Nhiều chị em truyền tai nhau rằng viên uống hoặc kem bôi nhau thai cừu là thần dược trị nám da, giúp da trắng sáng bật tông nhanh chóng. Tình trạng nám sạm, tăng sắc tố khiến không ít người vội vã chi số tiền lớn để tìm kiếm các sản phẩm nhau thai với kỳ vọng mờ đốm nâu thần tốc.

Tuy nhiên, liệu nhau thai cừu có thật sự làm mờ được nám như quảng cáo hay không? Câu trả lời thẳng thắn từ các dữ liệu khoa học là: Chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp nào chứng minh nhau thai cừu có khả năng làm mờ nám hay ức chế hắc sắc tố melanin; thậm chí một số nghiên cứu chiết xuất nhau thai ở động vật còn ghi nhận xu hướng kích thích tăng tạo sắc tố da.

Nguồn gốc thắc mắc và cơn sốt "trị nám" từ nhau thai

Trong các sản phẩm chăm sóc da và y học cổ truyền, nhau thai của các loài động vật có vú từ lâu đã được xem là nguồn dưỡng chất phong phú [2, 5]. Nhau thai là cơ quan nuôi dưỡng thai nhi, chứa nhiều thành phần sinh học như protein, peptide, cytokine, hormone, enzyme và các yếu tố tăng trưởng [2, 5].

Chính vì chứa hàm lượng dinh dưỡng cao, các chế phẩm nhau thai cừu thường được quảng bá rầm rộ với công dụng làm trắng, xóa mờ vết nám, tàn nhang. Sự kỳ vọng này bắt nguồn từ việc người tiêu dùng đánh đồng khả năng bồi bổ, tái tạo chung của các hoạt chất sinh học với cơ chế trị nám chuyên sâu.

Bản chất sinh học của nhau thai cừu dưới góc nhìn khoa học

Các nghiên cứu giải phẫu và phân tích hóa sinh đã xác nhận các mô nhau thai cừu chứa nhiều phân tử sinh học quan trọng. Cụ thể, mô nhau thai cừu biểu hiện thụ thể và gene mã hóa hormone tăng trưởng (GH-related proteins) [1]. Phân tích điện di và lai Northern blot cho thấy nhau thai cừu giai đoạn mang thai từ ngày 35 đến 70 có biểu hiện các protein tương tự GH với khối lượng 22 và 28 kDa [1].

Bên cạnh đó, nhau thai cừu cũng chứa yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) và thụ thể KDR, với hàm lượng mRNA của VEGF gia tăng từ ngày 60 đến ngày 140 của thai kỳ [2]. Mô nhau thai cừu và người cũng được chứng minh có chứa yếu tố phiên mã NFAT5, cùng nồng độ cao của các chất điều hòa áp suất thẩm thấu sorbitol và inositol [3].

Dù mang nhiều thành phần điều hòa tăng trưởng và cấu trúc mạch, các tài liệu phân tích cơ chế sinh học phân tử này chỉ dừng lại ở chức năng phôi thai tự nhiên của loài cừu [4, 6, 8]. Không có bất kỳ dữ liệu nào trong các nghiên cứu trên chỉ ra các phân tử này có khả năng làm giảm sắc tố hay ức chế tế bào hắc tố melanosome ở người.

Bằng chứng nghiên cứu: Nhau thai kích thích hay làm mờ sắc tố?

Một sự thật trái ngược với quảng cáo làm mờ nám là chiết xuất nhau thai trong y văn từng được nghiên cứu để... kích thích tạo màu da ở bệnh lý bạch biến [4]. Bạch biến là tình trạng mất tế bào hắc tố da, và dịch chiết nhau thai người đã được thử nghiệm nhằm kích hoạt quá trình tạo hắc sắc tố [4].

Trong một nghiên cứu thử nghiệm năm 1995, chiết xuất nhau thai người chứa cồn-nước được bôi 20 giọt mỗi ngày quanh quầng vú của chuột lang trắng non đực (trọng lượng 175-250 g) liên tục trong 60 ngày kết hợp chiếu đèn hồng ngoại 15 phút [4]. Kết quả thử nghiệm trên chuột lang cho thấy hiện tượng tăng sắc tố da rõ rệt và phì đại quầng vú ở các mức độ khác nhau [4].

Các nhà nghiên cứu phân tích thành phần dịch chiết nhau thai nhận thấy sự xuất hiện của glycosphingolipid – chất có khả năng kích ứng tế bào sắc tố, cùng endothelin – một peptide 21 axit amin cần thiết cho sự phát triển của tế bào hắc sắc tố melanocyte [4]. Như vậy, nghiên cứu này chứng minh chiết xuất nhau thai thúc đẩy sự hình thành sắc tố da trên mô hình thí nghiệm, đi ngược lại hoàn toàn với mục đích điều trị làm mờ nám [4].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Tác dụng cải thiện da giới hạn ở đâu?

Các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên người chủ yếu thực hiện với chiết xuất nhau thai lợn (porcine placenta) chứ chưa có nghiên cứu bài bản đối với nhau thai cừu (ovine placenta) về tình trạng nám da.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2020 đánh giá hiệu quả của chiết xuất nhau thai lợn đường uống trên chất lượng da phụ nữ trưởng thành [5]. Nghiên cứu tuyển chọn 20 phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi 40-59 tuổi, phân ngẫu nhiên dùng 200 mg chiết xuất nhau thai lợn mỗi ngày một lần hoặc dùng giả dược trong 4 tuần (từ ngày 28/01/2019 đến 25/02/2019) [5].

Kết quả sau 4 tuần ghi nhận nhóm dùng 200 mg nhau thai lợn có 3 thông số chất lượng da cải thiện đáng kể so với nhóm đối chứng giả dược [5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu chỉ kết luận chiết xuất này có thể dùng làm thực phẩm hỗ trợ duy trì độ ẩm và tình trạng da trong mùa đông khô hanh, hoàn toàn không có ghi nhận nào về khả năng xóa bỏ nám sạm hay giảm sắc tố melanin [5].

Ở các mô hình tiền lâm sàng khác, chiết xuất nhau thai lợn bôi ngoài da dạng gel trong 2 tuần trên chuột bị quá mẫn tiếp xúc đã giúp giảm sưng tai, giảm viêm và giảm nồng độ IgE cũng như các cytokine viêm [6]. Chiết xuất nhau thai lợn bằng nước dưới cận điểm tới hạn cũng được ghi nhận giúp giảm gốc tự do ROS gây bởi tia UVB và điều hòa các chất chỉ điểm TIMP-1, MMP-2 trong tế bào sừng HaCaT của người nhằm hỗ trợ chống lão hóa do ánh sáng [7]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên mô hình tế bào và chuột, tập trung vào tính kháng viêm và chống oxy hóa, không phải bằng chứng chứng minh làm mờ đốm nám trên da người [3, 5].

Hiểu lầm thường gặp về nhau thai cừu và trị nám

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là cho rằng uống hoặc bôi nhau thai cừu sẽ trực tiếp bóc tách mảng nám và làm mờ các vết tăng sắc tố. Thực tế, nám má (melasma) là tình trạng tăng sinh melanin phức tạp chịu ảnh hưởng của nội tiết tố, tia tử ngoại và phản ứng viêm mạch máu dưới da.

Các thành phần sinh học trong nhau thai như hormone hay các yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu thậm chí có thể kích thích tế bào hắc tố hoặc tăng sinh mạch máu nếu sử dụng không đúng cách [1, 8]. Do đó, việc tự ý bổ sung các viên uống nhau thai cừu với niềm tin "uống vào là trắng da, hết nám" là thiếu cơ sở khoa học và dễ dẫn đến thất vọng.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng nhau thai?

Nhau thai là mô chứa rất nhiều hoạt chất sinh học, protein lạ và các thành phần liên quan đến hormone [2, 4, 5]. Người có cơ địa dễ dị ứng cần hết sức thận trọng vì protein lạ từ động vật có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng da hoặc rối loạn miễn dịch.

Đặc biệt, phụ nữ có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý liên quan đến nhạy cảm hormone như u xơ tử cung, u nang buồng trứng, ung thư vú hay các rối loạn nội tiết tố tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm từ nhau thai chưa qua kiểm soát y tế. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người có bệnh lý gan, thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.

Gợi ý tiếp cận thực tế cho làn da tăng sắc tố

Hiện chưa có liều lượng chuẩn xác hay khuyến nghị y khoa nào về nhau thai cừu cho mục đích trị nám da. Nếu lựa chọn dùng các sản phẩm nhau thai dạng thực phẩm bổ sung để hỗ trợ duy trì độ ẩm da mùa khô như các ghi nhận ban đầu ở nhau thai lợn, người tiêu dùng chỉ nên dùng lượng vừa phải theo đúng khuyến cáo nhà sản xuất và phải hỏi ý kiến bác sĩ/chuyên gia dinh dưỡng [5].

Để xử lý vết nám sạm một cách khoa học, việc quan trọng hàng đầu là bảo vệ da trước ánh sáng mặt trời bằng kem chống nắng phổ rộng và che chắn vật lý. Khi gặp tình trạng nám da dai dẳng, người bệnh nên đến khám tại các cơ sở da liễu uy tín để được xây dựng phác đồ an toàn thay vì tự điều trị bằng các viên uống truyền miệng.

Nhau thai cừu có thể là một nguồn dưỡng chất chứa nhiều protein, peptide và các yếu tố sinh học tự nhiên [2, 4, 5]. Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa hề chứng minh chiết xuất này có công dụng làm mờ nám hay loại bỏ hắc sắc tố trên da người [1, 2]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa, duy trì chế độ chăm sóc da cơ bản và lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ da liễu.