Trào lưu châm cứu bằng ong sống và nỗi lo an toàn
Nhiều người truyền tai nhau phương pháp dùng ong sống đốt trực tiếp vào các huyệt đạo để giảm đau nhức xương khớp hay chữa viêm xoang. Hành động để côn trùng cắn trực tiếp vào cơ thể tiềm ẩn hàng loạt mối nguy về nhiễm trùng và sốc phản vệ. Vậy phương pháp dân gian này khác biệt ra sao so với việc ứng dụng nọc ong đã qua tinh chế trong y học hiện đại?
Câu trả lời nằm ở mức độ kiểm soát hoạt chất và độ tinh khiết vi sinh. Để ong sống đốt trực tiếp là hành vi hoàn toàn không kiểm soát được liều lượng độc tố đi vào cơ thể và mang nguy cơ nhiễm khuẩn cao từ ngòi ong. Ngược lại, nọc ong dùng trong y khoa bắt buộc phải trải qua quá trình chiết xuất, chuẩn hóa nồng độ và loại bỏ tạp chất gây hại để bảo đảm an toàn tính mạng cho người tiếp nhận.
Nọc ong hoạt động như thế nào trong cơ thể?
Nọc ong (apitoxin) là một chất lỏng không màu, vị đắng, có khối lượng riêng 1,1313 g/cm3 và độ pH dao động từ 5,0 đến 5,5 [1]. Hỗn hợp sinh học phức tạp này chứa nhiều protein và peptide hoạt tính cao, trong đó melittin chiếm tỷ trọng lớn nhất với khoảng 52% tổng lượng peptide [1]. Bên cạnh đó, nọc còn chứa apamin (chất ức chế chọn lọc kênh kali phụ thuộc canxi SK trong hệ thần kinh trung ương), adolapin, phospholipase A2, hyaluronidase, histamine, dopamine và các chất ức chế protease [1].
Khi thâm nhập vào cơ thể, nọc ong kích thích hệ thống miễn dịch tự nhiên của vật chủ thông qua việc thúc đẩy phản ứng miễn dịch loại 2 nhờ sự hiện diện của các dị nguyên [2]. Liệu pháp nọc ong được nghiên cứu nhằm điều hòa miễn dịch và hỗ trợ quá trình chữa lành tổn thương [2]. Nhờ các thành phần sinh học đặc biệt, nọc ong đã được thử nghiệm ứng dụng trong việc kiểm soát viêm khớp, viêm khớp dạng thấp, đa xơ cứng, lupus ban đỏ, đau thần kinh tọa, đau thắt lưng hay hội chứng đau khuỷu tay tennis elbow [2].
Nguy cơ nhiễm khuẩn và thiếu kiểm soát liều khi dùng ong sống
Điểm khác biệt chí mạng đầu tiên giữa ong đốt sống và chế phẩm y tế là sự dao động khó lường của lượng nọc giải phóng. Một cá thể ong mật (Apis mellifera L.) khi đốt có thể bơm vào da một lượng nọc dao động rất rộng, từ 0,012 mg đến 0,1 mg qua ngòi của nó [1]. Sự chênh lệch tới gần 10 lần này khiến người tiếp nhận hoàn toàn không thể biết chính xác bản thân đã hấp thụ bao nhiêu độc tố sau mỗi vết đốt sống.
Nguy cơ nghiêm trọng thứ hai là nhiễm khuẩn và tổn thương mô không kiểm soát. Khi ong đốt tự nhiên, ngòi ong tiếp xúc trực tiếp từ môi trường tự nhiên vào mô dưới da mà không qua bất kỳ khâu khử khuẩn nào. Nọc ong thô chứa toàn bộ các protein gây dị ứng mạnh, có thể kích hoạt cảm giác châm chích dữ dội hoặc gây biến chứng sốc phản vệ nguy hiểm tính mạng [3]. Độc tính và các tác dụng phụ của nọc ong phụ thuộc mật thiết vào liều lượng, phương pháp và đường dùng [3]. Việc dùng ong sống hoàn toàn bỏ qua các tiêu chuẩn an toàn tối thiểu này.
Nọc ong tinh chế chuẩn hóa: Giải pháp kiểm soát của y học
Để khắc phục nhược điểm của nọc sống, y học bào chế các dạng nọc ong chuẩn hóa như dạng tiêm chiết xuất, liệu pháp miễn dịch nọc độc (VIT) hay dạng bôi ngoài da [3]. Quá trình tinh chế giúp định lượng chính xác từng microgram hoạt chất, triệt tiêu nguy cơ mang mầm bệnh từ môi trường và cho phép bác sĩ điều chỉnh liều tăng dần phù hợp với đáp ứng của từng bệnh nhân.
Một nghiên cứu năm 2007 tại trung tâm dị ứng thuộc Bệnh viện Lâm sàng Đại học ở Tây Ban Nha đã báo cáo thử nghiệm liệu pháp miễn dịch nọc độc trên 10 bệnh nhân (độ tuổi từ 6 đến 58 tuổi) từng có tiền sử sốc phản vệ sau khi bị côn trùng cánh màng đốt [4]. Nghiên cứu sử dụng vắc xin chiết xuất dạng nước đã được chuẩn hóa (Venomvac LETI), tiêm dưới da theo quy trình hai giai đoạn: giai đoạn tăng liều (từ tuần 1 đến tuần 13) và giai đoạn duy trì hàng tháng từ tuần 13 với liều chuẩn cố định là 100 microgram chiết xuất nọc cụ thể [4].
Trong quá trình này, 6 bệnh nhân gặp biến cố bất lợi ở các mức độ nghiêm trọng khác nhau nhưng đều đáp ứng tốt với các biện pháp xử trí y tế kịp thời và tiếp tục hoàn thành lộ trình [4]. Đáng chú ý, 2 bệnh nhân trong giai đoạn duy trì bị ong đốt ngẫu nhiên ngoài đời nhưng chỉ xuất hiện phản ứng tại chỗ nhẹ, chứng minh cơ thể đã đạt được khả năng dung nạp lâm sàng nhờ chế phẩm chuẩn hóa [4].
Các bằng chứng khoa học khác nói gì về nọc ong?
Trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên năm 2014, các nhà nghiên cứu đã đánh giá tác dụng giãn cơ của thuốc mỡ chứa 0,0005% nọc ong so với giả dược (vaseline) trên bệnh nhân mắc chứng rối loạn cơ khớp thái dương hàm [1]. Người bệnh bôi thuốc tại chỗ trên cơ cắn kết hợp mát-xa 3 phút mỗi ngày trong suốt 14 ngày [1]. Kết quả đo điện cơ cho thấy nhóm dùng thuốc mỡ nọc ong 0,0005% giảm trương lực cơ lúc nghỉ và lúc co cơ tối đa có ý nghĩa thống kê, vượt trội hơn so với giả dược trong việc làm giảm căng cơ và hỗ trợ giảm đau [1].
Đối với việc dùng ong đốt trực tiếp, các thử nghiệm kiểm chứng chủ yếu mới ghi nhận kết quả trên động vật chứ chưa có bảo chứng an toàn trên cơ thể người. Cụ thể, các nghiên cứu năm 2001 và 2003 đã thử nghiệm châm cứu bằng ong sống trên lợn nái mắc hội chứng giảm tiết sữa sau sinh [5], [6]. Ong thợ khoảng 15 ngày tuổi sau biến thái được cho đốt trực tiếp vào các huyệt vị (ST-18 và GV-1) của 22 con lợn nái mỗi ngày 1 lần trong 3 ngày liên tiếp, so sánh với nhóm 20 con lợn được tiêm bắp penicillin G (400.000 IU/con) [5], [6]. Tỷ lệ hồi phục ở nhóm dùng ong đốt sống đạt 90,9%, tương đương hoặc nhỉnh hơn nhóm dùng kháng sinh (85,0%) [5], [6]. Dù vậy, dữ liệu từ động vật tuyệt đối không thể đánh đồng với sự an toàn trên cơ thể người.
Một tổng quan hệ thống năm 2022 khảo sát 105 nghiên cứu về nọc ong trên toàn cầu ghi nhận các biến cố bất lợi xuất hiện ở cả dạng tiêm chiết xuất (67 nghiên cứu), liệu pháp miễn dịch (26 nghiên cứu), dạng bôi (4 nghiên cứu) và ong đốt sống (8 nghiên cứu) [3]. Tổng quan chỉ ra rằng có tới 42 nghiên cứu không báo cáo biến cố bất lợi và phần lớn trong số 35 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng còn có mức độ ý nghĩa thấp, đòi hỏi phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn với tiêu chí báo cáo nghiêm ngặt [3].
Bệnh nhân thực tế có sẵn sàng tiếp nhận ong đốt sống?
Một nghiên cứu xã hội học y tế năm 2019 khảo sát bệnh nhân tại các phòng khám gia đình và phụ khoa ở Đức cho thấy mức độ chấp nhận của công chúng đối với các liệu pháp từ ong sống là rất thấp [7]. Đa số bệnh nhân chỉ chấp nhận mật ong như một lựa chọn điều trị thông thường, trong khi phấn hoa, keo ong và sữa ong chúa ít được chấp nhận hơn [7].
Đặc biệt, nọc ong không được xem là phương án điều trị hấp dẫn, và việc dùng ong sống đốt trực tiếp bị người bệnh từ chối nhiều nhất [7]. Bệnh nhân có xu hướng e ngại cảm giác đau đớn dữ dội, nguy cơ dị ứng và sự thiếu vệ sinh khi đưa côn trùng sống tiếp xúc với vết thương hở [7].
Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nhiều người lầm tưởng "thuận tự nhiên" bằng cách bắt ong sống về châm cứu sẽ tốt hơn dùng thuốc tổng hợp hay chế phẩm tinh chế. Đây là quan niệm sai lầm và cực kỳ nguy hiểm. Tự ý bắt ong đốt không rõ loài có thể dẫn tới nhiễm trùng mô mềm, hoại tử da do vi khuẩn bám trên ngòi ong, hoặc gây co thắt phế quản, suy hô hấp do sốc phản vệ cấp tính mà không có phương tiện cấp cứu tại chỗ [3].
Những đối tượng có cơ địa dị ứng, tiền sử hen suyễn, viêm da cơ địa nặng hoặc từng bị côn trùng đốt gây sưng to toàn thân phải tuyệt đối tránh xa việc tiếp xúc với nọc ong sống [4], [3]. Phụ nữ có thai, người cao tuổi và trẻ nhỏ có thể trạng yếu không được tự ý áp dụng bất kỳ phương pháp châm cứu bằng ong sống nào khi chưa có chỉ định và giám sát y tế chuyên khoa.
Áp dụng thực tế an toàn với các liệu pháp từ nọc ong
Nọc ong thực sự là một nguồn dược liệu sinh học giàu tiềm năng trong việc kháng viêm, giảm đau cơ và điều hòa miễn dịch nếu được nghiên cứu và ứng dụng đúng cách [2], [1]. Tuy nhiên, ranh giới giữa một liều thuốc quý và một chất độc chết người nằm ở khâu tinh chế và kiểm soát liều lượng.
Người dân tuyệt đối không tự ý bắt ong sống về chích vào da hay tìm đến các cơ sở không phép để thực hiện châm cứu bằng ong đốt. Nếu muốn tiếp cận liệu pháp giải mẫn cảm nọc côn trùng hoặc điều trị các bệnh lý cơ xương khớp bằng chế phẩm nọc ong, người bệnh bắt buộc phải đến các bệnh viện chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng hoặc cơ sở y tế được cấp phép để được thực hiện các xét nghiệm thử phản ứng và theo dõi y khoa nghiêm ngặt.
