Nhau thai ngựa trị nám, sáng da: Kỳ vọng thực tế đến đâu?

Lời đồn thổi về nhau thai ngựa và thực tế khoa học

Thời gian gần đây, nhau thai ngựa được quảng bá rầm rộ trên thị trường mỹ phẩm và thực phẩm chức năng như một "thần dược" giúp xóa mờ nám da, tàn nhang và dưỡng trắng thần tốc. Không ít người tiêu dùng sẵn sàng chi trả số tiền lớn để mua các sản phẩm dạng viên uống, serum hay tinh chất bôi ngoài da với kỳ vọng lấy lại làn da đều màu, không tì vết.

Tuy nhiên, xét dưới góc độ y học và dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm, tác dụng ức chế sắc tố của các chế phẩm từ nhau thai không hoàn toàn màu hồng như quảng cáo. Hiện tại, các bằng chứng khoa học ghi nhận hiệu quả làm mờ nám của nhau thai nói chung rất khiêm tốn, cơ chế tác động phức tạp và thậm chí nhiều nghiên cứu còn ghi nhận chiết xuất nhau thai có khả năng kích thích tổng hợp sắc tố da [1, 2, 8].

Cơ chế tác động lên sắc tố da: Hai mặt đối lập

Quá trình hình thành sắc tố (melanin) trong da được kiểm soát bởi enzyme chủ chốt mang tên tyrosinase ^[1]. Nhiều sản phẩm làm sáng da hoạt động dựa trên cơ chế ức chế hoạt tính của enzyme này để ngăn tế bào sắc tố sản xuất melanin.

Đối với chiết xuất nhau thai, các phân tích khoa học cho thấy cơ chế tác động lên tế bào sắc tố rất đa dạng và phụ thuộc chặt chẽ vào quy trình chiết xuất cũng như từng phân đoạn hoạt chất thu được ^[2]. Chiết xuất nhau thai có khả năng thúc đẩy quá trình chuyển hóa mô và ức chế hoạt tính của enzyme tyrosinase ^[2]. Dù vậy, các phân đoạn chứa protein, peptide và lipid từ nhau thai lại được ghi nhận là có tác dụng thúc đẩy quá trình tạo sắc tố (melanogenesis) ^[2].

Tác dụng kích thích hoặc ức chế sắc tố phụ thuộc vào từng nhóm phân tử sinh học được tách chiết ra, và cho đến nay cơ chế hoạt động chính xác vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn ^[2].

Chiết xuất nhau thai trong quy chuẩn mỹ phẩm

Trong ngành dược mỹ phẩm, chiết xuất nhau thai đã được nghiên cứu và đưa vào sử dụng từ nhiều năm trước, điển hình là tại Nhật Bản ^[2]. Tuy nhiên, các quy chuẩn chính thức và nghiên cứu nền tảng phần lớn lại xoay quanh nhau thai lợn chứ không phải nhau thai ngựa ^[2].

Theo tài liệu tổng quan công bố năm 2022 về lịch sử phát triển các hoạt chất làm sáng da tại Nhật Bản, chiết xuất nhau thai dùng trong dược mỹ phẩm được lấy từ nhau thai lợn (Sus scrofa domesticus) qua quy trình chiết xuất vô trùng bằng nước bằng phương pháp đông lạnh - rã đông hoặc enzym phân ^[2]. Tùy vào quy trình chế biến, các phân đoạn được phân loại thành ba nhóm chính dựa trên hàm lượng nitơ (như phân đoạn 1 chứa 0,01–0,40% nitơ; phân đoạn 2 chứa 0,02–0,15% nitơ loại bỏ phân đoạn chứa từ 100 KAU phosphatase kiềm trở lên; phân đoạn 3 chứa 0,15–0,48% nitơ thu được qua thủy phân enzym) ^[2].

Thành phần chung của các chiết xuất nhau thai này gồm các axit amin, khoáng chất, carbohydrate, lipid, các thành phần axit nucleic như uracil, adenine, guanine và các vitamin nhóm B, vitamin C (như ascorbic acid, thiamine, pyridoxine, niacin) ^[2].

Bằng chứng phòng thí nghiệm: Thúc đẩy hay ức chế melanin?

Khác với kỳ vọng của người tiêu dùng về một giải pháp trị nám hay làm trắng, nhiều nghiên cứu thực nghiệm lại sử dụng chiết xuất nhau thai nhằm mục đích kích thích tạo sắc tố để điều trị các bệnh lý mất sắc tố da như bạch biến [1, 2].

Một nghiên cứu công bố năm 2002 đã đánh giá tác động của chiết xuất nhau thai người trên tế bào ung thư hắc tố B16F10 của chuột, tế bào sắc tố người bình thường trong ống nghiệm và trên chuột C57BL/6J ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất thoa ngoài da giúp chuột mọc lại lông đen bóng, phục hồi giai đoạn phát triển nang lông và hình thành các trung tâm tạo sắc tố mới ^[3]. Trên mô hình tế bào, chiết xuất không chứa chất dẫn đã kích thích cả quá trình phân bào và quá trình tổng hợp melanin của tế bào B16F10 theo mức độ phụ thuộc vào nồng độ ^[3]. Phân tích hóa học phát hiện chiết xuất chứa endothelin-1 (ET-1) và hormone vỏ thượng thận (ACTH) chủ yếu nằm trong phân đoạn lipid, đóng vai trò điều hòa và thúc đẩy hoạt động của tế bào sắc tố ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu vào năm 1995 thực hiện trên chuột lang đực màu trắng (trọng lượng 175-250 g) được thoa 20 giọt chiết xuất nhau thai người thủy cồn hàng ngày quanh núm vú trong 60 ngày kết hợp chiếu tia hồng ngoại 15 phút ^[4]. Kết quả ghi nhận tình trạng tăng sắc tố rõ rệt và phì đại vùng núm vú ^[4]. Phân tích thành phần thấy có các peptide trọng lượng phân tử nhỏ, lipid, glycosphingolipid, sialic acid, cholesterol, triglyceride, lipoprotein tỷ trọng cao (HDL), axit amin và endothelin – một peptide 21 axit amin cần thiết cho sự phát triển của tế bào sắc tố ^[4].

Đến năm 2006, một nghiên cứu chuyên sâu đã làm rõ phân đoạn protein/peptide từ chiết xuất nhau thai người (PPPF) kích thích tổng hợp melanin trên dòng tế bào B16F10 và tế bào sắc tố nguyên phát ^[1]. Nhóm tác giả nhận thấy PPPF làm tăng hoạt tính enzyme tyrosinase theo liều lượng và thời gian thông qua việc kích hoạt chất xúc tiến (promoter) của gene tyrosinase, từ đó làm tăng biểu hiện phiên mã và mức protein của enzyme này ^[1]. Tác dụng kích thích tạo sắc tố này bị ức chế rõ rệt khi có mặt chất ức chế tổng hợp protein Actinomycin D ^[1].

Hiểu lầm thường gặp và khoảng trống bằng chứng

Khoảng trống lớn nhất đối với nhau thai ngựa hiện nay là thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để chứng minh khả năng làm sáng da hay điều trị nám má. Phần lớn dữ liệu được các nhãn hàng viện dẫn xuất phát từ nghiên cứu cơ bản trong ống nghiệm hoặc các nghiên cứu dùng mô hình động vật với nhau thai người hoặc nhau thai lợn [1, 2, 7, 8].

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ chiết xuất từ nhau thai là sẽ có tác dụng ức chế nám tức thì. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất sinh học tự nhiên trong nhau thai vốn có chức năng nuôi dưỡng và kích thích tế bào, bao gồm cả việc tăng sinh tế bào sắc tố và kích hoạt tyrosinase [1, 8]. Nếu không trải qua quá trình phân đoạn, tách lọc và kiểm định nghiêm ngặt để loại trừ các thành phần gây tăng sắc tố, việc sử dụng các chế phẩm nhau thai không rõ ràng thậm chí có thể mang lại kết quả trái ngược với mong đợi ^[2].

Cần lưu ý rằng các tài liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung trên nhau thai người và lợn [1, 2, 7, 8]; do đó dữ liệu khoa học chuẩn xác đối với nhau thai ngựa nói riêng vẫn còn rất hạn chế.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Do chiết xuất nhau thai chứa nhiều phân tử hoạt tính sinh học, peptide tăng trưởng và các hormone hoặc chất điều hòa nội tiết (như ACTH, endothelin-1) [1, 2], người tiêu dùng không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm truyền miệng hay hàng xách tay không rõ nguồn gốc.

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên nhóm này; tuyệt đối không tự ý dùng các loại viên uống nhau thai ngựa trôi nổi.
• Người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng da hoặc có bệnh lý dị ứng với các protein ngoại lai từ động vật.
• Người đang mắc các bệnh lý da liễu tiến triển hoặc đang trong phác đồ điều trị nám chuyên sâu với bác sĩ.
• Người có tiền sử các khối u hoặc bệnh lý liên quan đến nội tiết tố cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm chứa chiết xuất sinh học từ nhau thai.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp cải thiện sắc tố da, không nên đặt toàn bộ kỳ vọng vào các sản phẩm nhau thai ngựa được thần thánh hóa:

• Ưu tiên các hoạt chất có bằng chứng rõ ràng: Thay vì trông chờ vào nhau thai ngựa, hãy tìm đến các thành phần đã được chứng minh hiệu quả và cấp phép trong da liễu qua nhiều năm ^[2].
• Kiểm tra nguồn gốc và tiêu chuẩn: Chỉ sử dụng các sản phẩm bôi hoặc uống đã được cơ quan y tế cấp phép lưu hành. Không mua các sản phẩm pha chế thủ công vì nguy cơ nhiễm tạp chất sinh học và mất an toàn vi sinh rất cao.
• Sử dụng lượng vừa phải: Khi dùng bất kỳ sản phẩm làm sáng da nào, cần dùng theo đúng hướng dẫn trên nhãn hoặc chỉ định của chuyên gia; không tăng liều với hy vọng da trắng nhanh hơn.
• Luôn bảo vệ da khỏi ánh nắng: Kem chống nắng và các biện pháp che chắn vật lý là bước tiên quyết trong điều trị nám; không có loại nhau thai nào có thể làm mờ sắc tố nếu làn da vẫn tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím.

Nhau thai ngựa hay các chiết xuất sinh học từ nhau thai vẫn là nhóm thành phần phức tạp, nơi ranh giới giữa ức chế và kích thích sắc tố da còn phụ thuộc vào công nghệ chiết xuất ^[2]. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, trang bị kiến thức khoa học và thăm khám chuyên khoa da liễu để được xây dựng phác đồ trị nám an toàn, bền vững thay vì chạy theo các trào lưu đắt đỏ.