Thói quen dùng dầu xoa bóp và những rủi ro ít ai ngờ

Nhiều người Việt có thói quen hễ đau lưng, mỏi gối hay bầm tím là tìm đến các loại dầu xoa, kem bôi giảm đau không kê đơn. Mùi thơm nồng đặc trưng cùng cảm giác nóng ấm đem lại sự dễ chịu tức thì, khiến không ít người xem đây là sản phẩm hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý.

Tuy nhiên, thành phần tạo nên tác dụng giảm đau và mùi hương đặc trưng của nhiều loại dầu xoa bóp truyền thống chính là tinh dầu lộc đề xanh (oil of wintergreen), với hoạt chất chủ đạo là methyl salicylate. Hoạt chất này không chỉ nằm lại trên bề mặt da mà có khả năng hấp thu trực tiếp qua hàng rào biểu bì để đi vào máu [1]. Nếu lạm dụng nồng độ cao hoặc bôi trên diện rộng kéo dài, người dùng có nguy cơ đối mặt với ngộ độc salicylate toàn thân hoặc tổn thương da nghiêm trọng [4, 7].

Nồng độ an toàn trong kem bôi: Nghiên cứu nói gì?

Trên thị trường hiện nay, các chế phẩm kem và thuốc mỡ giảm đau chứa methyl salicylate thường có hàm lượng dao động trong khoảng 12,5% đến 30% [1, 2]. Nồng độ này thường được coi là giới hạn cho các sản phẩm không kê đơn, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc chúng an toàn tuyệt đối trong mọi tình huống sử dụng.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo trên 6 nam và 6 nữ tình nguyện viên khỏe mạnh (21-44 tuổi) đã đánh giá mức độ hấp thu khi bôi 5 g thuốc mỡ chứa 12,5% methyl salicylate, 2 lần mỗi ngày trong 4 ngày (tổng cộng 8 liều) trên diện tích 10 cm² ở đùi [1]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ acid salicylic trong huyết thanh dao động từ 0,31 đến 0,91 mg/L chỉ trong vòng 1 giờ sau lần bôi đầu tiên [1]. Đáng chú ý, nồng độ đỉnh trong huyết thanh (Cmax) đã tăng lên mức 2 đến 6 mg/L sau liều bôi thứ 7 vào ngày thứ 4 [1]. Tốc độ hấp thu thuốc qua da cũng tăng lên rõ rệt sau 24 giờ đầu tiên, cho thấy hoạt chất tích lũy dần theo số lần bôi [1].

Một nghiên cứu khác so sánh mức độ phơi nhiễm salicylate ở 4 người trưởng thành tình nguyện dùng các liều kem methyl salicylate 15% (bôi 6,7 g và 20 g) hoặc 1 mL tinh dầu lộc đề xanh nguyên chất [2]. Kết quả ghi nhận sinh khả dụng tương đối của liều kem bôi thấp chỉ bằng 0,5 so với uống dầu lộc đề xanh, và nồng độ salicylate trong huyết tương từ kem bôi thấp hơn so với khi uống tinh dầu trực tiếp [2]. Dù dạng kem bôi giải phóng chậm hơn dạng lỏng nguyên chất, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng dạng bào chế đóng vai trò quyết định mức độ phơi nhiễm và nguy cơ ngộ độc của cơ thể [2].

Nguy cơ bỏng da và tổn thương mô sâu khi dùng sai cách

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc bôi ngoài da chỉ gây ngứa nhẹ nếu không hợp. Trên thực tế, cơ quan quản lý dược phẩm từng cảnh báo về nguy cơ bỏng nghiêm trọng liên quan đến các sản phẩm giảm đau tại chỗ chứa methyl salicylate hoặc menthol [3].

Báo cáo lâm sàng năm 2021 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam 47 tuổi, có tiền sử đái tháo đường týp 2 và biến chứng thần kinh ngoại biên, bị biến chứng nặng nề do dùng thuốc mỡ chứa methyl salicylate và menthol [3]. Người này bôi thuốc mỡ mỗi buổi sáng để giảm đau cơ và để nguyên lớp thuốc cả ngày trên da cẳng chân phải [3]. Hậu quả là vùng da bôi thuốc xuất hiện ban đỏ, tiến triển thành bỏng hóa chất, sau đó bội nhiễm hoại tử mô mềm nghiêm trọng và cuối cùng phải phẫu thuật cắt cụt chi dưới khớp gối [3]. Trường hợp này cho thấy việc để sản phẩm nồng độ cao tiếp xúc liên tục với da tổn thương hoặc trên cơ địa suy giảm cảm giác cực kỳ nguy hiểm.

Bên cạnh nguy cơ bỏng, methyl salicylate bôi ngoài da còn có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm. Một báo cáo năm 2000 mô tả trường hợp nữ bệnh nhân 22 tuổi đang dùng thuốc chống đông warfarin ổn định bỗng bị tăng chỉ số đông máu INR lên tới 12,2 sau khi bôi gel giảm đau chứa methyl salicylate nồng độ thấp lên khớp gối hàng ngày trong 8 ngày [4]. Hoạt chất này hấp thu qua da vào máu, cạnh tranh gắn kết protein hoặc cản trở chuyển hóa vitamin K, làm tăng vọt tác dụng chống đông và gây nguy cơ xuất huyết khó cầm [4].

Hiệu quả thực tế trong điều trị đau nhức xương khớp

Mặc dù methyl salicylate được dùng rất phổ biến, các tài liệu tổng quan y khoa cho thấy bằng chứng về hiệu quả vượt trội của hoạt chất này trong thoái hóa khớp còn nhiều hạn chế [3, 6].

Trước đây, một số hướng dẫn cũ tại Mỹ từng đề cập đến methyl salicylate bôi ngoài da, chủ yếu do thời điểm đó các loại gel kháng viêm không steroid (NSAID) tại chỗ chưa được cấp phép [5]. Tuy nhiên, các phân tích dược lý cho thấy methyl salicylate và capsaicin không mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện thoái hóa khớp [5]. Hiện nay, các hướng dẫn từ Hội Nghiên cứu Thoái hóa khớp Quốc tế (OARSI) và Liên đoàn Chống Thấp khớp Châu Âu (EULAR) đều ưu tiên khuyến cáo sử dụng các loại gel NSAID bôi ngoài da (như diclofenac 1%) hơn là nhóm salicylate, nhờ hiệu quả giảm đau rõ ràng tại khớp nông mà ít gây tác dụng phụ toàn thân [3, 6].

Điều này có nghĩa người bệnh không nên lạm dụng kem chứa dầu lộc đề xanh với hy vọng chữa khỏi hẳn các bệnh lý xương khớp mạn tính.

Ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc?

Do khả năng ngấm vào tuần hoàn chung, các chế phẩm chứa dầu lộc đề xanh và methyl salicylate không thể dùng tùy tiện cho mọi đối tượng:

  • Người đang dùng thuốc chống đông máu (như warfarin): Tuyệt đối cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại dầu xoa nào chứa methyl salicylate vì nguy cơ xuất huyết nguy hiểm [4].
  • Bệnh nhân đái tháo đường hoặc có biến chứng thần kinh ngoại biên: Khả năng cảm nhận nhiệt và đau bị giảm sút, dễ dẫn đến việc da bị bỏng hóa chất rát buốt mà không phát hiện kịp thời [3].
  • Trẻ nhỏ: Dầu lộc đề xanh ở dạng lỏng rất dễ gây ngộ độc nặng nếu nuốt nhầm [2, 5]. Chỉ một lượng nhỏ kem bôi 30% (khoảng 1 thìa cà phê) nuốt phải cũng có thể tương đương liều acid acetylsalicylic 180 mg/kg ở trẻ nặng 10 kg [2].
  • Người có tiền sử dị ứng aspirin hoặc mẫn cảm với các dẫn xuất salicylate.

Đối với phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người cao tuổi có bệnh nền phức tạp, hiện chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn chuyên biệt từ các trích đoạn này; do đó, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.

Hướng dẫn các bước thử kích ứng da trước khi dùng

Để tránh nguy cơ bỏng rát hoặc viêm da tiếp xúc kích ứng, người tiêu dùng nên thực hiện quy trình kiểm tra phản ứng của da trước khi thoa thuốc trên diện tích lớn:

  1. Vệ sinh sạch sẽ: Rửa sạch và lau khô một vùng da mỏng, kín đáo, ví dụ như mặt trong cẳng tay hoặc nếp gấp khuỷu tay.
  2. Thoa một lượng rất nhỏ: Lấy một lượng kem bằng hạt đậu xanh, thoa một lớp thật mỏng lên diện tích khoảng 1-2 cm².
  3. Theo dõi phản ứng: Để hở vùng da này, không băng kín. Cảm giác ấm nhẹ có thể xuất hiện do cơ chế giãn mạch, nhưng nếu thấy châm chích dữ dội, nổi mụn nước, sưng tấy hoặc đỏ rực rỡ, cần rửa sạch ngay bằng nước mát và xà phòng nhẹ.
  4. Chờ 24 đến 48 giờ: Nếu sau khoảng thời gian này vùng da thử nghiệm không có dấu hiệu bất thường, bạn mới nên dùng trên vùng khớp hoặc cơ bị đau.

Cách dùng kem bôi an toàn trong sinh hoạt hàng ngày

Khi sử dụng các loại kem giảm đau chứa tinh dầu lộc đề xanh hoặc methyl salicylate, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn:

  • Chọn nồng độ phù hợp: Ưu tiên các chế phẩm có nồng độ thấp hoặc vừa phải (khoảng 12,5% đến 15%) theo đúng hướng dẫn trên nhãn thuốc [1, 2].
  • Giới hạn diện tích và thời gian: Chỉ thoa một lượng vừa đủ lên vùng cơ đau mỏi, không bôi toàn thân hoặc trên diện tích da quá lớn [1]. Không để kem lưu lại trên da quá lâu từ ngày này qua ngày khác [3].
  • Tuyệt đối không băng kín: Không dùng băng gạc bọc chặt vùng da vừa thoa thuốc và không chườm nóng lên vị trí bôi, vì nhiệt độ và sự bít tắc sẽ làm tăng vọt mức độ thẩm thấu của methyl salicylate vào máu, dễ gây ngộ độc toàn thân.
  • Không thoa lên vết thương hở: Tránh xa các vùng da trầy xước, niêm mạc, mắt và vùng da đang bị viêm nhiễm.
  • Rửa sạch tay: Luôn rửa tay bằng xà phòng sau khi thoa thuốc để tránh vô tình quẹt vào mắt hay miệng. Cất giữ tuýp thuốc xa tầm với của trẻ nhỏ để phòng ngừa việc trẻ nuốt nhầm [2, 5].

Các sản phẩm giảm đau tại chỗ từ dầu lộc đề xanh có thể hỗ trợ xoa dịu những cơn đau mỏi cơ bắp cấp tính nếu dùng đúng nồng độ và liều lượng. Tuy nhiên, người bệnh không nên coi đây là giải pháp chữa bệnh xương khớp lâu dài. Khi các cơn đau kéo dài hoặc có bệnh nền mạn tính, việc thăm khám y khoa là điều cần thiết để nhận được chỉ định điều trị an toàn, phù hợp.