Nhiều cha mẹ có thói quen ép nước cam, táo hoặc lê cho trẻ uống ngay khi vừa bước vào giai đoạn ăn dặm. Mọi người thường nghĩ đây là cách bổ sung vitamin tự nhiên, giúp con tiêu hóa tốt và giải khát hiệu quả.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại lại chỉ ra điều ngược lại: nước ép mang lại rất ít lợi ích nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng cho trẻ dưới 1 tuổi. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến nghị không cho trẻ dưới 12 tháng tuổi uống nước ép trái cây [1].

Vì sao nước ép trái cây không phù hợp với dạ dày trẻ nhỏ?

Khi ép nước, hầu hết chất xơ hòa tan và không hòa tan trong quả tươi đã bị loại bỏ hoàn toàn [2]. Trẻ chỉ nhận về dung dịch chứa hàm lượng đường đơn rất cao cùng lượng calo rỗng [3], [2]. Dạ dày của trẻ sơ sinh và trẻ dưới 1 tuổi có dung tích chứa rất nhỏ [3]. Nhu cầu dinh dưỡng trên mỗi kilôgam trọng lượng của lứa tuổi này lại rất cao [3].

Khi cho trẻ uống nước ép, lượng chất lỏng chứa đường nhanh chóng làm đầy dạ dày nhỏ bé [3]. Hậu quả trực tiếp là trẻ giảm bú sữa mẹ, giảm uống sữa công thức hoặc từ chối các thực phẩm ăn dặm giàu vi chất khác [3], [4]. Nước ép thiếu hụt hoàn toàn chất đạm và chất xơ, hai thành phần nền tảng để trẻ phát triển cân nặng hợp lý [2].

Rủi ro tiêu chảy kéo dài và rối loạn đường ruột

Hệ tiêu hóa của trẻ dưới 1 tuổi chưa hoàn thiện để hấp thụ lượng đường đậm đặc trong nước ép quả tươi [4]. Tiêu chảy mạn tính không đặc hiệu hoặc tiêu chảy ở trẻ chập chững (toddler's diarrhea) có liên quan chặt chẽ đến thói quen uống nước ép [4].

Cơ chế của hiện tượng này bắt nguồn từ sự kém hấp thu carbohydrate trong ruột non [4]. Các loại nước ép phổ biến như nước ép táo chứa tỷ lệ đường fructose so với glucose khá cao, đồng thời chứa nhiều sorbitol [4]. Khi ruột non không kịp hấp thu, sorbitol và fructose dư thừa sẽ kéo nước vào lòng ruột, gây rối loạn tiêu hóa chức năng và tiêu chảy kéo dài [4], [5]. Tình trạng này khiến trẻ mệt mỏi, mất nước và giảm khả năng hấp thu các dưỡng chất thiết yếu khác [4], [5].

Mối đe dọa sâu răng khi dùng bình bú

Sâu răng do bú bình (nursing bottle caries) là hậu quả y khoa kinh điển của việc cho trẻ uống nước ép bằng bình sữa [4]. Rất nhiều phụ huynh duy trì thói quen đổ nước ép vào bình, cho trẻ ngậm mút kéo dài cả ngày hoặc ngậm bình để dỗ ngủ [4].

Hành động này khiến răng sữa non nớt của trẻ ngâm liên tục trong môi trường đường đơn [3], [4]. Đường trong nước ép tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn khoang miệng lên men, sinh axit phá hủy men răng [2], [4]. Báo cáo y khoa khẳng định nước ép trái cây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây sâu răng và các rối loạn tiêu hóa chức năng ở trẻ nhỏ [5].

Mặc dù phân tích tổng hợp từ dữ liệu đoàn hệ và cắt ngang ghi nhận nguy cơ sâu răng liên quan đến nước ép tự nhiên (OR 1,20; 95% CI: 0,02-1,42) thấp hơn nước ngọt có ga (OR 1,60) hay đồ uống thể thao (OR 2,13), nguy cơ gây hại cho men răng vẫn tồn tại rõ rệt [6].

Bằng chứng khoa học và sự thay đổi khuyến cáo của AAP

Các hướng dẫn dinh dưỡng nhi khoa đã có sự thay đổi lớn dựa trên những dữ liệu theo dõi thực tế:

Năm 1996, một bài tổng quan y khoa ghi nhận nước cam từng được dùng từ 50 năm trước để phòng bệnh scorbut do thiếu vitamin C [4]. Sau đó, nước táo trở thành lựa chọn phổ biến hàng đầu cho trẻ dưới 5 tuổi [4]. Tiêu thụ nước ép tăng dần khiến lượng sữa trẻ uống sụt giảm, dẫn tới việc chỉ có 50% trẻ 1-5 tuổi đáp ứng đủ nhu cầu khuyến nghị (RDA) về canxi [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra 11% trẻ mẫu giáo uống từ 355 mL (12 fl oz) nước ép mỗi ngày trở lên [4]. Mức tiêu thụ quá mức này góp phần gây chậm lớn phi thực thể và giảm chiều cao ở một số trẻ [4].

Năm 2014, một báo cáo về ăn dặm ghi nhận khoảng 7% trẻ sơ sinh Mỹ được cho uống nước ép trước 6 tháng tuổi [3]. Nghiên cứu nhắc lại khuyến cáo trước đó của AAP là không dùng trước 6 tháng và giới hạn 113-170 g (4-6 oz) mỗi ngày sau đó [3]. Việc tiêu thụ trên 340 g (12 oz) mỗi ngày có thể dẫn đến tầm vóc thấp bé hoặc tăng nguy cơ béo phì, dù mối liên hệ béo phì vẫn còn tranh cãi và có thể chỉ liên quan nhóm trẻ vốn đã thừa cân [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh dạ dày nhỏ nhưng nhu cầu dinh dưỡng/kg lớn khiến thực phẩm ít dưỡng chất như nước ép dễ gây thiếu vi chất ở trẻ bú mẹ sau 6 tháng [3].

Năm 2017, AAP chính thức cập nhật văn bản khuyến nghị: trì hoãn việc giới thiệu nước ép trái cây cho đến khi trẻ đủ 12 tháng tuổi [1]. Với trẻ 1-3 tuổi, lượng nước ép nguyên chất 100% tối đa không quá 118 mL (4 oz) mỗi ngày [1]. Một phân tích gộp gần đây kết luận tiêu thụ nước ép 100% có liên quan đến việc tăng cân quá mức ở trẻ em [1].

Nghiên cứu FITS 2016 khảo sát mô hình tiêu thụ thực phẩm ở trẻ sơ sinh và trẻ chập chững tại Mỹ cho thấy tỷ lệ uống nước ép 100% ở trẻ 6-11,9 tháng đã giảm từ mức 31-41% (năm 2008) xuống 22-33% (năm 2016) [1]. Tuy vậy, vẫn còn tới 1/3 trẻ từ 9 đến 11,9 tháng tuổi tiếp tục được phụ huynh cho uống nước ép 100%, đi ngược lại khuyến cáo cập nhật năm 2017 của AAP [1]. Ngoài ra, gần 1/4 trẻ 12-14,9 tháng tiêu thụ vượt mức 118 mL mỗi ngày [1].

Tại Hàn Quốc, Chương trình Khám Sàng lọc Sức khỏe Quốc gia cho Trẻ sơ sinh cũng đưa nước ép và đồ uống có đường vào danh mục thực phẩm hạn chế đối với trẻ nhỏ [5].

Những hiểu lầm phổ biến của phụ huynh

Nhiều cha mẹ tin rằng nước ép đóng chai ghi nhãn "100% tự nhiên", "không thêm đường" hoặc "bổ sung vitamin C" là an toàn tuyệt đối cho trẻ nhỏ [7]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng những tuyên bố sức khỏe ở mặt trước bao bì tạo cảm giác sai lầm cho phụ huynh, khiến họ mua và cho con sử dụng nhiều hơn [7]. Trẻ sơ sinh vốn có sở thích bẩm sinh với vị ngọt [4]. Cho trẻ tiếp xúc sớm với nước ngọt và nước ép sẽ hình thành thói quen kén ăn, giảm cơ hội làm quen với rau củ và trái cây nguyên miếng [3], [1].

Quan niệm dùng nước ép thay thế hoa quả tươi cũng không đúng. Nước ép 100% dù có thể là một phần khẩu phần ăn của trẻ trên 1 tuổi nhưng không mang lại giá trị tương đương quả tươi nguyên vẹn do thiếu hụt chất xơ trầm trọng [2], [6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Trẻ dưới 12 tháng tuổi: Tuyệt đối không sử dụng nước ép trái cây dưới mọi hình thức, kể cả nước ép nguyên chất tự làm tại nhà [1].
  • Trẻ có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang bị tiêu chảy: Đường đơn sorbitol và fructose trong nước ép sẽ làm tình trạng mất nước và tổn thương niêm mạc ruột nặng thêm [4], [5].
  • Trẻ chậm tăng cân, suy dinh dưỡng hoặc thừa cân: Nước ép làm lệch lạc khẩu phần dinh dưỡng đa lượng, dễ gây sụt cân hoặc tăng cân không phù hợp [2], [4].
  • Trẻ đang mọc những chiếc răng đầu tiên: Tiếp xúc sớm với đường đơn từ nước ép làm gia tăng nguy cơ sâu men răng sớm [2], [4].

Lời khuyên chăm sóc thực tế cho cha mẹ

  • Đồ uống ưu tiên hàng đầu: Trong 6 tháng đầu đời, sữa mẹ hoặc sữa công thức là nguồn dinh dưỡng duy nhất. Khi trẻ bước vào giai đoạn 6-12 tháng, tiếp tục duy trì sữa mẹ, sữa công thức và tập uống từng ngụm nhỏ nước lọc tinh khiết.
  • Cách cho trẻ ăn trái cây: Khi trẻ bắt đầu ăn dặm, phụ huynh nên cho trẻ ăn trái cây tươi xay nhuyễn, nghiền mịn hoặc cắt thanh mềm phù hợp kỹ năng nhai nuốt. Cách này giữ trọn vẹn chất xơ, vitamin và giúp trẻ cảm nhận hương vị tự nhiên [3], [2].
  • Khi trẻ bước qua 1 tuổi: Nếu cho trẻ uống nước ép 100%, tuyệt đối không cho uống quá 118 mL (khoảng nửa cốc nhỏ) mỗi ngày [1].
  • Phương thức uống: Luôn cho trẻ uống bằng cốc tập uống hoặc thìa, tuyệt đối không đổ nước ép vào bình bú hoặc cho trẻ ngậm bình đi ngủ [4].
  • Đọc kỹ nhãn mác: Phân biệt rõ nước ép nguyên chất 100% với các loại "nước giải khát vị hoa quả" (fruit drinks) chứa phẩm màu, hương liệu và đường bổ sung [3], [7].

Nước ép trái cây không phải là thần dược dinh dưỡng như nhiều người lầm tưởng, đặc biệt là với trẻ dưới 1 tuổi. Phụ huynh nên ưu tiên hoa quả tươi nguyên miếng kết hợp sữa mẹ hoặc sữa công thức để bảo vệ đường ruột và nụ cười đầu đời của trẻ. Khi trẻ có vấn đề về tiêu hóa hoặc dinh dưỡng, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa thay vì tự ý dùng nước ép để điều trị.