Nhiều người đi rừng hoặc du lịch vùng cao thường có thói quen nhặt các loại hạt rơi rụng dưới tán cây để nướng ăn vì tưởng nhầm là hạt dẻ rừng. Sự nhầm lẫn tai hại này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính rất cao, đặc biệt là khi ăn phải hạt cây trẩu (dầu sơn).
Người ăn nhầm hạt trẩu sẽ xuất hiện các triệu chứng ngộ độc tiêu hóa rầm rộ chỉ sau thời gian ngắn, có thể dẫn tới tụt huyết áp nguy hiểm [1]. Việc nhận biết sớm dấu hiệu ngộ độc và tiến hành sơ cứu kịp thời đóng vai trò quyết định giúp bảo toàn tính mạng cho nạn nhân [2].
Cây trẩu và nguy cơ nhầm lẫn nguy hiểm
Cây trẩu (thuộc các chi Vernicia hoặc Reutealis) là nhóm thực vật khá phổ biến ở nhiều quốc gia châu Á [1]. Hạt của các loài trẩu này có hình dáng và kích thước tương đối giống hạt dẻ rừng, khiến nhiều người hái lượm nhầm lẫn mang về chế biến [1].
Các vụ ngộ độc tập thể do nhầm hạt trẩu thành hạt dẻ từng xảy ra trong thực tế. Điển hình vào các năm 1992 và 1994, hai đợt ngộ độc hạt trẩu giống Vernicia fordii đã được ghi nhận khi hàng chục học sinh tưởng là hạt dẻ và cùng nhau ăn [1]. Ngoài ra, việc ăn nhầm hạt của loài trẩu Reutealis trisperma cũng dẫn tới tình trạng ngộ độc cấp tính [1].
Độc tính của hạt trẩu tác động thế nào đến cơ thể?
Cơ chế gây độc chính xác của các loài trẩu trên cơ thể người hiện vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc học thực nghiệm đã phần nào lý giải mức độ nguy hiểm của loại hạt rừng này [1].
Trên mô hình động vật thí nghiệm, liều gây chết trung bình (LD50) của hạt trẩu Reutealis trisperma ở chuột được xác định vào khoảng 4954 mg/kg thể trọng [1]. Dịch chiết từ loại hạt này gây tác động rõ rệt lên hệ thần kinh tự chủ, dẫn đến hiện tượng sụp mí mắt và làm rối loạn nhịp thở [1]. Bên cạnh đó, độc chất còn ức chế hệ thần kinh trung ương thông qua việc làm giảm sút các hoạt động vận động [1].
4 dấu hiệu nhận biết ngộ độc cấp khi ăn nhầm hạt trẩu
Khi xâm nhập vào đường tiêu hóa của con người, độc chất từ hạt trẩu nhanh chóng gây kích ứng và gây ra các rối loạn cấp tính [1]. Bốn dấu hiệu lâm sàng điển hình nhất được y văn ghi nhận bao gồm:
Thứ nhất là nôn mửa dữ dội [1]. Nạn nhân cảm thấy buồn nôn dữ dội và nôn liên tục ngay sau khi độc chất bắt đầu được hấp thu qua niêm mạc dạ dày [1].
Thứ hai là đau quặn bụng [1]. Các cơn đau bụng thắt lại theo từng cơn do cơ trơn ống tiêu hóa bị co bóp mạnh dưới tác động kích ứng của độc tố [1].
Thứ ba là tiêu chảy liên tục [1]. Đây là phản xạ bài xuất tự nhiên nhưng diễn ra dồn dập khiến cơ thể mất đi một lượng nước khổng lồ trong thời gian rất ngắn [1]. Ba biểu hiện tiêu hóa gồm tiêu chảy, nôn mửa và đau bụng là nhóm triệu chứng phổ biến nhất ở bệnh nhân ngộ độc hạt trẩu [1].
Thứ tư là hạ huyết áp (tụt huyết áp) [1]. Việc nôn ói nhiều kết hợp với tiêu chảy mất nước nghiêm trọng có thể trực tiếp dẫn tới biến chứng tụt huyết áp [1]. Đây là dấu hiệu cảnh báo tình trạng ngộ độc đã bước sang giai đoạn nguy hiểm, dễ dẫn đến trụy tim mạch nếu không được bù dịch can thiệp kịp thời [1].
Dữ liệu từ các nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Báo cáo ca bệnh công bố năm 2021 đã mô tả chi tiết diễn tiến lâm sàng của một trường hợp ngộ độc cấp do ăn phải hạt trẩu Reutealis trisperma [1]. Bệnh nhân xuất hiện đầy đủ các rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng gồm đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy và huyết áp tụt giảm rõ rệt [1].
Sau khi nhập viện, người bệnh được áp dụng phác đồ điều trị triệu chứng tích cực kết hợp truyền bù dịch qua đường tĩnh mạch [1]. Kết quả cho thấy bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn sau 2 đến 3 ngày điều trị [1]. Nghiên cứu cũng lưu ý thêm rằng các trường hợp nhiễm độc trẩu Vernicia fordii trước đó cũng ghi nhận các triệu chứng thường thuyên giảm trong vòng 1 đến 2 ngày sau can thiệp y tế [1].
Bên cạnh đó, các số liệu theo dõi lâm sàng chỉ ra rằng những ca ngộ độc hạt trẩu có diễn tiến nghiêm trọng thường xuất hiện phổ biến hơn ở nhóm người trẻ tuổi [1]. Mặc dù tỷ lệ ăn nhầm trẩu Reutealis trisperma thấp hơn so với Vernicia fordii, bệnh cảnh lâm sàng của hai loài này hoàn toàn tương tự nhau [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi hái lượm hạt rừng
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng "hạt rừng hễ luộc chín hay nướng kỹ thì độc tố sẽ bị phân hủy". Các độc tố thực vật tự nhiên, bao gồm độc tố trong hạt trẩu, có tính bền nhiệt cao và không dễ dàng bị mất hoạt tính bằng các phương pháp đun nấu thông thường [1]. Thậm chí sau khi chế biến, hạt trẩu vẫn giữ nguyên độc tính gây nôn mửa và tụt huyết áp [1].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng hạt có chim hoặc thú gặm nhấm ăn được thì người cũng dùng được an toàn. Cần biết rằng ngưỡng dung nạp và hệ enzym chuyển hóa giữa các loài động vật và người rất khác nhau [1]. Độc tính thử nghiệm trên chuột đã chứng minh độc chất trẩu gây suy giảm vận động và ảnh hưởng hô hấp ngay cả khi chuột có ngưỡng chịu đựng nhất định [1].
Hướng sơ cứu tại chỗ và nguyên tắc xử trí y tế
Ngay khi nhận ra bản thân hoặc người xung quanh có dấu hiệu ngộ độc hạt trẩu, cần bình tĩnh thực hiện các bước hỗ trợ ban đầu theo nguyên tắc kiểm soát ngộ độc cấp tính [2]:
Đầu tiên là đánh giá nhanh tình trạng và ổn định lâm sàng cho nạn nhân, nhận diện hội chứng nhiễm độc để hỗ trợ công tác y tế tiếp theo [2]. Cần giữ cho nạn nhân nằm nghỉ ngơi ở nơi thoáng khí, theo dõi sát đường thở và tri giác.
Nếu nạn nhân tỉnh táo hoàn toàn và mới nuốt phải hạt trẩu trong thời gian rất ngắn, có thể cân nhắc hỗ trợ các biện pháp thải trừ độc chất thích hợp theo tư vấn y tế [2]. Tuyệt đối không cố ép gây nôn nếu nạn nhân đang lơ mơ, có nguy cơ co giật hoặc tụt huyết áp sâu nhằm tránh nguy cơ hít sặc dịch nôn vào phổi [1, 3].
Song song với đó, cần khẩn trương đưa nạn nhân tới cơ sở y tế gần nhất [2]. Tại bệnh viện, các biện pháp khử độc, điều trị nâng đỡ và đặc biệt là kỹ thuật truyền dịch tĩnh mạch để chống tụt huyết áp sẽ được bác sĩ chỉ định nhằm giúp người bệnh hồi phục hoàn toàn trong 2-3 ngày [1, 3]. Nhớ mang theo mẫu hạt hoặc vỏ hạt đã nhặt được để hỗ trợ nhân viên y tế nhận dạng nguyên nhân gây độc nhanh chóng [2].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt cẩn trọng?
Những người thường xuyên đi phượt, cắm trại, làm nương rẫy hoặc trẻ em sinh sống tại các khu vực đồi núi là nhóm có nguy cơ cao nhất nhặt nhầm và ăn phải hạt trẩu [1].
Đặc biệt, trẻ em và người trẻ tuổi là nhóm đối tượng dễ gặp phải các biến chứng ngộ độc nghiêm trọng hơn so với người lớn [1, 3]. Do thể tích tuần hoàn nhỏ, việc nôn ói và tiêu chảy liên tục sẽ đẩy nhanh quá trình mất nước, khiến trẻ rơi vào trạng thái tụt huyết áp và kiệt sức nhanh chóng [1].
Khuyến cáo phòng ngừa tai nạn ngộ độc
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc không thu hái, chế biến hoặc ăn thử bất kỳ loại hạt rừng lạ nào nếu chưa được các chuyên gia nông lâm nghiệp hoặc người có kinh nghiệm xác nhận chính xác. Khi phát hiện các triệu chứng đau bụng, tiêu chảy và nôn sau bữa ăn dã ngoại, cần nghĩ ngay đến ngộ độc hạt thực vật và đến bệnh viện cấp cứu, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà [1].
