Cây lốm đốm vàng (thường gọi là cây cô tòng, tên khoa học Codiaeum variegatum) là loại cây cảnh quen thuộc trong nhiều gia đình, công viên nhờ màu sắc lá rực rỡ. Tuy nhiên, nhiều người lo ngại việc bẻ cành tỉa lá vô tình làm dính mủ trắng có thể gây phỏng da hoặc ngộ độc chất độc nguy hiểm. Nỗi lo này xuất phát từ việc loài cây này thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), một nhóm thực vật vốn nổi danh chứa nhiều độc chất tự nhiên.
Nhựa của các loài cây thuộc họ Thầu dầu thực sự chứa các hợp chất diterpene ester (đặc biệt là phorbol ester) có thể gây kích ứng da, niêm mạc dữ dội và tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy khối u [1, 7]. Riêng với cây lốm đốm vàng (Codiaeum variegatum), dữ liệu phân tích hóa học cho thấy cây không chứa một số diterpene ester độc hại như các loài cùng họ, nhưng nhựa cây vẫn có thể gây kích ứng cơ học hoặc phản ứng da cục bộ khi tiếp xúc trực tiếp [1, 8].
Độc tính của họ Thầu dầu bắt nguồn từ đâu?
Họ thực vật Thầu dầu (Euphorbiaceae) phân bố rộng khắp trên thế giới, bao gồm rất nhiều giống cây cảnh trồng trong nhà lẫn ngoài trời [1]. Phần lớn thành viên hoang dã bản địa của họ này chứa các hợp chất diterpene ester có tính chất kích ứng mạnh và khả năng kích thích, thúc đẩy khối u phát triển [1].
Phorbol ester là nhóm hợp chất diterpenoid 4 vòng phân bố tự nhiên trong nhiều cây họ Euphorbiaceae và họ Trầm (Thymelaeaceae) [2]. Về cơ chế tác động, các ester này có khả năng bắt chước hoạt tính của phân tử diacylglycerol (DAG) trong tế bào [2]. Khi xâm nhập, chúng kích hoạt enzyme protein kinase C (PKC) – một mắt xích điều hòa các con đường dẫn truyền tín hiệu và hàng loạt hoạt động chuyển hóa tế bào [2]. Việc kích hoạt sai lệch tín hiệu này dẫn đến phản ứng viêm cấp tính, kích thích tăng sinh bất thường hoặc gây độc cho mô tiếp xúc [2].
Nhựa cây lốm đốm vàng (Codiaeum variegatum) có chứa phorbol ester không?
Để kiểm tra độ an toàn của các loại cây cảnh phổ biến, một nghiên cứu đã kiểm tra 22 giống cây cảnh thương mại thuộc họ Euphorbiaceae bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá hoạt tính thúc đẩy khối u thông qua việc kích ứng gene chỉ thị luciferase đặt dưới sự kiểm soát của promoter kháng nguyên sớm virus Epstein-Barr [1].
Kết quả ghi nhận các giống cây thuộc loài Euphorbia milii (xương rồng bát tiên lai) và đặc biệt là Euphorbia leuconeura chứa các dẫn xuất ingenol với hoạt tính thúc đẩy khối u mạnh, tương quan chặt chẽ với hàm lượng ester ingenol [1]. Ngược lại, giống cây lốm đốm vàng Codiaeum variegatum và trạng nguyên Euphorbia pulcherrima lại hoàn toàn không chứa các hợp chất diterpene ester này [1]. Điều này cho thấy nhựa cây lốm đốm vàng có độ độc thấp hơn rất nhiều so với các cây cùng họ Thầu dầu khác.
Độc tính tế bào của Codiaeum variegatum cũng được đánh giá chi tiết trong thử nghiệm in vitro kiểm tra đột biến và tổn thương di truyền [3]. Các nhà khoa học ủ dịch chiết nước và phân đoạn diệt amip của cây với tế bào lymphoma chuột L5178Y, tế bào gan sơ cấp và tế bào ung thư biểu mô gan người HepG2 [3]. Đánh giá tổn thương DNA và sai hỏng nhiễm sắc thể qua xét nghiệm sao chổi (comet assay), xét nghiệm vi nhân (micronucleus assay) và xét nghiệm đột biến tế bào lymphoma chuột [3].
Kết quả cho thấy dịch chiết nước của cây lốm đốm vàng không gây độc tế bào ở nồng độ lên tới 2000 microgam/ml [3]. Phân đoạn tách chiết có độc tính tế bào đáng kể (từ 40-55% trở xuống) trên tế bào L5178Y và HepG2 ở nồng độ cao hơn 500 microgam/ml [3]. Đáng chú ý, cả dịch chiết và phân đoạn này đều không gây tổn hại DNA, không kích sinh vi nhân ở liều đến 2000 microgam/ml và không gây đột biến gene sau 4 giờ hay 24 giờ thử nghiệm [3].
Cảnh báo từ các loài họ Thầu dầu mang độc tính phorbol ester cao
Dù Codiaeum variegatum tương đối an toàn, người trồng cây vẫn cần hết sức cẩn trọng vì các loài cây cảnh cùng họ Thầu dầu có thể chứa lượng phorbol ester và dẫn xuất diterpene rất độc hại [1, 2, 3].
Một nghiên cứu phân tích nhựa mủ cây Euphorbia tirucalli (cây xương cá/kim giao) ghi nhận các thành phần kích ứng chính là ester diterpene kiểu ingenane và tigliane có nguồn gốc từ phorbol và ingenol [4]. Các thành phần kích ứng chính là các đồng phân 12,13-acetate, acylate của phorbol và 3-acylate của ingenol mang các chuỗi acid béo không bão hòa cao [4]. Khi thử nghiệm chi tiết, số lượng nguyên tử carbon hoặc số liên kết đôi tăng lên trong gốc acyl làm tăng hoạt tính gây kích ứng da [4]. Nhựa cây này có thể gây bỏng rát, viêm da tiếp xúc dữ dội khi chạm phải [4].
Đối với cây Euphorbia milii var. hislopii (bát tiên), nghiên cứu đánh giá độc tính thông qua thử nghiệm ức chế trao đổi chất qua liên kết khe (metabolic cooperation) trên tế bào V79 của chuột hamster Trung Quốc [5]. Thử nghiệm dùng mẫu mủ đông khô ở các nồng độ 1, 10, 50 và 100 microgam/ml trong 3 lần lặp lại độc lập, đối chứng dương bằng hợp chất kinh điển 12-O-tetradecanoylphorbol-13-acetate (10 ng/ml) [5]. Kết quả cho thấy mủ cây ức chế trao đổi chất ở nồng độ từ 10 microgam/ml trở lên, chứng tỏ nhựa cây chứa các chất kích thích khối u và có thể gây nguy cơ sinh ung thư nếu tiếp xúc liên tục kéo dài [5].
Các nghiên cứu trên loài Euphorbia poissonii Pax cũng tìm thấy nhiều hợp chất diterpene thơm gây kích ứng mạnh [4, 6]. Mủ loài này chứa các ester thơm của resiniferonol, 12-deoxyphorbol và 12-deoxy-16-hydroxy-phorbol (được đặt tên là candletoxin A và candletoxin B) [4, 6]. Độc tính kích ứng của 10 hợp chất tinh khiết phân lập từ cây này khi thử nghiệm trên tai chuột cho thấy khả năng gây viêm sưng cấp tính rất mạnh [6].
Tác động trên động vật và tính hai mặt trong phòng thí nghiệm
Ở động vật, phorbol ester thể hiện độc tính rất rõ rệt ngay cả ở nồng độ cực kỳ thấp trong thức ăn [2]. Khi động vật ăn phải thức ăn chứa phorbol ester, các biểu hiện nhiễm độc tiêu hóa và toàn thân xuất hiện, khiến các nguồn hạt giàu đạm của cây họ Thầu dầu không thể tận dụng làm thức ăn chăn nuôi nếu chưa khử độc [2]. Khả năng giải độc chất này chỉ được ghi nhận hạn chế ở một số loài thân mềm và dịch nghiền tế bào gan chuột [2].
Mặt khác, trong nghiên cứu ung thư học, phorbol ester lại mở ra tiềm năng điều chế thuốc trúng đích [7]. Một nghiên cứu trên tế bào biểu mô người biểu hiện gene ung thư p21ras đột biến cho thấy tế bào này cực kỳ nhạy cảm với độc tính hủy diệt của các phorbol ester có hoạt tính sinh học [7]. Độc tính chọn lọc này cung cấp cơ sở phân tử để các nhà khoa học nghiên cứu tạo ra các chất tương tự phorbol ester dùng làm thuốc hóa trị liệu ung thư trong tương lai [7]. Ngoài ra, đặc tính diệt ốc và diệt côn trùng của các ester này cũng được ứng dụng làm thuốc trừ sâu sinh học [2].
Hiểu lầm thường gặp về độc tính cây lốm đốm vàng
Nhiều người lầm tưởng rằng hễ cây có mủ trắng là chứa độc chất phorbol ester chết người giống như các loài xương rồng cảnh độc hại. Thực tế, nghiên cứu đã chứng minh lá và nhựa cây lốm đốm vàng không chứa các ester ingenol gây kích thích khối u như loài Euphorbia leuconeura hay Euphorbia milii [1].
Một hiểu lầm khác là chạm vào cây lốm đốm vàng sẽ gây tổn thương gene hoặc ung thư. Dữ liệu từ các mô hình thử nghiệm khẳng định dịch chiết của cây không làm biến đổi DNA, không gây dị tật nhiễm sắc thể hay đột biến gene ở nồng độ kiểm tra [3]. Mặc dù phân đoạn chiết đậm đặc có thể ức chế tế bào ở nồng độ trên 500 microgam/ml, việc tiếp xúc sinh hoạt bình thường ngoài đời sống khó có thể dẫn tới mức nồng độ độc hại này [3].
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc?
Dù cây lốm đốm vàng có độ độc thấp hơn các cây cùng họ, nhựa mủ thực vật luôn chứa các protein nhựa cây và hợp chất thứ sinh có thể gây phản ứng quá mẫn.
Người có cơ địa viêm da dị ứng, da nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng mủ cao su (latex) cần thận trọng tối đa. Mủ cây dính vào mắt hoặc vết thương hở có thể gây cay rát, viêm kết mạc hoặc đỏ ngứa cục bộ. Trẻ nhỏ và thú cưng (chó, mèo) có thói quen cắn phá cành lá cũng là đối tượng dễ gặp rủi ro kích ứng niêm mạc miệng, nôn nao nếu nhai phải lá non chứa nhiều dịch nhựa.
Cách chăm sóc và tiếp xúc an toàn trong gia đình
Khi chăm sóc, cắt tỉa cành cây lốm đốm vàng hoặc các cây thuộc họ Thầu dầu, bạn nên đeo găng tay cao su để tránh nhựa cây dính trực tiếp vào da. Tuyệt đối không đưa tay lên dụi mắt hoặc chạm vào vùng da mặt trong quá trình làm vườn.
Nếu vô tình bị nhựa cây dính vào da, cần nhanh chóng rửa sạch dưới vòi nước chảy cùng xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ lớp mủ bám dính. Trường hợp nhựa bắn vào mắt, hãy rửa liên tục bằng nước muối sinh lý hoặc nước sạch trong ít nhất 10-15 phút. Khi xuất hiện các dấu hiệu sưng tấy, ngứa ngáy dữ dội kéo dài hoặc nghi ngờ trẻ em nuốt phải cành lá, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Nhìn chung, cây lốm đốm vàng là loại cây cảnh an toàn hơn nhiều so với các loài họ Thầu dầu chứa phorbol ester độc hại khác [1]. Tuy nhiên, giữ thói quen cẩn trọng khi tiếp xúc với mọi loại nhựa mủ thực vật vẫn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình.
