Nhu cầu làm đẹp da và sự nhầm lẫn phổ biến

Bổ sung dưỡng chất đường uống để duy trì nét tươi trẻ cho làn da là xu hướng chăm sóc sắc đẹp quen thuộc của nhiều người. Khi bước qua tuổi 30, làn da bắt đầu xuất hiện nếp nhăn, khô sần và giảm độ đàn hồi, khiến người tiêu dùng tìm đến các sản phẩm chức năng chống lão hóa [1]. Hai cái tên thường xuyên được đặt lên bàn cân so sánh hiện nay là collagen và nhau thai, phổ biến nhất trên thị trường là nhau thai cừu hay nhau thai lợn.

Nhiều người lầm tưởng rằng nhau thai và collagen có công dụng tương đương nhau, thậm chí coi nhau thai là một dạng collagen cao cấp hơn. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y sinh học, hai nhóm hoạt chất này mang bản chất phân tử, nguồn gốc sinh học và cơ chế tác động lên mô da hoàn toàn khác biệt. Hiểu rõ sự khác nhau giữa nguồn peptide cấu trúc và các hoạt chất sinh học kích thích tái tạo sẽ giúp người dùng lựa chọn đúng sản phẩm cho nhu cầu của mình.

Về bản chất, collagen đóng vai trò là "vật liệu xây dựng", cung cấp các peptide cấu trúc giúp củng cố khung nâng đỡ cơ học của lớp trung bì [4, 6]. Ngược lại, chiết xuất nhau thai lại chứa hỗn hợp giàu yếu tố tăng trưởng, peptide hoạt tính sinh học cùng các dưỡng chất tự nhiên, hoạt động như những "tín hiệu dẫn đường" kích thích tế bào da tự phục hồi và tái tạo [1].

Bản chất peptide cấu trúc của collagen

Collagen là loại protein dồi dào nhất trong cơ thể người và động vật, tạo nên mạng lưới cấu trúc nâng đỡ chính của da, xương, gân và sụn [4, 6]. Phân tử collagen tự nhiên có kích thước lớn (khoảng 360.000 Da) với cấu trúc xoắn ba gồm các chuỗi polypeptide alpha [2]. Trong da người, mạng lưới sợi collagen cùng với elastin tại lớp trung bì chịu trách nhiệm duy trì độ săn chắc, dẻo dai và tính toàn vẹn của mô [5, 6]. Khi tuổi tác tăng hoặc tiếp xúc nhiều với ánh nắng, lượng collagen bị suy giảm và đứt gãy, dẫn đến tình trạng da chùng nhão, hình thành nếp nhăn [3, 6].

Khi đưa collagen vào cơ thể qua đường tiêm hoặc đường uống, mục tiêu chính là phục hồi lại cấu trúc nền này [3]. Ở dạng bôi hoặc tiêm sinh học, collagen độ tinh khiết cao có khả năng hỗ trợ tế bào nguyên bào sợi da bám dính, giảm stress oxy hóa và thúc đẩy sắp xếp các sợi collagen loại I một cách trật tự [3]. Ở dạng thực phẩm chức năng đường uống, collagen cung cấp các chuỗi peptide và axit amin thiết yếu làm nguyên liệu để cơ thể tổng hợp protein cấu trúc [1, 4].

Nói một cách hình ảnh, việc bổ sung collagen giống như cung cấp thêm những viên gạch và khung sắt chất lượng cao để sửa chữa bức tường nâng đỡ đang dần xuống cấp của làn da.

Nhau thai: Nguồn hoạt chất sinh học và yếu tố tăng trưởng

Khác với collagen đơn thuần chỉ là một loại protein cấu trúc, nhau thai là cơ quan nuôi dưỡng thai nhi trong thai kỳ, nơi hội tụ nguồn dưỡng chất phong phú và phức tạp [3, 4]. Mô nhau thai chứa cả collagen tinh khiết, nhưng giá trị nổi bật nhất của nó nằm ở các chuỗi peptide hoạt tính sinh học và các yếu tố kích thích sinh trưởng tế bào [3, 4].

Các yếu tố tăng trưởng và cytokine có tự nhiên trong nhau thai đóng vai trò phát tín hiệu sinh hóa, kích hoạt các thụ thể trên bề mặt tế bào biểu bì và trung bì [2, 3]. Thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu thô, chiết xuất nhau thai tác động trực tiếp vào bộ máy điều hòa của tế bào, kích thích nguyên bào sợi và tế bào sừng phân chia, gia tăng sản xuất collagen nội sinh và hyaluronic acid [2, 7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học tế bào cho thấy dịch chiết nhau thai còn có khả năng kích hoạt biểu hiện gen tổng hợp ceramide (CERS) trong tế bào sừng [4]. Ceramide là thành phần lipid quan trọng cấu tạo nên lớp màng bảo vệ da, giúp khóa ẩm và ngăn ngừa mất nước qua biểu bì [4]. Như vậy, nếu collagen là "vật liệu xây dựng", thì nhau thai giống như "người chỉ huy công trình", gửi tín hiệu kích thích các tế bào da tự sản sinh nguyên liệu và bảo vệ cấu trúc vốn có [3, 5].

Bằng chứng khoa học về chiết xuất nhau thai

Cần lưu ý rằng, dù nhau thai cừu rất phổ biến trên thị trường thương mại, phần lớn các thử nghiệm khoa học nghiêm ngặt được công bố hiện nay lại tập trung vào chiết xuất nhau thai lợn (Porcine Placenta Extract - PPE hoặc Porcine Placenta Peptide - PPP) và nhau thai người [1, 2, 3, 5].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2025 đã đánh giá hiệu quả của peptide nhau thai lợn đường uống trên 90 người từ 35-60 tuổi có da khô và nếp nhăn quanh mắt rõ rệt [1]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên uống PPP hoặc giả dược 2 lần mỗi ngày trong 12 tuần [1]. Kết quả cho thấy, so với nhóm giả dược, nhóm dùng peptide nhau thai giảm đáng kể độ sâu nếp nhăn, chỉ số melanin (sắc tố), chỉ số ban đỏ và lượng nước mất qua biểu bì (TEWL) [1]. Đồng thời, độ ẩm, độ đàn hồi và độ bóng sáng của da được cải thiện rõ rệt mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng không mong muốn nào [1].

Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược khác năm 2020 trên phụ nữ trưởng thành khỏe mạnh cũng cho thấy việc uống chiết xuất nhau thai lợn giúp duy trì chức năng hàng rào bảo vệ da trong 4 tuần [4]. Lượng nước ở vùng da cánh tay và các thông số đàn hồi da (R2 và R7) ở nhóm can thiệp đã tăng lên có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược [4].

Ở cấp độ tiền lâm sàng, nghiên cứu năm 2015 trên chuột không lông bị chiếu xạ UVB trong 12 tuần cho thấy chiết xuất nhau thai lợn đường uống có khả năng giữ ẩm và hạn chế mất nước qua biểu bì tương đương với nhóm chứng dùng collagen thủy phân [5]. Ngoài ra, nhau thai còn làm giảm mức biểu hiện mRNA của các enzym phá hủy collagen là MMP-2 (giảm lần lượt 33,5% và 35,2% ở hai mức liều) và MMP-9, đồng thời tăng biểu hiện các chất ức chế thoái hóa collagen là TIMP-1 và TIMP-2 [5]. Nghiên cứu năm 2023 trên chuột SKH-1 cũng xác nhận peptide nhau thai lợn ngăn ngừa đứt gãy collagen, kích thích sản sinh hyaluronic acid và ức chế các con đường truyền tín hiệu gây hại do ánh sáng như p38 MAP kinase và JNK [6].

Về mô nhau thai người, nghiên cứu năm 2014 trên dòng tế bào người chứng minh công thức chiết xuất dây rốn ở nồng độ 7,5% giúp thúc đẩy mạnh mẽ sự tăng sinh nguyên bào sợi và tế bào sừng, kích thích sản xuất collagen loại I và ức chế enzym MMP-1 [7]. Một nghiên cứu năm 2019 cũng xác nhận nhau thai người là nguồn tinh sạch collagen tự nhiên chất lượng cao [2].

So sánh cơ chế: Peptide cấu trúc đối đầu Yếu tố điều hòa

Qua các dữ liệu nghiên cứu, sự khác biệt mấu chốt giữa collagen và chiết xuất nhau thai nằm ở cách thức chúng tác động lên quá trình phục hồi mô da:

Collagen chủ yếu tác động thông qua việc bổ sung cơ chất. Khi đưa vào mô hoặc hệ tiêu hóa, các chuỗi polypeptide cung cấp nguồn axit amin dồi dào, hỗ trợ tái lập mạng lưới sợi nâng đỡ ở lớp trung bì, kích thích các nguyên bào sợi bám dính và phát triển [4, 6]. Cơ chế này trực diện, tập trung chủ yếu vào việc duy trì độ bền cơ học và giảm hiện tượng chùng nhão da [3].

Trong khi đó, chiết xuất nhau thai thể hiện tác động đa mục tiêu thông qua các phân tử hoạt tính sinh học [3, 7]. Nhau thai không chỉ chứa các peptide tương tự collagen mà còn chứa các yếu tố tăng trưởng điều hòa tế bào [1]. Nhau thai vừa ức chế các enzym phân hủy cấu trúc nền (như MMP-1, MMP-2, MMP-9) [1, 2], vừa kích hoạt các chất bảo vệ mô (TIMP-1, TIMP-2) [5], kích thích tổng hợp hyaluronic acid [6], đồng thời thúc đẩy các gen tổng hợp ceramide để củng cố hàng rào lipid biểu bì [4]. Ngoài ra, nhau thai còn thể hiện tác dụng làm giảm chỉ số sắc tố melanin trên lâm sàng, điều mà collagen thông thường không thể hiện rõ [2, 3].

Đặc điểm Collagen Chiết xuất Nhau thai Bản chất chính Protein/peptide cấu trúc thuần túy [4, 6] Hỗn hợp peptide hoạt tính sinh học, yếu tố tăng trưởng [1] Vai trò chính Vật liệu xây dựng, củng cố khung trung bì [4, 6] Tín hiệu sinh hóa điều hòa, kích thích tái tạo mô [2, 3] Khả năng ức chế men thoái hóa Chủ yếu thúc đẩy tăng sinh sợi [3] Ức chế men MMP-2, MMP-9, tăng biểu hiện TIMP-1, TIMP-2 [1, 2] Tác động lên hàng rào biểu bì Hạn chế mất nước qua biểu bì [5] Kích thích biểu hiện ceramide synthase, giảm mất nước TEWL [3, 5] Tác động lên sắc tố da Không ảnh hưởng trực tiếp đến melanin Giảm chỉ số sắc tố melanin sau 12 tuần sử dụng [1]

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các sản phẩm trên thị trường thường gắn nhãn "nhau thai cừu", người tiêu dùng cần biết rằng hiện tại dữ liệu khoa học công bố chất lượng cao chủ yếu được thực hiện trên chiết xuất nhau thai lợn (do tính tương đồng sinh học và tiêu chuẩn kiểm định dịch tễ nghiêm ngặt) hoặc mô nhau thai và dây rốn người [1, 2, 3, 5]. Chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được công bố đối với nhau thai cừu riêng biệt; do đó không nên suy diễn tuyệt đối rằng mọi loại nhau thai đều có hiệu lực giống hệt nhau.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng uống nhau thai hay collagen sẽ có tác dụng tức thì hoặc "cải lão hoàn đồng", chữa lành mọi tổn thương da. Cả hai nhóm dưỡng chất đều cần thời gian can thiệp tối thiểu từ 4 tuần đến 12 tuần liên tục để quan sát thấy sự thay đổi về độ ẩm, độ đàn hồi hay độ mờ của nếp nhăn [3, 5].

Bên cạnh đó, các sản phẩm này chỉ đóng vai trò hỗ trợ thẩm mỹ bổ sung cho da và không thể thay thế các phác đồ điều trị da liễu chuyên sâu đối với các bệnh lý da mạn tính [1]. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc rất nhiều vào công nghệ thủy phân, độ tinh sạch của chiết xuất và cơ địa hấp thu của từng người [4, 6].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Chiết xuất nhau thai là chế phẩm sinh học phức tạp chứa các hoạt chất có hoạt tính tăng trưởng tế bào [1]. Do đó, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định bổ sung:

  • Người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý khối u nhạy cảm với hormone: Do nhau thai có thể chứa các yếu tố tăng trưởng kích thích phân chia tế bào, nhóm đối tượng này bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu hoặc sản phụ khoa trước khi dùng [2, 3].
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có đầy đủ nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn của việc bổ sung peptide nhau thai trên nhóm đối tượng này; do đó không nên tự ý sử dụng [1].
  • Người có cơ địa dị ứng đạm động vật: Những người mẫn cảm với protein từ lợn hoặc cừu có thể gặp phản ứng quá mẫn, ngứa ngáy hoặc rối loạn tiêu hóa.
  • Người đang có bệnh lý gan, thận mạn tính: Cần trao đổi với bác sĩ điều trị để kiểm soát tổng lượng protein và hoạt chất sinh học nạp vào cơ thể hàng ngày.

Hướng dẫn áp dụng an toàn và hiệu quả

Để đạt được hiệu quả cải thiện làn da tối ưu, việc áp dụng cần dựa trên tình trạng cụ thể của từng người thay vì chạy theo quảng cáo:

  • Chọn lựa theo mục đích da: Nếu làn da của bạn chủ yếu bị suy giảm độ săn chắc, chảy xệ, thiếu hụt cơ học do tuổi tác, việc bổ sung peptide collagen giúp cung cấp nguồn nguyên liệu cấu trúc ổn định [1, 6]. Nếu làn da vừa khô sần, suy yếu hàng rào bảo vệ, có nám sạm và nếp nhăn do tiếp xúc nhiều với ánh nắng (lão hóa do ánh sáng), chiết xuất nhau thai có thể mang lại tác động điều hòa toàn diện hơn nhờ khả năng cải thiện độ ẩm, giảm melanin và kích thích ceramide [3, 5].
  • Thời gian can thiệp: Theo các thử nghiệm lâm sàng, thời gian bổ sung chiết xuất nhau thai dạng uống nên kéo dài liên tục từ 4 đến 12 tuần (uống 2 lần mỗi ngày) để các chỉ số độ ẩm, độ đàn hồi và sắc tố có đủ thời gian chuyển biến tích cực [3, 5].
  • Đảm bảo nguồn gốc sản phẩm: Chỉ nên lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, có công nghệ chiết xuất tinh khiết hóa rõ ràng để loại trừ nguy cơ nhiễm tạp chất sinh học hoặc mầm bệnh từ động vật [4, 6].
  • Kết hợp lối sống khoa học: Thực phẩm chức năng không thể phát huy tác dụng nếu thiếu chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc, uống đủ nước và đặc biệt là thói quen bôi kem chống nắng hàng ngày để ngăn ngừa tia UVB phá hủy collagen nội sinh [1, 7].

Collagen và chiết xuất nhau thai không thay thế nhau mà sở hữu hai cơ chế tác động bổ trợ: một bên củng cố mạng lưới khung đỡ cấu trúc, một bên phát tín hiệu điều hòa sinh học và bảo vệ tế bào da [1, 3, 6]. Việc hiểu đúng bản chất khoa học sẽ giúp người dùng đưa ra quyết định làm đẹp thông thái, phù hợp với nhu cầu và tình trạng sức khỏe của bản thân.