Quế hạ đường huyết cho người tiểu đường: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Cơn sốt dùng quế hạ đường và thực tế lâm sàng

Quế từ lâu đã là loại gia vị quen thuộc trong gian bếp và các bài thuốc dân gian. Gần đây, nhiều người mắc đái tháo đường mách nhau bổ sung bột quế hàng ngày với hy vọng “cắt cơn thèm thuốc” hay giúp hạ đường huyết thần tốc. Sự kỳ vọng này khiến không ít bệnh nhân tự ý mua viên bổ sung chiết xuất quế liều cao về uống.

Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng đối chứng thực tế lại cho thấy một bức tranh khác. Dù quế có ghi nhận một số tác động cải thiện chỉ số đường huyết, hiệu quả này ở mức khiêm tốn và chỉ đóng vai trò hỗ trợ kết hợp ^[1], ^[2]. Người bệnh tuyệt đối không được dùng quế để thay thế các loại thuốc hạ đường huyết hay chế độ kiểm soát y khoa chuẩn mực ^[2], ^[3].

Cơ chế tác động đến chuyển hóa đường

Cơ chế chính khiến quế được quan tâm trong hỗ trợ đái tháo đường nằm ở khả năng tác động lên tình trạng kháng insulin và chỉ số chuyển hóa. Insulin là hormone giúp đưa đường từ máu vào trong tế bào để sinh năng lượng. Khi các tế bào bị “trơ” hay kháng insulin, đường huyết sẽ ứ đọng lại trong lòng mạch gây đái tháo đường tuýp 2.

Nhiều phân tích gộp chỉ ra rằng việc bổ sung quế có liên quan đến việc làm giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR ^[1], ^[3]. Bằng cách hỗ trợ các thụ thể tế bào đáp ứng tốt hơn với insulin sẵn có trong cơ thể, quế giúp quá trình vận chuyển glucose diễn ra trơn tru hơn ^[1]. Nhờ đó, lượng đường tự do trong máu lúc đói và tỷ lệ gắn kết đường vào hồng cầu có xu hướng suy giảm một phần ^[1], ^[2].

Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận kết quả gì?

Để đánh giá thực tế tác dụng của quế, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 với các kết quả cụ thể.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba, có đối chứng giả dược năm 2022 tại Brazil theo dõi 160 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 trong 90 ngày ^[2]. Bệnh nhân từ 18 đến 80 tuổi, đang uống thuốc hạ đường và có HbA1c từ 6,0% trở lên, được chia đều uống 3g quế hoặc giả dược mỗi ngày song song với thuốc thường dùng ^[2]. Kết quả, nhóm dùng quế giảm khiêm tốn 0,2% chỉ số HbA1c và giảm 0,55 mmol/L đường huyết tĩnh mạch lúc đói so với nhóm chứng ^[2].

Một thử nghiệm mù ba khác vào năm 2019 tại Iran khảo sát 140 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2, chia theo nhóm chỉ số khối cơ thể (BMI) trên hoặc dưới 27 ^[4]. Người tham gia uống viên nang 500mg bột vỏ quế hoặc giả dược 2 lần mỗi ngày (tương đương 1g/ngày) liên tục trong 3 tháng ^[4]. Kết quả cho thấy quế giúp cải thiện đường huyết lúc đói, đường huyết sau ăn 2 giờ, HbA1c, mức kháng insulin và các chỉ số mỡ máu; đặc biệt mức cải thiện rõ rệt hơn hẳn ở nhóm bệnh nhân thừa cân, béo phì (BMI >= 27) ^[4].

Ngược lại, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đôi năm 2017 ở Iran trên 44 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 (57 ± 8 tuổi) dùng 3g quế/ngày hoặc giả dược trong 8 tuần lại đưa ra kết quả trái ngược ^[5]. Trong số 39 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu, việc bổ sung 3g quế không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về đường huyết lúc đói, insulin, HbA1c hay chỉ số kháng insulin HOMA-IR so với nhóm giả dược ^[5].

Ở mức độ tổng hợp, phân tích gộp năm 2022 tổng hợp từ 24 thử nghiệm lâm sàng cho thấy bổ sung quế giúp giảm có ý nghĩa thống kê chỉ số đường huyết lúc đói (SMD: -1,32), HOMA-IR (SMD: -1,32) và HbA1c (SMD: -0,67) so với nhóm chứng ^[1]. Bổ sung quế trong phân tích này không làm thay đổi đáng kể mức insulin huyết thanh (p = 0,058) ^[1].

Một phân tích gộp dạng ô (umbrella meta-analysis) năm 2023 rà soát 11 phân tích gộp về bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 hoặc buồng trứng đa nang ^[3]. Bổ sung quế cho thấy hiệu quả làm giảm đường huyết lúc đói (WMD: -10,93 mg/dL), insulin huyết thanh (WMD: -2,01 IU/mL), chỉ số HOMA-IR (WMD: -0,61) và HbA1c (WMD: -0,10%) ^[3].

Trước đó, một phân tích gộp năm 2013 trên 10 RCT (543 bệnh nhân) dùng liều quế từ 120 mg/ngày đến 6 g/ngày từ 4 đến 18 tuần ghi nhận quế giúp giảm đường huyết lúc đói (-24,59 mg/dL), giảm mỡ máu cholesterol toàn phần (-15,60 mg/dL), LDL-C (-9,42 mg/dL), triglyceride (-29,59 mg/dL) và tăng HDL-C (1,66 mg/dL) ^[6]. Dù vậy, phân tích này lại không tìm thấy tác động có ý nghĩa lên chỉ số HbA1c (-0,16%, 95% CI: -0,39% đến 0,02%) và ghi nhận mức độ không đồng nhất rất cao giữa các nghiên cứu ^[6].

Bằng chứng hiện nay còn nhiều mâu thuẫn

Dù có những tín hiệu tích cực, các chuyên gia đánh giá bức tranh khoa học về quế vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất ^[1], ^[7]. Một bài tổng quan y khoa năm 2017 chỉ ra rằng các dữ liệu rất khó diễn giải khi 3/5 phân tích gộp báo cáo giảm đường huyết lúc đói nhưng chỉ có 1/4 phân tích gộp thấy giảm chỉ số HbA1c ^[7].

Sự bất đồng này xuất phát từ việc các nghiên cứu có sự khác biệt rất lớn về quần thể nghiên cứu, loại quế sử dụng, liều dùng và thiết kế thử nghiệm ^[6], ^[7]. Thậm chí cùng một tập hợp dữ liệu gốc nhưng các bài phân tích gộp khác nhau lại đưa ra những kết luận hoàn toàn trái ngược ^[7]. Do đó, quế chưa được coi là một tiêu chuẩn điều trị chính thống mà chỉ được nhìn nhận như một liệu pháp bổ trợ tiềm năng ^[1], ^[3].

Hiểu lầm: "Uống bột quế thay thuốc trị tiểu đường"

Nhiều người mắc bệnh tiểu đường lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên như quế có thể thay thế thuốc tây y. Đây là một quan niệm rất sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Các bằng chứng lâm sàng chỉ đánh giá quế như một chất bổ sung hỗ trợ dùng song song với các loại thuốc uống hạ đường thông thường ^[2], ^[3].

Mức giảm chỉ số HbA1c ghi nhận qua các thử nghiệm lâm sàng thực tế rất khiêm tốn, chỉ dao động quanh mức giảm 0,10% đến 0,2% ^[2], ^[3]. Mức giảm nhẹ này không đủ khả năng kiểm soát lượng đường trong máu nếu bệnh nhân tự ý bỏ thuốc được kê đơn. Hành động dừng thuốc điều trị để dùng quế có thể đẩy người bệnh vào tình trạng tăng đường huyết mất kiểm soát và nguy cơ biến chứng cấp tính.

Những ai cần thận trọng khi dùng quế?

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết cần đặc biệt cẩn trọng. Việc kết hợp quế bổ sung với liều thuốc thường quy có thể làm tăng cường độ hạ đường huyết, do đó cần theo dõi chỉ số đường máu chặt chẽ để phòng ngừa nguy cơ hạ đường huyết quá mức.

Những bệnh nhân có bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc phụ nữ có thai cần tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng quế dạng chiết xuất đậm đặc hay viên nang liều cao. Với các nhóm đối tượng đặc biệt này, việc tự ý bổ sung dược liệu chưa qua kiểm duyệt y tế có thể gây thêm gánh nặng chuyển hóa.

Áp dụng quế an toàn trong thực tế

Nếu muốn đưa quế vào thói quen hàng ngày, bệnh nhân đái tháo đường nên sử dụng quế như một loại gia vị nêm nếm món ăn với lượng vừa phải. Quế bột có thể dùng để rắc nhẹ lên yến mạch, pha vào trà ấm, hoặc nêm vào các món hầm giúp tăng hương vị tự nhiên mà không cần nêm thêm đường.

Các nghiên cứu lâm sàng đã khảo sát các mức liều quế từ 500mg, 1g cho đến 3g hoặc 6g mỗi ngày dưới dạng bột hoặc viên nang bổ sung ^[2], ^[4], ^[6]. Tuy nhiên, để xác định liều lượng bổ sung hay thời điểm uống phù hợp với thể trạng cá nhân, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng, tuyệt đối không tự ý áp dụng các mức liều cao kéo dài.

Quế có thể mang lại lợi ích hỗ trợ kiểm soát đường huyết và các chỉ số chuyển hóa ở người đái tháo đường tuýp 2, song tác dụng này ở mức khiêm tốn. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo: coi quế là gia vị bổ trợ cho lối sống lành mạnh, kiên trì tuân thủ thuốc chỉ định và tái khám định kỳ để kiểm soát bệnh an toàn.