Nước ngọt có ga và đồ uống sủi bọt ảnh hưởng dạ dày thế nào?

Sau một bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc trong những ngày hè oi bức, việc bật nắp một lon nước ngọt có ga mát lạnh mang lại cảm giác sảng khoái tức thì. Bọt khí lăn tăn cùng tiếng ợ hơi sau khi uống thường khiến nhiều người lầm tưởng rằng hệ tiêu hóa vừa được "giải phóng" và thức ăn đang tiêu hóa nhanh hơn. Liệu cảm giác dễ chịu thoáng qua đó có thực sự phản ánh tác động tích cực đối với đường tiêu hóa, hay đó lại là nguồn cơn kích hoạt các cơn ợ chua và khó chịu tại dạ dày?

Thực tế từ các nghiên cứu sinh lý học cho thấy, khí carbon dioxide trong đồ uống có ga làm tăng rõ rệt các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới và làm sụt giảm tạm thời áp lực ngăn trào ngược ^[1]. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho dịch vị acid từ dạ dày thoát ngược lên thực quản, tiềm ẩn nguy cơ làm trầm trọng hơn chứng trào ngược dạ dày thực quản [1, 3].

Cơ chế tác động của bọt khí lên cơ thắt thực quản

Ở vị trí tiếp giáp giữa thực quản và dạ dày, cơ thể có một cấu trúc cơ vòng quan trọng gọi là cơ thắt thực quản dưới. Cơ vòng này cùng với cơ hoành đóng vai trò như một "van một chiều" tự nhiên, luôn duy trì một mức trương lực co thắt nhất định để giữ dịch acid và thức ăn nằm yên trong lòng dạ dày ^[2]. Hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản chỉ xảy ra khi hàng rào bảo vệ này suy yếu hoặc giãn mở bất thường [2, 7].

Trong sinh lý học tiêu hóa, hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua (viết tắt là TLESR) được định nghĩa là tình trạng cơ vòng này tự động giãn mở mà không kèm theo động tác nuốt ^[2]. Đây vốn là phản xạ sinh lý bình thường giúp tống lượng hơi tích tụ trong dạ dày ra ngoài ^[2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã xác định TLESR cũng là cơ chế phổ biến nhất dẫn đến các đợt trào ngược dịch acid ở cả người bình thường lẫn người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [2, 7, 8].

Khi chúng ta nạp vào cơ thể các loại nước uống sủi bọt, khí carbon dioxide hòa tan nhanh chóng chuyển thành dạng khí tự do bên trong dạ dày. Lượng khí này gây căng tức và kích thích thành dạ dày, từ đó kích hoạt phản xạ thần kinh dẫn truyền tới thực quản [1, 6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất trung gian như oxit nitric (NO) và cholecystokinin (CCK) có liên quan đến việc khởi phát hiện tượng TLESR ^[3]. Hậu quả trực tiếp là cánh van cơ thắt mở ra thường xuyên hơn, đồng thời trương lực cơ bản của cơ thắt bị sụt giảm, mở đường cho dịch vị acid trào ngược lên phía trên [1, 5].

Bằng chứng khoa học về nước ngọt có ga và cơ thắt thực quản

Tác động cơ học của đồ uống sủi bọt đã được chứng minh thông qua một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2012 ^[1]. Nghiên cứu tiến hành đánh dấu và đo áp lực thực quản độ phân giải cao trên 18 tình nguyện viên khỏe mạnh (trong đó có 6 nam giới), độ tuổi trung bình 37,3 ± 12,9 tuổi ^[1]. Mỗi người tham gia được theo dõi áp lực trong vòng 30 phút ở ba trạng thái: lúc ban đầu, sau khi uống 200 mL nước lọc ướp lạnh, và sau khi uống 200 mL nước ngọt cola có ga ướp lạnh, theo trình tự ngẫu nhiên được lập trình bằng máy tính ^[1].

Kết quả đo đạc cho thấy sự thay đổi rõ rệt giữa hai loại đồ uống ^[1]. Tần suất xuất hiện hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua sau khi uống nước ngọt có ga tăng vọt lên mức trung vị là 10,5 lần (dao động từ 0 đến 26 lần), cao hơn đáng kể so với mức 0 lần lúc ban đầu (p = 0,005) và mức trung vị 1 lần sau khi uống nước lọc (p = 0,010) ^[1].

Bên cạnh đó, áp lực cơ bản của cơ thắt thực quản dưới sau khi dùng nước có ga cũng giảm mạnh xuống mức trung vị 18,5 mmHg (dao động 11-37 mmHg), thấp hơn nhiều so với áp lực ban đầu là 40,5 mmHg (p = 0,0001) và áp lực sau khi uống nước lọc là 34 mmHg (p = 0,003) ^[1]. Điểm đáng lưu ý là áp lực trong lòng dạ dày không có sự khác biệt giữa các nhóm, chứng tỏ chính phản xạ giãn cơ và suy giảm áp lực van thắt là yếu tố nổi bật dẫn đến nguy cơ trào ngược ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này là quy mô mẫu còn nhỏ (18 người) và mới thực hiện trên đối tượng người khỏe mạnh trong khoảng thời gian theo dõi ngắn 30 phút ^[1].

Mối liên hệ giữa các đợt giãn mở cơ thắt và acid trào ngược tiếp tục được làm rõ qua một nghiên cứu năm 2004 theo dõi áp lực và pH thực quản lúc đói và suốt 3 giờ sau bữa ăn ^[4]. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận 68 đợt trào ngược acid; trong đó 43% (29/68 đợt) xảy ra ngay trong lúc cơ thắt thực quản giãn thoáng qua, và 31% (21/68 đợt) xuất hiện khi áp lực cơ thắt cơ bản bị sụt giảm từ từ hoặc duy trì ở mức thấp kéo dài ^[4]. Số lượng bệnh nhân có các đợt trào ngược acid phối hợp với hiện tượng TLESR ở nhóm mắc GERD cao hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh (p < 0,05) ^[4]. Bữa ăn cũng làm gia tăng đáng kể tần suất TLESR trong 2 giờ đầu sau khi ăn ^[4].

Góc nhìn tổng quan từ các phân tích hệ thống

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu và chỉ ra rằng việc tiêu thụ đồ uống có ga làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[5]. Đồ uống có ga có thể làm thay đổi tính acid của đường tiêu hóa, đặc biệt là dạ dày, tác động xấu đến quá trình tiêu hóa thức ăn và kéo dài thời gian lưu trữ chất chứa trong dạ dày ^[5]. Thêm vào đó, nồng độ acid cao sẵn có, lượng đường bổ sung, chất làm ngọt nhân tạo và caffeine có trong các loại nước này làm biến đổi áp lực cơ thắt thực quản dưới và làm thay đổi độ pH trong lòng thực quản ^[5].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cũng mang lại cái nhìn nhiều chiều. Một tổng quan hệ thống khác thực hiện năm 2010 nhằm đánh giá tác động của đồ uống có ga lên các khía cạnh tổn thương thực quản cho thấy: mặc dù việc uống nước có ga dẫn đến sự sụt giảm pH trong lòng thực quản trong một khoảng thời gian rất ngắn và làm giảm thoáng qua áp lực cơ bản của cơ thắt, không có bằng chứng nào chứng minh đồ uống có ga trực tiếp gây tổn thương thực quản ^[6]. Phân tích cũng kết luận rằng đồ uống có ga chưa được chứng minh một cách nhất quán là nguyên nhân trực tiếp gây ra triệu chứng GERD, cũng như không có bằng chứng cho thấy chúng dẫn đến biến chứng của bệnh hay ung thư thực quản ^[6].

Sự khác biệt giữa người khỏe mạnh và người bệnh GERD cũng nằm ở mức độ lan tỏa của dòng acid. Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng tần suất giãn cơ TLESR ở người khỏe mạnh và người bệnh trào ngược khi ở tư thế ngồi là tương đương nhau [4, 7, 8]. Tuy nhiên, ở bệnh nhân trào ngược, tỷ lệ các đợt giãn cơ TLESR có đi kèm với acid thực sự trào lên lại cao hơn nhiều [4, 7, 8]. Nghiên cứu xác định tại vị trí cách cơ thắt 7 cm, tỷ lệ trào ngược acid trong cơn TLESR ở người viêm thực quản trào ngược cao hơn hẳn người bình thường ^[7]. Sự suy giảm nhu động thực quản khiến việc đẩy lùi dịch acid trở lại dạ dày bị chậm trễ, kéo dài thời gian niêm mạc tiếp xúc với dịch vị [4, 6, 8].

Những hiểu lầm thường gặp về nước ngọt có ga

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống nước có ga giúp tiêu hóa nhanh hơn và chống đầy bụng". Cảm giác nhẹ nhõm sau khi uống thực chất chỉ là hệ quả của phản xạ ợ hơi khi dạ dày mở van để giải phóng bớt thể tích khí vừa nạp vào [1, 7]. Việc này không đồng nghĩa với việc dạ dày tiêu hóa thức ăn hiệu quả hơn; ngược lại, đồ uống có ga còn có thể gây rối loạn tiêu hóa và kéo dài thời gian lưu giữ thức ăn trong dạ dày ^[5].

Một lầm tưởng khác cho rằng chỉ có nước ngọt có ga chứa đường mới gây hại, còn soda không đường hoặc nước khoáng có ga thì an toàn tuyệt đối cho dạ dày. Mặc dù đường và chất làm ngọt nhân tạo đóng vai trò làm biến đổi môi trường dịch vị, chính bọt khí carbon dioxide và tính chất sủi bọt mới là tác nhân cơ học trực tiếp gây căng dạ dày, làm giảm áp lực cơ vòng và gia tăng tần suất TLESR [1, 3, 5].

Nhiều người cũng nghĩ rằng uống đồ uống có ga lạnh sẽ làm dịu đi cảm giác nóng rát ngực do ợ chua. Trên thực tế lâm sàng, thử nghiệm cho thấy việc dung nạp 200 mL đồ uống cola có ga ướp lạnh làm giảm áp lực cơ thắt thực quản xuống mức rất thấp (18,5 mmHg) và kích hoạt tới 10,5 đợt TLESR trong 30 phút ^[1]. Do đó, cảm giác mát lạnh tức thì chỉ đánh lừa vị giác, trong khi nguy cơ trào ngược thực tế lại tăng cao ^[1].

Những ai nên thận trọng với đồ uống có ga?

Nhóm đối tượng đầu tiên cần đặc biệt hạn chế là những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), viêm thực quản trào ngược hoặc người thường xuyên bị ợ nóng, ợ chua [2, 4]. Do cơ chế co bóp thực quản bị suy giảm và van cơ thắt vốn đã suy yếu, việc dung nạp thêm bọt khí sẽ làm trầm trọng thêm các đợt trào ngược acid lên vùng cao của thực quản [4, 8].

Những người mắc chứng thoát vị hoành cũng cần hết sức cẩn trọng. Thoát vị hoành đi kèm với tình trạng giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới và làm suy giảm khả năng làm sạch acid của thực quản ^[7]. Bổ sung thêm áp lực khí từ đồ uống sủi bọt sẽ gia tăng nguy cơ acid ứ đọng lâu trên niêm mạc [4, 8].

Ngoài ra, những người đang trong giai đoạn điều trị viêm loét dạ dày, người gặp chứng khó nuốt hoặc khó tiêu chức năng cũng nên kiêng khem ^[5]. Việc thay đổi tính acid trong lòng tiêu hóa và khả năng tiêu hóa kém do đồ uống có ga có thể khiến các triệu chứng bệnh chuyển biến bất lợi ^[5]. Người có bệnh lý nền đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để nhận được phác đồ dinh dưỡng thích hợp.

Gợi ý điều chỉnh và áp dụng an toàn trong đời sống

Để bảo vệ đường tiêu hóa mà vẫn có thể thưởng thức các món uống yêu thích, người tiêu dùng nên lưu ý một số nguyên tắc dựa trên các cơ chế sinh lý:

Về liều lượng, nếu không mắc các bệnh lý trào ngược, chỉ nên sử dụng đồ uống có ga ở mức độ vừa phải, thỉnh thoảng vài lần mỗi tuần thay vì thói quen uống hàng ngày [3, 5]. Không nên uống liên tục một lượng lớn vượt quá thể tích một cốc tiêu chuẩn (dưới 200 mL mỗi lần) ^[1].

Về thời điểm, tuyệt đối không nên dùng đồ uống có ga ngay trước khi đi ngủ hoặc ngay sau các bữa ăn quá no. Sau khi ăn, dạ dày tự nhiên đã tăng tần suất giãn cơ TLESR trong 2 giờ đầu để tiêu hóa thức ăn ^[4]. Việc nạp thêm bọt khí vào thời điểm này sẽ nhân đôi nguy cơ gây trào ngược acid [1, 2]. Tránh nằm xuống ngay sau khi uống; tư thế ngồi hoặc đứng thẳng giúp trọng lực hạn chế bớt sự dịch chuyển của dịch vị [4, 8].

Về cách sử dụng, có thể rót nước có ga ra cốc hoặc dùng kèm đá lạnh và chờ vài phút để lượng bọt khí carbon dioxide tự do thoát bớt ra ngoài không khí trước khi uống. Tránh kết hợp nước ngọt có ga chung với các chất kích thích khác như cà phê, hoặc các loại trái cây họ cam quýt trong cùng một bữa ăn, vì các loại thực phẩm này cũng đã được ghi nhận có tác động làm giảm áp lực cơ thắt hoặc làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày ^[5]. Thay vào đó, nước lọc vẫn luôn là sự lựa chọn tối ưu và lành tính nhất cho sức khỏe tiêu hóa ^[1].

Nước ngọt có ga và đồ uống sủi bọt mang lại trải nghiệm ẩm thực hấp dẫn nhưng đi kèm những tác động sinh lý rõ ràng lên cơ thắt thực quản dưới ^[1]. Dù không trực tiếp gây thủng loét niêm mạc hay dẫn đến biến chứng nguy hiểm ở người bình thường, việc lạm dụng chúng hoàn toàn có thể kích hoạt các đợt trào ngược acid gây khó chịu [1, 5]. Lắng nghe cơ thể, điều chỉnh lượng dùng ở mức chừng mực và duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa để bảo vệ một hệ tiêu hóa khỏe mạnh.