Nhiều người có thói quen cắt lá lô hội tươi tại vườn để nấu chè, làm thạch hoặc xay sinh tố uống giải nhiệt mỗi ngày. Khi sơ chế, mặt cắt của bẹ lá thường tiết ra một chất dịch màu vàng đậm, mùi hăng nồng và vị rất đắng. Không ít người nhầm lẫn chất lỏng này là dưỡng chất đậm đặc và sử dụng trực tiếp mà không rửa sạch.
Chất dịch vàng này thực chất là nhựa mủ của cây lô hội, chứa hàm lượng lớn hợp chất aloin. Khác hoàn toàn với phần thịt gel trong suốt thanh mát, lớp mủ vàng này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, có thể gây kích ứng đường tiêu hóa mạnh và dẫn tới ngộ độc nếu tích tụ lâu dài.
Phân biệt rõ gel trong và lớp nhựa vàng
Cấu trúc bẹ lá lô hội gồm hai thành phần cơ bản là phần thịt gel bên trong và lớp vỏ ngoài cùng [1]. Gel lô hội là khối mô trong suốt, chứa tỷ lệ nước rất cao [1]. Đây là phần thường được tinh chế để ứng dụng làm đồ uống, thực phẩm chức năng và mỹ phẩm nhờ chứa nhiều hoạt chất sinh học [5, 6].
Nằm xen kẽ ngay bên dưới lớp vỏ xanh và bọc quanh lớp gel trong là các bó mạch dẫn [2]. Ống dẫn ở vùng này chứa dịch mủ màu nâu vàng, vị đắng gắt [2]. Sắc ký lỏng đã phân lập được khoảng 80 thành phần hóa học từ lớp nhựa này, chủ yếu thuộc nhóm phenolic [2]. Các chất nổi bật nhất gồm anthraquinone C-glycosides, anthrones và anthraquinone tự do [2].
Trong đó, barbaloin (còn gọi là aloin A) là thành phần chiếm tỷ lệ cao nhất trong dịch mủ vàng [2]. Các hợp chất tiếp theo bao gồm isobarbaloin (aloin B), aloesin và aloeresin A [2]. Lớp nhựa này cũng chứa các dẫn xuất anthraquinone khác như aloe-emodin, cùng nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi [2].
Nguy cơ tiêu chảy và cơ chế gây độc của aloin
Dẫn xuất hydroxyanthracene (HAD) trong mủ vàng tự nhiên của lô hội, chủ yếu là aloin A, aloin B và aloe-emodin, có tác dụng kích thích nhuận tràng cực mạnh [4, 5]. Trong lịch sử y học cổ truyền từ thế kỷ 4 trước Công nguyên, các chế phẩm từ lá lô hội từng được dùng để hỗ trợ tiêu hóa hoặc trị táo bón [3]. Tuy nhiên, việc dung nạp trực tiếp lượng lớn aloin chưa qua loại bỏ sẽ gây kích ứng dữ dội niêm mạc ruột non và đại tràng.
Khi đi vào ruột già, các hợp chất anthraquinone kích thích tăng co bóp và bài tiết dịch, dễ dẫn đến đau quặn bụng, tiêu chảy cấp tính. Tình trạng tiêu chảy kéo dài hoặc lặp đi lặp lại khiến cơ thể mất nước trầm trọng và rối loạn cân bằng điện giải. Một nghiên cứu trên tế bào bạch cầu Jurkat T cho thấy aloin tác động làm giảm kích thước tế bào, suy giảm tính toàn vẹn của màng tế bào và gây mất điện thế màng ty thể theo liều lượng [4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận aloin gây tắc nghẽn chu kỳ tế bào ở pha G2/M và kích hoạt con đường chết theo chương trình của tế bào qua trung gian ty thể [4].
Ngoài các rủi ro cấp tính, chiết xuất nguyên lá chứa toàn bộ nhựa mủ vàng cũng từng bị cảnh báo. Báo cáo độc chất học ghi nhận việc cho chuột dùng chiết xuất nguyên lá chưa qua xử lý khử màu chứa khoảng 6400 ppm aloin A và 71 ppm aloin-emodin có liên quan đến hiện tượng tăng sinh quá mức niêm mạc ruột và hình thành khối u ác tính [1, 7].
Bằng chứng khoa học về độc tính và mức độ an toàn
Một bài tổng quan y khoa năm 2019 đã ghi nhận tình trạng độc tính trên gan do các chế phẩm lô hội đường uống [2]. Đợt viêm gan cấp đầu tiên liên quan đến lô hội được báo cáo năm 2005 tại Đức, sau đó tiếp tục xuất hiện tại Thổ Nhĩ Kỳ, Mỹ, Argentina và Hàn Quốc [2]. Tổng cộng có 8 bệnh nhân (6 nữ, 2 nam) phải nhập viện điều trị viêm gan cấp tính sau khi dùng chế phẩm chứa lô hội trong khoảng thời gian từ 3 đến 260 tuần [2].
Sinh thiết gan và xét nghiệm cận lâm sàng của các bệnh nhân này đều cho kết quả viêm gan nhiễm độc [2]. Rất may mắn, toàn bộ 8 bệnh nhân đều hồi phục và cải thiện tình trạng sau khi ngừng dùng các sản phẩm từ lô hội [2]. Dữ liệu này nhấn mạnh rủi ro từ các sản phẩm thảo dược không kê đơn có thể gây độc cho gan nếu sử dụng kéo dài mà không kiểm soát thành phần [2].
Ngược lại, các sản phẩm thương mại được xử lý đúng chuẩn để tách bỏ mủ vàng lại cho thấy mức độ an toàn cao. Một nghiên cứu năm 2024 đánh giá độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên chuột Sprague Dawley uống nước chứa nước ép phần thịt gel trong lô hội (chỉ chứa 3,43 ppm tổng aloin) [5]. Kết quả cho thấy không có dấu hiệu bất thường về nồng độ hormone tuyến giáp, không có tổn thương mô học và xét nghiệm Ki-67 không ghi nhận tăng sinh tế bào bất thường ở gan, phổi, thận hay bàng quang [5].
Một thử nghiệm độc tính khác vào năm 2021 tiến hành trên bột nước ép toàn bộ lá lô hội đã tinh chế qua than hoạt tính (chỉ còn 0,3 ppm aloin và không phát hiện thấy aloe-emodin) [3]. Thử nghiệm đột biến gen tế bào lympho chuột và thử nghiệm Comet trên chuột cống đực F344 (dùng liều lên tới 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 2 ngày) đều không phát hiện tổn thương đứt gãy sợi DNA ở mô đại tràng hay mô thận [3].
Tương tự, nghiên cứu năm 2013 kiểm tra nước ép lô hội khử màu bằng than hoạt tính trên chuột nhắt B6C3F1 và chuột cống F344 trong 13 tuần [6]. Kết quả chuột phát triển bình thường, chức năng huyết học và hóa sinh ổn định, cấu trúc vi thể niêm mạc ruột tương đương nhóm đối chứng [6]. Nghiên cứu năm 2022 về nước ép gel lô hội thương phẩm chứa 8-10 ppm aloin và hỗn hợp aloin A, B tinh khiết cũng khẳng định sản phẩm không gây độc tính di truyền [7]. Thử nghiệm viên nang mềm lô hội năm 2021 trên chuột cống với liều đến 3330 mg/kg thể trọng cũng ghi nhận không có biến đổi độc tính bán cấp [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng lô hội tươi
Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên cứ hái từ cây là hoàn toàn lành tính, dùng càng tươi nguyên càng bổ dưỡng. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến khi sơ chế lô hội tại nhà. Nhựa mủ vàng tự nhiên bám dính ngay dưới vỏ có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa nếu chỉ gọt sơ sài.
Một nghiên cứu năm 2021 phân tích hàm lượng aloin trong các sản phẩm gel lô hội tại Hy Lạp cho thấy sự khác biệt rõ rệt dựa trên cách sơ chế [8]. Các mẫu gel chưa qua xử lý lọc chứa hàm lượng aloin vượt quá 10 mg/L [8]. Trong khi đó, các mẫu gel được lọc qua quy trình công nghiệp hoặc lọc trong phòng thí nghiệm đều đưa lượng aloin xuống dưới ngưỡng 0,1 mg/L theo quy định an toàn của Liên minh châu Âu [8]. Điều này chứng minh quy trình sơ chế và lọc rửa đóng vai trò quyết định trong việc loại trừ độc chất aloin [8].
Nhiều người cũng cho rằng các món thạch lô hội có vị đắng nhẹ mới đúng chất thảo mộc thanh lọc cơ thể. Thực tế, vị đắng đó chính là dấu hiệu của hợp chất aloin còn sót lại do chưa được làm sạch kỹ càng [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang gặp các bệnh lý về đường tiêu hóa như hội chứng ruột kích thích, viêm ruột hoặc có tiền sử tiêu chảy mạn tính không nên sử dụng các phần lô hội chưa làm sạch mủ vàng. Hoạt tính kích thích co bóp của aloin dễ khiến tình trạng viêm loét và rối loạn vận động ruột trở nên nghiêm trọng.
Người có bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan cần hết sức cẩn trọng khi dùng các loại chế phẩm bổ sung từ lô hội kéo dài. Các ca lâm sàng viêm gan nhiễm độc cấp tính từng được ghi nhận đòi hỏi người có bệnh gan nền phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng [2].
Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú đối với dịch mủ vàng lô hội. Dữ liệu độc tính hiện tại chủ yếu ghi nhận trên mô hình chuột cống, chuột nhắt, tế bào nuôi cấy và các ca bệnh tiêu biểu [1, 2, 4, 8]. Tác dụng gây co bóp cơ trơn mạnh của các dẫn xuất anthraquinone trong mủ vàng tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với thai kỳ, do đó tuyệt đối không nên thử nghiệm.
Hướng dẫn sơ chế và sử dụng an toàn tại nhà
Khi thu hái bẹ lá lô hội tươi, bước đầu tiên và quan trọng nhất là dựng đứng bẹ lá trên một góc nghiêng khoảng 15-30 phút để toàn bộ phần mủ vàng tự nhiên chảy hết ra ngoài. Cắt bỏ hoàn toàn phần gốc trắng và hai hàng gai nhọn ở rìa mép lá, vì đây là những vị trí tập trung nhiều tuyến chứa mủ vàng nhất [2].
Dùng dao gọt bỏ toàn bộ lớp vỏ xanh bên ngoài, lấy phần thịt gel trong suốt bên trong. Cần ngâm và rửa sạch khối gel nhiều lần dưới vòi nước chảy để rửa trôi hoàn toàn lớp nhớt màu vàng bám quanh bề mặt. Có thể chần nhanh khối gel qua nước sôi rồi ngâm lại vào nước lạnh để giữ độ giòn và đảm bảo loại bỏ hoàn toàn dư lượng mủ đắng.
Đối với các sản phẩm đóng chai hoặc thực phẩm bổ sung, người tiêu dùng nên ưu tiên các thương hiệu uy tín có chứng nhận quy trình khử màu và lọc bằng than hoạt tính nhằm đảm bảo hàm lượng aloin đã được kiểm soát về mức an toàn [4, 7]. Luôn sử dụng với liều lượng vừa phải, không lạm dụng liên tục nhiều tuần. Nếu đang điều trị bệnh lý nền hoặc sử dụng các loại thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi đưa các chế phẩm lô hội vào khẩu phần ăn hàng ngày.
Gel lô hội mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng và làm dịu tiêu hóa nếu được bóc tách đúng cách [4, 6]. Tuy nhiên, việc nhận biết và loại bỏ dứt điểm lớp nhựa mủ vàng là nguyên tắc bắt buộc để phòng ngừa rủi ro ngộ độc gan ruột. Sự hiểu biết khoa học trong khâu chế biến chính là chìa khóa giúp tận dụng lợi ích tự nhiên mà không gây hại cho sức khỏe bản thân.
