Nhiều nhân viên văn phòng bắt đầu ngày mới khi mặt trời vừa ló rạng và chỉ bước ra khỏi phòng làm việc khi trời đã tắt nắng. Không ít người cảm thấy cơ thể thường xuyên uể oải, nhức mỏi nhưng không rõ lý do. Tình trạng thiếu ánh nắng mặt trời tự nhiên đang đặt ra câu hỏi lớn: Liệu người làm việc trong phòng kín có cần bổ sung vitamin D hằng ngày?
Câu trả lời ngắn gọn là có, nhân viên văn phòng thuộc nhóm có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin D và rất cần được xem xét bổ sung dự phòng hoặc điều chỉnh lối sống để bù đắp. Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng môi trường làm việc khép kín làm giảm đáng kể lượng vi chất này trong máu, ảnh hưởng tới sức khỏe xương khớp và khả năng miễn dịch [1, 2].
Cơ chế cơ thể tự tổng hợp vitamin D từ ánh nắng
Vitamin D thường được gọi là "hormone ánh nắng" bởi nguồn cung cấp chính cho cơ thể không đến từ thực phẩm mà được tổng hợp qua da dưới tác động của tia tử ngoại B (UVB) [1, 7]. Khi da tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, một tiền chất trong da sẽ chuyển hóa thành vitamin D, sau đó qua gan và thận để tạo thành dạng hoạt tính 25-hydroxyvitamin D (viết tắt là 25(OH)D) lưu hành trong máu [1, 3].
Vi chất này chịu trách nhiệm duy trì cân bằng canxi, kiểm soát sự biệt hóa và phân chia tế bào, đồng thời điều hòa hệ thống miễn dịch và thần kinh cơ [1]. Tình trạng thiếu hụt vitamin D làm suy giảm sự cân bằng xương, dẫn tới nguy cơ loãng xương, tăng nguy cơ mắc bệnh tự miễn và nhiễm trùng [1, 3].
Tuy nhiên, phần lớn ánh sáng mặt trời tự nhiên không thể xuyên qua kính văn phòng. Ngay cả khi ngồi cạnh cửa sổ lớn, cơ thể vẫn hoàn toàn không nhận được tia UVB cần thiết để tổng hợp loại vi chất này.
Thực trạng thiếu hụt vitamin D ở giới văn phòng qua các nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ở nhóm lao động trong nhà ở mức đáng báo động tại nhiều quốc gia trên thế giới:
Một nghiên cứu dịch tễ thực hiện năm 2020 tại Singapore trên 213 người lao động trong nhà (từ 21 tuổi trở lên) cho thấy nồng độ 25(OH)D trung bình huyết thanh chỉ đạt 59,6 nmol/L [1]. Tỷ lệ thiếu vitamin D (dưới 50 nmol/L) chiếm tới 32,9% [1]. Phân tích đa biến chỉ ra rằng nhân viên văn phòng có nguy cơ thiếu vitamin D cao gấp 2,16 lần so với nhóm công nhân làm việc ở phòng điều khiển [1]. Tương tự, nhóm làm việc xưởng có nguy cơ gấp 2,25 lần và người làm ca đêm có nguy cơ gấp 1,31 lần [1].
Tại Hàn Quốc, dữ liệu trích xuất từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia lần thứ 5 (KNHANES 2010-2012) ghi nhận tỷ lệ thiếu vitamin D ở lao động nữ làm văn phòng lên tới 88,1%, cao hơn rõ rệt so với lao động nữ ngành sản xuất (79,0%) [2]. Ở nam giới, mô hình hồi quy đa biến cho thấy nhân viên văn phòng có tỷ lệ chênh (OR) mắc thiếu hụt vitamin D là 1,478 so với các ngành nghề khác [2]. Tình trạng làm việc theo ca cũng làm tăng nguy cơ thiếu hụt với tỷ lệ chênh 1,456 [2].
Nghiên cứu đoàn hệ năm 2019 theo dõi nhân viên văn phòng khỏe mạnh tại Sydney (Úc) cho thấy nồng độ 25(OH)D huyết thanh trung bình vào cuối mùa hè là 68 nmol/L (n = 103) và giảm xuống còn 59 nmol/L vào cuối mùa đông (n = 71) [3]. Tỷ lệ thiếu hụt (<50 nmol/L) tương ứng là 29% vào cuối hè và tăng vọt lên 42% vào cuối đông [3]. Đáng chú ý, gần 10% cá nhân rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng (<25 nmol/L) khi mùa đông kết thúc [3].
Các nghiên cứu khác ở nhóm làm việc trong nhà cũng cho kết quả tương tự. Khảo sát năm 2017 tại Bangladesh ghi nhận 100% nữ công nhân may mặc làm việc trong tòa nhà kín (10-12 giờ/ngày) bị thiếu vitamin D, trong khi tỷ lệ này ở nhóm làm việc ngoài trời chỉ là 17% [4]. Tại Ấn Độ, nghiên cứu năm 2022 so sánh giữa nhân viên bệnh viện (nhóm làm việc trong nhà) và lao động ngoài trời cho thấy nhóm làm việc trong nhà có nồng độ vitamin D trung bình thấp hơn đáng kể (16,67 ng/mL so với 21,79 ng/mL) và có tới 33,33% người bị thiếu hụt [5].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2017 khẳng định rằng dù nồng độ vitamin D giữa các ngành nghề có sự khác biệt phức tạp, các nhóm nghề nghiệp ít tiếp xúc ánh sáng mặt trời như nhân viên văn phòng, thợ làm bánh, nhân viên y tế đều ghi nhận mức vitamin D thấp [6].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích và những giới hạn hiện tại
Các nghiên cứu quan sát trên khẳng định môi trường làm việc trong nhà là yếu tố nguy cơ độc lập dẫn tới suy giảm vitamin D trong cơ thể [1, 6]. Việc đảm bảo nồng độ tối ưu có vai trò then chốt giúp bảo vệ mật độ xương, hạn chế tình trạng cường cận giáp thứ phát và hỗ trợ sức đề kháng [1, 4, 7].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra một số giới hạn cần lưu ý. Mức độ thiếu hụt vi chất không hoàn toàn chỉ do yếu tố ánh nắng quyết định [6]. Chẳng hạn, một nghiên cứu tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) năm 2016 trên 185 người ghi nhận tỷ lệ nồng độ 25(OH)D dưới 10 ng/mL lên tới hơn 74% ở cả nhân viên phòng mổ kín, nhân viên văn phòng lẫn người làm việc ngoài trời vào cuối mùa đông [7]. Mức chênh lệch nồng độ trung bình giữa các nhóm này không có ý nghĩa thống kê (8,98 ng/mL ở nhóm gây mê; 8,37 ng/mL ở nhóm văn phòng; 8,18 ng/mL ở nhóm ngoài trời) [7]. Điều này cho thấy mùa trong năm, vĩ độ địa lý và chế độ ăn uống cũng can thiệp rất lớn đến tình trạng vi chất của cơ thể [3, 5].
Những hiểu lầm phổ biến của dân văn phòng
Nhiều người tin rằng chỉ cần đi lại ngoài đường khoảng 5 đến 10 phút vào buổi sáng sớm khi đi làm là đã đủ lượng vitamin D cho cả ngày. Tuy nhiên, nghiên cứu tại Bangladesh ghi nhận nhóm công nhân dù có tiếp xúc nắng 5-15 phút vào sáng sớm trên đường đi làm nhưng 100% vẫn thiếu vitamin D [4]. Cường độ tia UVB vào sáng sớm thường rất yếu, không đủ kích hoạt quá trình tự tổng hợp qua da [4].
Một hiểu lầm khác là dùng kem chống nắng sẽ triệt tiêu hoàn toàn khả năng tổng hợp vitamin D. Nghiên cứu tại Úc năm 2019 phát hiện việc dùng kem chống nắng lại có mối liên quan thuận với nồng độ vitamin D cao hơn trong máu (p < 0.05), do những người có thói quen bôi kem chống nắng thường có xu hướng chủ động dành nhiều thời gian hơn cho các hoạt động ngoài trời [3].
Ngoài ra, nhiều người sống tại các quốc gia nhiệt đới, quanh năm có nắng như Đông Nam Á thường chủ quan cho rằng mình không thể thiếu vi chất này [1]. Trên thực tế, tỷ lệ thiếu hụt tại Singapore, Malaysia, Thái Lan hay Indonesia vẫn duy trì ở mức cao do thói quen sinh hoạt trong không gian kín và tránh nắng [1, 2, 4].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Không phải tất cả mọi người đều có nhu cầu và tốc độ tổng hợp vi chất giống nhau. Các nhóm sau cần lưu ý đặc biệt:
Người có làn da sẫm màu: Nghiên cứu tại Úc xác nhận sắc tố da là yếu tố dự báo độc lập của nồng độ vitamin D [3]. Người có tuýp da tối màu (phototype 5 và 6) có tỷ lệ thiếu hụt nghiêm trọng (<25 nmol/L) cao hơn hẳn vào cuối mùa đông do lượng melanin cao cản trở hấp thụ tia UVB [3].
Người làm việc theo ca và ca đêm: Nhóm đối tượng này có nguy cơ thiếu hụt cao hơn rõ rệt so với người làm việc ban ngày thông thường (tỷ số tỷ lệ hiện mắc PR: 1,31 ở Singapore; tỷ số chênh OR: 1,456 ở Hàn Quốc) do lịch sinh hoạt đảo lộn và hoàn toàn lệch pha với chu kỳ ánh sáng tự nhiên [1, 6].
Người có bệnh lý nền hoặc đang điều trị thuốc: Người mắc bệnh đái tháo đường típ 2, rối loạn tuyến cận giáp hoặc các bệnh lý chuyển hóa cần kiểm tra nồng độ vi chất định kỳ [4, 7]. Bất kỳ ai có bệnh nền đều cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu liệu trình bổ sung để xác định liều lượng phù hợp, tránh tương tác thuốc bất lợi.
Gợi ý áp dụng thực tế cho người làm việc trong nhà
Để duy trì nồng độ vi chất ổn định mà không phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc, nhân viên văn phòng có thể thực hiện phối hợp các giải pháp sau:
Tận dụng thời gian tiếp xúc nắng: Các cơ quan y tế khuyến cáo công sở nên tạo điều kiện cho nhân viên có các khoảng nghỉ ngắn để ra ngoài trời tiếp xúc ánh nắng tự nhiên [1]. Vào mùa hè, khoảng 10-15 phút ở ngoài trời từ 2 đến 3 lần mỗi tuần với diện tích da bộc lộ thích hợp có thể hỗ trợ sản xuất vi chất [4]. Nên kết hợp vận động ngoài trời vào khung giờ nắng vừa phải để tăng cường hiệu quả [3].
Tăng cường qua nguồn thực phẩm: Bổ sung các loại cá béo vào thực đơn hàng tuần, bởi lượng tiêu thụ cá béo là yếu tố dự báo độc lập giúp nâng cao nồng độ 25(OH)D huyết thanh (p < 0.05) [3, 4]. Ngoài ra, có thể cân nhắc các thực phẩm tăng cường vi chất [4].
Bổ sung dự phòng bằng đường uống: Trong trường hợp môi trường làm việc không thể tiếp xúc nắng hoặc chế độ ăn thiếu hụt kéo dài, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung vitamin D dự phòng là giải pháp được nhiều nghiên cứu gợi ý nhằm đưa mức vi chất về ngưỡng an toàn [3, 5]. Trước khi sử dụng liều cao, nên làm xét nghiệm định lượng 25(OH)D huyết thanh và tuân thủ hướng dẫn y khoa.
Nhân viên văn phòng là đối tượng có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin D do đặc thù thời gian làm việc khép kín. Việc chủ động dành thời gian ra ngoài trời, cải thiện khẩu phần dinh dưỡng giàu cá béo và cân nhắc bổ sung vi chất hợp lý sẽ giúp duy trì hệ xương chắc khỏe và tăng cường chất lượng sống. Hãy lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để có kế hoạch chăm sóc sức khỏe tối ưu nhất.
