neocycasin và cycasin, cùng với một loại axit amin gây độc thần kinh là beta-N-methylamino-L-alanine (BMAA) và một hợp chất chưa xác định có trọng lượng phân tử cao [2]. Trong đó, macrozamin có thể chuyển đổi thành cycasin, và cycasin tập trung ở hạt vạn tuế với nồng độ từ 2% đến 4% (w/v) [3].
Khi đi vào đường tiêu hóa, cycasin dễ dàng bị thủy phân trong môi trường axit của dạ dày để tạo ra methanol, formaldehyde, nitơ và glucose [3]. Độc tính nguy hiểm thực sự bộc phát khi liên kết beta-D-glucopyranosyloxy của cycasin bị phân cắt bởi enzyme beta-glucosidase từ vi khuẩn đường ruột, thực vật hoặc động vật có vú, giải phóng ra chất lỏng không màu mang tên methylazoxymethanol (viết tắt là MAM) [3], [2]. MAM là một hợp chất có khả năng gây quái thai, phá hủy tế bào gan và gây ung thư [2].
Chất MAM sau khi hình thành sẽ tự phân hủy để giải phóng formaldehyde, các ion methyladiazonium hoạt tính cao và các gốc tự do gốc carbon [3]. Các chất này hoạt động như những tác nhân kiềm hóa mạnh mẽ, trực tiếp methyl hóa axit nucleic tại các vị trí O6-, N7- và C8 của phân tử guanine trong cấu trúc di truyền tế bào [3]. Đáng chú ý, hoạt tính của enzyme beta-glucosidase trong bào tương của não loài gặm nhấm được ghi nhận cao gấp 500 lần so với bất kỳ cơ quan nào khác từng được kiểm tra, bao gồm cả gan, khiến cycasin khi xâm nhập vào não sẽ nhanh chóng chuyển hóa thành chất độc MAM [3]. MAM cũng chính là hợp chất được tạo thành từ azoxymethane – một chất hóa học tổng hợp thường được dùng trong phòng thí nghiệm để gây khối u đại trực tràng trên động vật [3].
Nguy cơ phơi nhiễm ở người: Phần lớn tai nạn xảy ra ngay tại nhà
Không chỉ là nguy cơ trên lý thuyết, các tai nạn phơi nhiễm với vạn tuế trên thực tế diễn ra tương đối thường xuyên trong đời sống sinh hoạt. Một nghiên cứu công bố năm 2020 tổng kết các trường hợp phơi nhiễm với Cycas revoluta được báo cáo về các trung tâm chống độc bang Texas (Mỹ) trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2018 đã phân tích 192 trường hợp cụ thể [1]. Kết quả cho thấy có tới 92,2% số ca phơi nhiễm là do vô ý và 94,8% sự việc xảy ra ngay tại nơi cư trú của nạn nhân [1].
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng đường phơi nhiễm phổ biến nhất là đường tiêu hóa do vô tình ăn/nuốt, chiếm tỷ lệ 55,7%, trong khi tiếp xúc qua da chiếm 34,4% [1]. Trẻ em là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng đáng kể, trong đó trẻ từ 5 tuổi trở xuống chiếm 28,1% tổng số ca, nhóm trẻ 6-12 tuổi chiếm 15,1%, lứa tuổi 13-19 chiếm 4,7% và người từ 20 tuổi trở lên chiếm 50,5% [1]. Về giới tính, nam giới chiếm 55,2% các trường hợp được ghi nhận [1].
Về biểu hiện lâm sàng ở người, các tác động lên da xuất hiện ở 23,4% số ca, điển hình nhất là các vết đâm, rách da chiếm 16,1%, kích ứng hoặc đau rát da chiếm 14,6% và phù nề chiếm 8,9% [1]. Các triệu chứng trên hệ tiêu hóa được ghi nhận ở 13,0% trường hợp, chủ yếu là nôn mửa (8,9%) và buồn nôn (7,8%) [1]. Mặc dù phần lớn các ca phơi nhiễm ở người trong báo cáo này ở mức độ không nghiêm trọng và được xử trí tại nhà (78,6% ca xử trí tại chỗ, 12,0% đã hoặc đang trên đường tới cơ sở y tế, 8,9% được chuyển tuyến), các chuyên gia nhấn mạnh việc nuốt phải thực vật này luôn tiềm ẩn rủi ro do độc tính nội tại của chúng [1].
Mối đe dọa tử vong cấp tính đối với thú cưng trong gia đình
Nếu như ở người phần lớn các ca phơi nhiễm được ghi nhận ở mức độ nhẹ, thì đối với vật nuôi trong nhà, đặc biệt là loài chó, vạn tuế lại là một "sát thủ" thầm lặng và vô cùng nguy hiểm [2]. Các độc tố của vạn tuế hiện diện ở mọi bộ phận của cây, nhưng nồng độ đậm đặc nhất được phát hiện là ở trong hạt [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc nhai nuốt chỉ từ một đến hai hạt vạn tuế cũng đã đủ để gây nguy hiểm đến tính mạng của một con chó [2].
Các dấu hiệu lâm sàng ở động vật thường khởi phát rất nhanh, chỉ vài giờ sau khi nuốt phải các bộ phận của cây [2]. Dấu hiệu ban đầu chủ yếu liên quan đến đường tiêu hóa như tiêu chảy (đôi khi có lẫn máu) hoặc táo bón, kèm theo các dấu hiệu tổn thương thần kinh [2]. Sau đó, độc tố nhanh chóng tấn công cơ quan nội tạng, gây hoại tử và tổn thương gan nghiêm trọng, thể hiện qua sự biến đổi bất thường của các chỉ số men gan, tình trạng hạ protein máu, hạ đường huyết và sụt giảm tiểu cầu [2].
Tình trạng ngộ độc cây vạn tuế ở động vật đồng hành có tỷ lệ tử vong rất cao, lên tới khoảng 30%, và loài chó dường như là loài nhạy cảm nhất với độc tố này [2]. Tại châu Âu, nhiều sự cố ngộ độc vạn tuế đã được ghi nhận ở Ý và Thụy Điển [2]. Năm 2008, Trung tâm Thông tin Chống độc Thụy Điển đã tiếp nhận 3 yêu cầu hỗ trợ liên quan đến ngộ độc Cycas revoluta, tất cả đều xảy ra trên loài chó [2]. Trong đó, 2 trường hợp xuất hiện các biểu hiện tiêu hóa điển hình, còn trường hợp thứ ba là một chú chó 9 tuổi, sau khi ăn phải rễ cây vạn tuế đã xuất hiện triệu chứng tiêu hóa dữ dội cùng tình trạng đông máu rải rác nghiêm trọng [2].
Những hiểu lầm phổ biến khiến nhiều gia đình chủ quan
Một trong những hiểu lầm tai hại nhất là cho rằng cây vạn tuế chỉ có hạt mới độc, còn cành lá hay rễ thì hoàn toàn vô hại. Dữ liệu khoa học khẳng định toàn bộ các bộ phận của vạn tuế đều chứa các chất độc nguy hiểm như cycasin và BMAA [1], [2]. Dù hạt có nồng độ độc chất cao nhất, rễ hay lá cây vẫn đủ sức gây ngộ độc nặng nề cho sinh vật khi ăn phải, điển hình như trường hợp chó bị tổn thương nội tạng nghiêm trọng do gặm rễ cây [2].
Hiểu lầm thứ hai là nhiều gia chủ nghĩ rằng vạn tuế trồng chậu cảnh trong nhà không bao giờ nở hoa hay tạo hạt nên không thể gây ngộ độc chết người. Dù đúng là vạn tuế trồng trong nhà hiếm khi trổ hoa kết hạt do thiếu điều kiện tự nhiên và sự thụ phấn chéo giữa cây đực và cây cái [2], nguy cơ ngộ độc vẫn luôn chực chờ. Bản tính tò mò của trẻ mới biết đi và thói quen cắn gặm đồ vật của chó mèo có thể khiến chúng bứt lá non hoặc cắn thân rễ [1], [2]. Ngoài ra, cấu trúc lá vạn tuế rất cứng và nhọn, chiếm tới 16,1% các ca bị đâm thủng da và rách mô mềm ở người [1].
Nhiều người cũng tin rằng các phương pháp dân gian hay việc vạn tuế từng được dùng làm thuốc chứng minh cây an toàn khi sử dụng. Dù trong lịch sử từng có khu vực dùng cùi hạt vạn tuế đắp vết thương ngoài da tại Guam, New Guinea hoặc dùng hạt làm bài thuốc bổ cho trẻ nhỏ tại Nhật Bản [3], các nghiên cứu độc chất học hiện đại đã chứng minh cycasin và chất chuyển hóa MAM là tác nhân kiềm hóa DNA, gây độc tế bào gan và ung thư [3], [2]. Việc áp dụng tùy tiện các kinh nghiệm truyền miệng chưa qua kiểm chứng khoa học có thể dẫn tới hậu quả ngộ độc khôn lường.
Những đối tượng cần tuyệt đối cẩn trọng khi tiếp xúc với vạn tuế
Nhóm đối tượng đầu tiên cần được bảo vệ đặc biệt là trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới 5 tuổi. Nhóm tuổi này chiếm gần một phần ba (28,1%) tổng số ca phơi nhiễm với vạn tuế tại nghiên cứu độc chất học, do trẻ ở giai đoạn này thường có thói quen khám phá thế giới bằng cách cho mọi vật thể lạ vào miệng [1]. Chiều cao của các chậu vạn tuế cảnh đặt trên sàn nhà hoặc ngoài sân cũng vừa tầm với tay của các bé.
Nhóm đối tượng thứ hai là các loại thú cưng nuôi trong nhà, đặc biệt là loài chó. Do tập tính thích gặm rễ cây, nhai cành lá và vồ bắt các loại hạt rơi rụng, chó rất dễ nuốt phải độc tố vạn tuế mà người nuôi không hề hay biết [2]. Với tỷ lệ tử vong lên đến 30% và mức độ nhạy cảm cao với độc chất, chó đối mặt với nguy cơ suy gan cấp và tử vong chỉ sau vài giờ tiếp xúc [2].
Bên cạnh đó, những người trực tiếp chăm sóc, cắt tỉa cây cảnh cũng cần thận trọng. Tiếp xúc qua da chiếm 34,4% số ca phơi nhiễm, dẫn tới các phản ứng đau rát, kích ứng da (14,6%), sưng phù (8,9%) hoặc bị đầu lá nhọn đâm thủng da gây chảy máu và nhiễm trùng (16,1%) [1].
Biện pháp phòng ngừa tai nạn và cách xử trí ngộ độc
Để đảm bảo an toàn tối đa cho các thành viên nhỏ tuổi và vật nuôi, các gia đình cần đánh giá lại vị trí đặt cây cảnh trong khuôn viên sống. Nếu gia đình đang nuôi chó hiếu động hoặc có con nhỏ trong độ tuổi tập bò, tập đi, giải pháp an toàn nhất là không nên đặt chậu vạn tuế trong không gian sinh hoạt chung hoặc trong nhà. Trường hợp vẫn muốn trồng làm cảnh ngoài sân vườn, cây cần được cách ly bằng hàng rào kiên cố ngoài tầm với của trẻ và thú cưng.
Trong trường hợp cây cái ngoài vườn trổ hoa và tạo hạt đỏ do thụ phấn từ cây đực lân cận, gia chủ cần chủ động thu gom toàn bộ hạt rụng và loại bỏ cẩn thận để tránh thú cưng nhặt nuốt [2]. Khi tiến hành cắt tỉa cành lá hoặc chăm sóc cây, người lớn bắt buộc phải đeo găng tay bảo hộ dày dặn để ngăn ngừa nguy cơ bị gai nhọn đâm vào da hoặc dính phải dịch cây gây kích ứng [1].
Nếu phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ nhỏ hay thú cưng đã nhai nuốt bất kỳ bộ phận nào của cây vạn tuế, người chăm sóc cần bình tĩnh nhưng hành động khẩn trương:
- Nhanh chóng lấy hết các mẩu lá, hạt còn sót lại trong khoang miệng nạn nhân.
- Không tự ý cho trẻ nhỏ hoặc thú cưng uống các loại nước chanh, nước muối hay gây nôn bừa bãi tại nhà nếu không có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
- Đưa ngay trẻ đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc chuyển thú cưng đến bệnh viện thú y có đầy đủ trang thiết bị cấp cứu trong thời gian sớm nhất, mang theo mẫu lá hoặc hạt nghi ngờ để hỗ trợ nhân viên y tế chẩn đoán chính xác.
Cây vạn tuế mang lại vẻ đẹp cảnh quan trang trọng nhưng lại tiềm ẩn độc tố hủy hoại gan và đe dọa tính mạng [1], [2]. Việc nhận thức đúng đắn về rủi ro khoa học của loài cây này sẽ giúp mỗi gia đình chủ động bảo vệ an toàn cho con trẻ và thú cưng, tránh những tai nạn đáng tiếc xảy ra ngay tại ngôi nhà của mình.
