Nhiều người Việt có thói quen ngâm rượu rắn biển hoặc mua các bình rượu thuốc với niềm tin giúp trừ phong thấp, trị dứt điểm chứng viêm đau xương khớp. Hình ảnh những con rắn biển được ngâm nguyên con trong rượu mạnh xuất hiện phổ biến từ các bữa nhậu đến tủ thuốc gia đình. Tuy nhiên, liệu phương pháp truyền miệng này có thực sự chữa khỏi bệnh khớp hay chỉ tiềm ẩn thêm hiểm họa cho sức khỏe?

Câu trả lời ngắn gọn từ góc nhìn y học hiện đại: Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh rượu rắn biển chữa được viêm khớp. Tác dụng giảm đau mà người uống cảm nhận thực chất chỉ là phản ứng ức chế thần kinh tạm thời từ cồn (ethanol), trong khi việc tự chế biến và sử dụng rượu rắn biển tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn nặng, nhiễm ký sinh trùng và ngộ độc độc tố.

Hiểu lầm từ niềm tin dân gian và cảm giác giảm đau tức thì

Trong quan niệm dân gian, rắn biển sống dưới nước, có thân hình dẻo dai, uốn lượn linh hoạt nên người xưa suy đoán uống rượu rắn sẽ giúp bôi trơn khớp, tăng sức bền gân cốt. Khi uống rượu ngâm, nồng độ cồn cao nhanh chóng ngấm vào máu, ức chế tạm thời hệ thần kinh trung ương.

Tác động gây tê liệt cảm giác của ethanol làm người bệnh lầm tưởng cơn đau khớp đã thuyên giảm rõ rệt. Trên thực tế, quá trình viêm tiềm ẩn bên trong khớp không hề dừng lại, thậm chí việc lạm dụng rượu còn làm suy giảm hệ miễn dịch và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tổng thể.

Bên cạnh đó, việc ngâm nguyên con rắn biển (thường chứa nguyên nội tạng, nọc độc, bùn đất) vào rượu nồng độ không chuẩn xác tiềm ẩn rất nhiều rủi ro sinh học khó lường.

Dữ liệu sinh học: Hoạt chất từ rắn biển có tác dụng gì?

Nghiên cứu khoa học không phủ nhận hoàn toàn các hoạt chất sinh học tự nhiên có trong rắn biển, nhưng cách các chất này hoạt động rất khác so với việc uống rượu ngâm truyền thống.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã chiết xuất và phân lập thành công các chuỗi polysaccharide mới từ da và thịt của loài rắn biển Lapemis curtus [1]. Kết quả phân tích cấu trúc ghi nhận hai hợp chất glycosaminoglycan (GAG) dị thể gồm LSP3 (dạng lai dermatan sulfate) và LMP3 (dạng lai chondroitin sulfate) [1].

Cụ thể, LSP3 chứa 48% disaccharide 4-sulfate, 42% disaccharide 6-sulfate và 5% disaccharide disulfate; trong khi LMP3 chứa 70% disaccharide 4-sulfate, 20% disaccharide 6-sulfate và 8% disaccharide disulfate [1]. Thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy cả hai hợp chất này có khả năng dọn gốc tự do DPPH mạnh mẽ, hoạt tính tạo phức chelate với ion sắt (Fe2+) và khả năng chống oxy hóa tổng thể rất tốt [1].

Đặc biệt, hợp chất LSP3 có hàm lượng axit uronic và gốc sulfate cao sở hữu khả năng dọn gốc tự do vượt trội hơn [1]. Các tác giả ghi nhận glycosaminoglycan, cụ thể là chondroitin sulfate và dermatan sulfate, có liên quan chặt chẽ đến phản ứng viêm và đáp ứng miễn dịch [1]. Dẫu vậy, đây mới chỉ là các thử nghiệm hóa sinh trong phòng thí nghiệm trên các hoạt chất tinh khiết được chiết xuất chọn lọc, không phải bằng chứng cho thấy việc ngâm rắn vào rượu rồi uống sẽ mang lại hiệu quả tương tự ở cơ thể người.

Các nghiên cứu về nọc rắn và bệnh khớp: Đừng nhầm lẫn đối tượng

Nhiều người thường viện dẫn các nghiên cứu về nọc rắn để biện minh cho việc uống rượu rắn biển chữa bệnh. Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan các bằng chứng khoa học hiện có để tránh suy diễn sai lệch.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tiềm năng điều trị của nọc rắn sa mạc Cerastes (một loài rắn cắn ở Ai Cập, hoàn toàn không phải rắn biển) trên mô hình chuột bị viêm khớp dạng thấp do tiêm chất bổ trợ Complete Freund's Adjuvant [2]. Nghiên cứu chia các nhóm chuột gồm: nhóm chứng âm, nhóm chứng dùng nọc cerastes, nhóm chứng dương (bị bệnh không điều trị), các nhóm dùng thuốc dexamethasone, infliximab và nhóm được điều trị bằng nọc rắn cerastes [2].

Đến ngày thứ 20, các nhà khoa học đánh giá hàng loạt chỉ số sinh hóa máu và mô như glutathione khử, malondialdehyde, yếu tố dạng thấp, TNF-alpha, interleukin-6, NF-kB, phosphorylated JAK, STAT, Nrf2 và RANKL, đồng thời phân tích mô bệnh học khớp gối và lách [2]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng nọc rắn Cerastes có sự cải thiện đáng kể trên tất cả các thông số sinh hóa cũng như cấu trúc mô khớp gối và lách so với nhóm đối chứng viêm khớp [2].

Dù nghiên cứu kết luận nọc rắn sa mạc này có tác dụng kháng viêm và điều hòa miễn dịch mạnh mẽ, đây là nghiên cứu trên động vật (chuột cống) với nọc của loài rắn sa mạc trên cạn [2]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào chứng minh nọc rắn biển khi ngâm vào ethanol có thể giữ nguyên cấu trúc protein hay mang lại tác dụng điều trị tương tự trên người bệnh khớp.

Thú vị hơn, nghiên cứu cổ sinh vật học năm 2018 từng phát hiện bằng chứng bệnh lý viêm cột sống dính khớp (spondyloarthropathy) trên đốt sống hóa thạch của loài rắn biển cổ đại Lunaophis aquaticus, cũng như ghi nhận bệnh lý tương tự ở hai loài rắn hiện đại (Bitis gabonica và Elaphe taeniura) liên quan đến nhiễm trùng đường ruột [3]. Bản thân loài rắn cũng có thể mắc các bệnh lý viêm khớp, do đó quan niệm cho rằng sinh vật này miễn nhiễm với thoái hóa, đau khớp chỉ là sự suy diễn dân gian.

Mối nguy từ nọc độc rắn biển khi gặp tai nạn

Bên cạnh việc chưa rõ công năng trị liệu, rắn biển tự nhiên là loài chứa độc lực thần kinh và cơ bắp cực mạnh, đòi hỏi sự thận trọng tối đa.

Một báo cáo năm 2024 tại Sri Lanka ghi nhận một ngư dân trẻ bị rắn biển đuôi gai (Hydrophis curtus) cắn [4]. Bệnh nhân xuất hiện các bằng chứng lâm sàng và sinh hóa về tình trạng nhiễm độc cơ nhẹ, thoáng qua, nhưng may mắn không bị liệt thần kinh hay tổn thương thận nặng, sau đó hồi phục hoàn toàn vào ngày thứ 4 mà không cần dùng huyết thanh kháng nọc [4]. Các bác sĩ nhận định đây là trường hợp nhiễm độc nhẹ hoặc vết cắn khô, nhưng nhấn mạnh việc theo dõi kéo dài là cần thiết để loại trừ biến chứng [4].

Một nghiên cứu tiền cứu lớn hơn tại Úc (thuộc Dự án Rắn cắn Úc - ASP) từ năm 2002 đến năm 2020 trên 13 bệnh nhân nghi bị rắn biển cắn (trong đó 11 nam, độ tuổi trung vị 30 tuổi) cho thấy bức tranh nguy hiểm hơn nhiều [5]. Tác động tại chỗ gồm đau (5 người), sưng (5 người), chảy máu (2 người), bầm tím (1 người) [5]. Hiện tượng nhiễm độc xảy ra ở 8 bệnh nhân, đặc trưng bởi các triệu chứng toàn thân không đặc hiệu (6 người) như buồn nôn, đau đầu, đau bụng, vã mồ hôi, và độc tính cơ nghiêm trọng (2 người) [5].

Ở 2 bệnh nhân bị độc cơ nặng, nồng độ men cơ creatine kinase (CK) tăng vọt lên mức đỉnh điểm 28.200 U/L và 48.100 U/L chỉ sau 13,5 đến 15,1 giờ, kèm theo tăng bạch cầu, tăng bạch cầu trung tính và giảm tế bào lympho ngay từ lần xét nghiệm máu đầu tiên [5]. Nghiên cứu khẳng định dù ít gặp, nhiễm độc rắn biển gây bệnh cảnh rất nặng và có nguy cơ tử vong cao, cần dùng huyết thanh kháng nọc sớm để ngăn chặn tình trạng hủy hoại cơ [5].

Rủi ro nhiễm khuẩn, ký sinh trùng và nguy cơ viêm khớp nhiễm trùng

Một rủi ro vô cùng nghiêm trọng khác của việc dùng các bài thuốc từ rắn là nguy cơ nhiễm trùng cơ hội, đặc biệt ở người bệnh có nền tảng miễn dịch suy giảm.

Rắn là ổ chứa tự nhiên chính của vi khuẩn Salmonella arizona [6]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận 11 bệnh nhân mắc các bệnh mô liên kết đã bị nhiễm trùng Salmonella arizona nguy kịch sau khi ăn thịt hoặc bột rắn để chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian [6]. Trong đó, 6 người mắc lupus ban đỏ hệ thống và 1 người mắc viêm da cơ; 7 bệnh nhân này đều đang dùng thuốc ức chế miễn dịch prednisone (kèm azathioprine ở 3 người) [6].

Hậu quả là 5 bệnh nhân đã tiến triển thành viêm khớp nhiễm trùng (nhiễm khuẩn khớp), thậm chí có trường hợp vi khuẩn tấn công ngay vào vị trí khớp háng nhân tạo [6]. Tất cả bệnh nhân này (ngoại trừ một người) đều có tiền sử uống rắn chuông sấy khô dưới dạng bột hoặc viên nang để "trị khớp" [6]. Bài học lâm sàng này bác bỏ quan niệm ngây thơ rằng "thuốc dân gian không bổ thì cũng vô hại", đồng thời gióng lên hồi chuông cảnh báo về mối họa khôn lường của các chế phẩm từ rắn [6].

Tổng quan nghiên cứu năm 2009 về các rủi ro sinh học khi tiêu thụ sản phẩm từ bò sát cũng chỉ ra rằng thịt và sản phẩm từ rắn, trăn, cá sấu tiềm ẩn hàng loạt mối nguy như vi khuẩn (Salmonella, Vibrio), ấu trùng ký sinh trùng (Spirometra, Trichinella, Gnathostoma, pentastomids) và các độc tố sinh học [7]. Ở người, việc ăn thịt rắn nhiễm ký sinh trùng có thể dẫn đến bệnh ấu trùng sán Sparganosis [7].

Nhiều người lầm tưởng cồn trong rượu có thể tiêu diệt mọi mầm bệnh. Tuy nhiên, rượu thuốc tự ngâm tại gia đình thường không đủ độ cồn hoặc thời gian cần thiết để vô trùng hoàn toàn bào tử vi khuẩn hay các nang ký sinh trùng ẩn sâu trong thớ thịt, nội tạng rắn.

Những ai tuyệt đối nên tránh xa rượu rắn biển?

Từ các bằng chứng khoa học và đặc tính bệnh học, các nhóm đối tượng sau cần tránh xa các loại rượu rắn biển:

  • Người mắc bệnh tự miễn và viêm khớp mạn tính: Người mắc viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ đang điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticoid tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm từ rắn do nguy cơ cao bị nhiễm trùng máu và viêm khớp nhiễm trùng [6].
  • Người có bệnh lý nền gan, thận, tim mạch: Nồng độ cồn cao trong rượu gây độc trực tiếp cho tế bào gan, làm tăng men gan, suy giảm chức năng thanh thải của thận và tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị khớp.
  • Người cao tuổi, phụ nữ có thai và cho con bú: Tuyệt đối không sử dụng rượu ngâm động vật không rõ nguồn gốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc khớp an toàn

Viêm khớp, thoái hóa khớp là các bệnh lý mạn tính phức tạp đòi hỏi chiến lược điều trị khoa học, kiên trì và đúng phác đồ. Thay vì tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng tiềm ẩn hiểm họa, người bệnh nên:

  • Đi khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây viêm và nhận phác đồ điều trị an toàn, dựa trên bằng chứng.
  • Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bổ trợ chiết xuất từ thiên nhiên, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn các hoạt chất đã được chuẩn hóa y khoa.
  • Không tự ý bắt, mổ xẻ rắn biển hoặc mua các loại rượu ngâm rắn trôi nổi trên thị trường để tránh tai nạn bị cắn [1, 5] cũng như nguy cơ nhiễm độc, nhiễm ký sinh trùng nguy hiểm [6, 7].
  • Duy trì chế độ vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực cơ học lên các khớp gối và cột sống.

Rượu rắn biển thực chất chỉ là một liệu pháp truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng về khả năng chữa viêm khớp. Cảm giác êm dịu nhất thời không thể bù đắp cho những nguy cơ nghiêm trọng như tổn thương gan do ethanol, ngộ độc hay viêm khớp nhiễm trùng do vi khuẩn cơ hội. Hãy tỉnh táo bảo vệ sức khỏe xương khớp bằng các phương pháp y học chính thống và lối sống lành mạnh.