Nhiều người có thói quen xay các loại rau củ tươi sống làm nước ép để thanh lọc cơ thể, trong đó có mướp hoặc quả thuộc họ bầu bí. Trào lưu này được lan truyền trên mạng xã hội như một biện pháp tự nhiên giúp kiểm soát đường huyết, giảm mỡ máu và giải độc gan. Tuy nhiên, việc uống trực tiếp nước ép sống từ nhóm thực phẩm này liệu có thực sự an toàn?

Câu trả lời là không nên tùy tiện uống trực tiếp, đặc biệt khi nước ép có vị đắng bất thường. Các ghi nhận y khoa cho thấy uống nước ép từ cây họ bầu bí có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa cấp tính, nôn ra máu, loét niêm mạc dạ dày và tụt huyết áp nghiêm trọng [1], [2].

Nguy cơ tiềm ẩn từ độc tố tự nhiên và phản ứng đường ruột

Cây thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) có thể tích tụ các hợp chất triterpenoid bốn vòng có tên là cucurbitacin [3]. Đây là chất bảo vệ tự nhiên của thực vật giúp chống lại côn trùng và động vật ăn cỏ, tạo ra vị đắng đặc trưng [3], [4]. Ở điều kiện bình thường, hàm lượng chất này rất thấp và quả không có vị đắng.

Tuy nhiên, trong một số điều kiện sinh trưởng bất lợi, nồng độ cucurbitacin tăng cao đột biến và biến thành chất độc đối với tế bào đường ruột [2], [5]. Khi đi vào hệ tiêu hóa qua đường uống sống trực tiếp, hoạt chất này kích ứng trực tiếp lớp niêm mạc dạ dày và ruột non, phá vỡ hàng rào bảo vệ tự nhiên [1], [5]. Tình trạng này dẫn đến phản ứng viêm cấp tính, làm tăng tính thấm thành mạch, gây trợt loét, xuất huyết ồ ạt và mất dịch qua đường tiêu hóa [1], [6]. Ngoài ra, việc dùng rau củ sống chưa qua xử lý nhiệt luôn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm vi sinh vật bề mặt và các chất kháng dinh dưỡng gây khó tiêu cho đường ruột mẫn cảm.

Hàng loạt ca ngộ độc đường tiêu hóa trên thế giới

Y văn đã ghi nhận nhiều trường hợp cấp cứu khẩn cấp sau khi uống nước ép từ quả họ bầu bí. Một nghiên cứu năm 2011 báo cáo về 15 bệnh nhân bị nhiễm độc tiêu hóa do uống nước ép quả bầu (Lagenaria siceraria) có vị đắng [1]. Các triệu chứng gồm đau bụng, nôn mửa, nôn ra máu, tiêu chảy và tụt huyết áp xuất hiện rất nhanh, chỉ từ 15 phút đến 6 giờ sau khi uống [1]. Khi nội soi, các bác sĩ phát hiện tình trạng viêm thực quản, trợt niêm mạc dạ dày, loét và viêm tá tràng [1]. Toàn bộ 15 bệnh nhân được điều trị nâng đỡ bằng truyền dịch và thuốc tăng co bóp cơ tim, hồi phục lâm sàng sau 1 đến 4 ngày, các tổn thương niêm mạc lành sau 2 tuần [1].

Tại Hoa Kỳ, một nghiên cứu năm 2014 ghi nhận chùm ca bệnh gồm 5 người trưởng thành xuất hiện buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy chỉ sau 5 đến 25 phút ăn quả bầu có vị đắng [4]. Trong đó, một trường hợp diễn tiến nặng với tiêu chảy dữ dội, nôn ra máu và tụt huyết áp phải nhập viện điều trị tích cực bằng truyền dịch tĩnh mạch và thuốc ức chế bơm proton [4]. Nghiên cứu chỉ ra tiêu chảy và nôn ra máu là những dấu hiệu phổ biến nhất, với hơn một nửa số bệnh nhân bị hạ huyết áp [4].

Năm 2015, một bệnh nhân nữ 52 tuổi nhập viện trong tình trạng sốc và nôn ra máu nhiều lần sau khi uống nước ép bầu [3]. Bệnh nhân phải chuyển vào khoa hồi sức tích cực (ICU), nội soi dạ dày khẩn cấp và dùng kháng sinh, truyền dịch, thuốc chống nôn, thuốc kháng axit mới có thể xuất viện an toàn sau 4 ngày [3].

Một trường hợp khác vào năm 2022 là nam bệnh nhân 41 tuổi nhập viện cấp cứu do nôn liên tục, đại tiện phân máu và nôn ra máu sau khi dùng nước ép loại quả này [7]. Người bệnh được hồi sức bằng bù dịch, thuốc chống nôn, dùng thuốc ức chế bơm proton và phải nằm viện điều trị 5 ngày [7]. Gần đây nhất, báo cáo năm 2024 mô tả một nam thanh niên 35 tuổi uống nước ép đậm đặc bị nôn mửa, tiêu chảy ra máu và chóng mặt, phải chuyển vào khoa chăm sóc tích cực và điều trị suốt 4 ngày [8].

Báo cáo của Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Ấn Độ

Năm 2012, Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Ấn Độ (ICMR) thuộc Bộ Y tế nước này đã thành lập ủy ban chuyên gia để điều tra về độ an toàn của thói quen uống nước ép quả thuộc họ bầu bí [6]. Báo cáo ghi nhận 3 trường hợp tử vong sau khi uống nước ép có vị cực đắng [6]. Đáng chú ý, cả 3 nạn nhân đều trên 59 tuổi và có tiền sử mắc đái tháo đường hơn 20 năm [6].

Bên cạnh các ca tử vong, cơ quan y tế đã điều tra 26 trường hợp phải nhập viện khẩn cấp trên toàn quốc do đau bụng dữ dội và nôn mửa sau khi uống nước ép tươi [6]. Trong nhóm bệnh nhân này, tỷ lệ nôn ra máu lên tới 73,1% (19 người) và tỷ lệ tiêu chảy là 69,2% (18 người) [6]. Hơn 50% số người bệnh bị tụt huyết áp, xét nghiệm sinh hóa cho thấy men gan tăng cao [6]. Kết quả nội soi đường tiêu hóa trên phát hiện dạ dày chảy máu ồ ạt kèm theo các vết loét lan rộng ở đoạn dưới thực quản, dạ dày và tá tràng [6]. Tất cả 26 người bệnh sau đó đã hồi phục nhờ can thiệp y tế kịp thời [6].

Những hiểu lầm tai hại về nước ép thanh lọc cơ thể

Nhiều người tin rằng "thuốc đắng dã tật" và vị đắng trong các loại nước ép rau củ sống là dấu hiệu của hoạt chất thải độc mạnh mẽ. Đây là một quan niệm sai lầm và cực kỳ nguy hiểm đối với các loại quả họ bầu bí [2], [5]. Vị đắng xuất hiện không phải là dưỡng chất mà là chỉ dấu cho thấy nồng độ độc tố cucurbitacin đã tăng cao vượt ngưỡng an toàn [2], [3].

Nhiều người dùng thức uống này như một bài thuốc dân gian nhằm kiểm soát bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh gan hoặc giảm cân [3], [6]. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo hiện nay hoàn toàn không có thuốc giải độc đặc hiệu cho tình trạng ngộ độc cucurbitacin [2], [3], [8]. Mọi phác đồ điều trị tại bệnh viện đều chỉ dừng lại ở mức điều trị nâng đỡ, bao gồm bù dịch qua đường tĩnh mạch, kiểm soát xuất huyết, dùng thuốc ức chế bơm proton và hỗ trợ huyết áp chống sốc [2], [5], [7]. Do đó, việc tự ý uống nước ép sống để trị bệnh mạn tính tiềm ẩn rủi ro đe dọa tính mạng [2], [5].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dù độc tố cucurbitacin có thể tấn công bất kỳ ai vô tình uống phải, một số nhóm đối tượng đối diện với nguy cơ biến chứng và tử vong cao hơn rất nhiều.

Trước hết là những người có bệnh nền mạn tính, đặc biệt là người cao tuổi và bệnh nhân đái tháo đường lâu năm [5], [6]. Ghi nhận thực tế cho thấy các ca tử vong do ngộ độc nước ép họ bầu bí đều rơi vào người trên 59 tuổi có tiền sử đái tháo đường trên 20 năm [6]. Nhóm người này có thể trạng yếu, hệ vi mạch và khả năng bù trừ huyết động kém, dễ rơi vào tình trạng sốc và suy đa tạng khi mất máu hoặc mất nước cấp tính [5], [6].

Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hoặc bệnh lý tiêu hóa cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Độc tố gây bào mòn trực tiếp niêm mạc, dễ dẫn đến xuất huyết tiêu hóa ồ ạt và thủng loét [1], [6]. Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về mức độ ảnh hưởng của nước ép bầu mướp sống, do đó tuyệt đối không nên thử nghiệm để phòng ngừa các phản ứng kích ứng ruột và ngộ độc chưa thể lường trước.

Cách sử dụng an toàn trong đời sống hàng ngày

Để nhận được giá trị dinh dưỡng từ mướp và các loại rau củ họ bầu bí mà không gây nguy hại cho sức khỏe, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc chế biến an toàn:

  • Luôn nếm thử một miếng nhỏ: Trước khi chế biến món ăn hoặc ép lấy nước, hãy cắt một mẩu nhỏ của quả mướp hoặc quả bầu còn tươi để nếm thử ở đầu lưỡi. Nếu thấy có bất kỳ vị đắng khác thường nào, phải nhổ ra ngay lập tức và vứt bỏ toàn bộ quả đó [1], [6]. Tuyệt đối không cố gắng sử dụng phần còn lại [6].
  • Không trộn lẫn với các loại nước ép đắng khác: Tránh ép chung quả bầu, mướp với mướp đắng (khổ qua), vì vị đắng của khổ qua sẽ che lấp hoàn toàn vị đắng độc tố của quả bị biến chất, khiến người uống mất khả năng nhận biết nguy hiểm [6].
  • Ưu tiên nấu chín: Cucurbitacin là độc tố bền nhiệt và không hoàn toàn mất đi khi đun nấu nếu nồng độ quá cao [4], tuy nhiên việc nấu chín giúp tiêu diệt vi sinh vật bề mặt, làm mềm chất xơ và giảm thiểu các chất gây kích ứng đường tiêu hóa.
  • Uống với lượng vừa phải: Khi sử dụng rau củ tươi, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, rửa sạch vỏ dưới vòi nước chảy để loại bỏ vi khuẩn và bụi bẩn bám ngoài.

Các loại rau củ họ bầu bí là nguồn thực phẩm quen thuộc, giàu vitamin và nước. Tuy nhiên, việc sử dụng dưới dạng nước ép tươi sống cần hết sức cẩn trọng. Người tiêu dùng cần lắng nghe cơ thể, từ bỏ thói quen uống nước ép có vị đắng bất thường và nấu chín thực phẩm để bảo vệ an toàn tối đa cho hệ tiêu hóa.