Phòng kỷ có gây độc gan thận? Bằng chứng về ngưỡng an toàn

Thắc mắc phổ biến về độc tính của phòng kỷ

Phòng kỷ là vị thuốc y học cổ truyền thường xuất hiện trong các bài thuốc điều trị đau nhức xương khớp, phù thũng và các bệnh lý tự miễn. Nhiều người dùng vẫn mặc định rằng thảo dược tự nhiên là hoàn toàn lành tính, có thể sắc uống dài ngày mà không lo tác dụng phụ. Tuy nhiên, thời gian gần đây, những cảnh báo về nguy cơ tổn thương gan và thận liên quan đến vị thuốc này khiến không ít người hoang mang.

Liệu phòng kỷ có thực sự gây độc cho gan và thận hay không? Câu trả lời là rễ củ phòng kỷ chuẩn (Stephania tetrandra) tương đối an toàn ở liều điều trị thông thường, nhưng hoạt chất chính của nó có khả năng gây độc cho gan qua cơ chế ức chế enzym khử độc [1, 4]. Bên cạnh đó, mối nguy hại lớn nhất cho thận thường xuất phát từ việc dùng nhầm loài dược liệu khác có tên tương tự nhưng chứa độc chất nguy hiểm ^[1].

Hoạt chất chính và cơ chế gây độc cho gan

Dược liệu phòng kỷ chuẩn (Stephania tetrandra S. Moore) chứa hoạt chất sinh học quan trọng là tetrandrine [1, 4]. Tetrandrine thuộc nhóm alkaloid bisbenzylisoquinoline, được ứng dụng điều trị bệnh bụi phổi silic tại Trung Quốc và được nghiên cứu trong các bệnh lý miễn dịch [1, 4]. Dù có nhiều tác dụng dược lý, tetrandrine lại là thủ phạm chính gây ra các lo ngại về an toàn cho gan ^[2].

Cơ chế gây độc gan của tetrandrine đã được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu sinh học phân tử ^[2]. Hoạt chất này liên kết cộng hóa trị không thuận nghịch vào vị trí gắn cơ chất (túi H-site) của enzym glutathione S-transferases (GSTs) trong gan ^[2]. Enzym GSTs đóng vai trò thiết yếu trong việc chuyển hóa và trung hòa các chất có hại cho cơ thể. Khi túi H-site bị tetrandrine phong tỏa, hoạt tính khử độc của GSTs bị ức chế nghiêm trọng ^[2].

Hậu quả của sự ức chế này là các chất chuyển hóa độc hại tích tụ dần trong tế bào gan ^[2]. Tình trạng này làm phá vỡ cân bằng oxy hóa - khử nội bào, dẫn đến stress oxy hóa và cuối cùng gây tổn thương tế bào gan ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu thực nghiệm cũng chỉ ra rằng axit ursolic (một hợp chất triterpene tự nhiên) có khả năng bảo vệ gan bằng cách cạnh tranh vị trí gắn H-site với tetrandrine, từ đó đảo ngược sự mất cân bằng oxy hóa và giải độc cho tế bào gan ^[2].

Nguy cơ độc thận: Nhầm lẫn tai hại trong lịch sử

Nhiều người thường lo ngại phòng kỷ gây suy thận, nhưng bản thân rễ củ phòng kỷ chuẩn (Stephania tetrandra S. Moore, hay Phấn phòng kỷ) được y văn ghi nhận là một loại thảo dược an toàn ^[1]. Nguy cơ tổn thương thận nghiêm trọng thực chất bắt nguồn từ sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật có tên gọi tương tự nhau ^[1].

Trong lịch sử, vị thuốc quảng phòng kỷ (Aristolochia fangchi) từng bị dùng nhầm thay thế cho phòng kỷ chuẩn (Stephania tetrandra S. Moore) do tên gọi tiếng Trung của chúng gần giống nhau ^[1]. Cây quảng phòng kỷ chứa axit aristolochic - một độc chất cực mạnh đối với thận ^[1]. Sự nhầm lẫn tai hại này là nguyên nhân gây ra thảm họa bệnh thận do axit aristolochic (AAN), được ghi nhận lần đầu tiên tại Bỉ vào năm 1993 và sau đó bùng phát ở Trung Quốc cũng như nhiều khu vực khác tại châu Á ^[1]. Hàng loạt bệnh nhân dùng nhầm đã bị xơ hóa thận tiến triển nhanh dẫn đến suy thận giai đoạn cuối ^[1]. Hiện nay, hầu hết các quốc gia đã cấm lưu hành quảng phòng kỷ, nhưng nguy cơ nhiễm độc vẫn tiềm ẩn nếu người dùng mua phải dược liệu trôi nổi, không rõ nguồn gốc kiểm định ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về liều dùng và ngưỡng an toàn?

Để hiểu rõ hơn về tính an toàn của phòng kỷ trên cơ thể người, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu dược động học và dược lực học ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tác dụng ức chế miễn dịch của tetrandrine trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) của các bệnh nhân chạy thận nhân tạo ^[1]. Kết quả cho thấy tetrandrine đơn độc ức chế sự tăng sinh của PBMC với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) trung vị là 1,61 µM (dao động từ 1,04 đến 4,79 µM) ^[1]. Đáng chú ý, ở nồng độ rất thấp (0,3 đến 300 nM), tetrandrine làm giảm đáng kể giá trị IC50 của methylprednisolone, giúp tăng cường hiệu quả ức chế miễn dịch khi kết hợp với thuốc steroid này ^[1].

Về mặt dược động học trên người, dữ liệu nghiên cứu cho thấy khi người tình nguyện khỏe mạnh uống một liều 40 mg tetrandrine, nồng độ tối đa trong máu (Cmax) có thể đạt tới 17 µM ^[1]. Mức nồng độ này cho thấy tetrandrine có thể phát huy tác dụng hiệp đồng tăng cường hiệu quả của thuốc glucocorticoid ở liều dùng lâm sàng tương ứng mà không làm phát sinh rủi ro về tác dụng phụ ^[1].

Tuy nhiên, các dữ liệu này cũng cho thấy ranh giới giữa liều điều trị và liều gây quá tải chuyển hóa cần được theo dõi cẩn thận. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 khẳng định rằng khi tetrandrine tích tụ ở gan do dùng liều cao hoặc kéo dài, nguy cơ ức chế enzym GSTs dẫn tới tổn thương gan là hoàn toàn có thật trên mô hình thử nghiệm ^[2].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Hoạt chất tetrandrine từ phòng kỷ cho thấy tiềm năng y học lớn, đặc biệt là khả năng hiệp đồng tác dụng với steroid, giúp giảm liều glucocorticoid cần dùng và hạn chế các tác dụng phụ của thuốc này trong điều trị bệnh tự miễn ^[1].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có một số giới hạn nhất định. Dữ liệu giải thích cơ chế gây độc cho gan chủ yếu được thực hiện trên mô hình thực nghiệm và tế bào, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn thiết lập chính xác ngưỡng liều gây độc gan cấp tính và mạn tính trên từng phân nhóm người bệnh khác nhau ^[2]. Dược điển và tài liệu y học chưa cung cấp đầy đủ thông số cụ thể về liều tích lũy tối đa an toàn trong thời gian nhiều tháng.

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "phòng kỷ gây ung thư hoặc phá hủy thận ngay tức thì". Như đã phân tích, phòng kỷ chuẩn (Stephania tetrandra) không chứa axit aristolochic gây teo thận ^[1]. Nguy cơ độc thận chỉ xảy ra khi dùng phải rác dược liệu hoặc cây họ mộc hương nam bị trộn lẫn. Tương tự, độc tính trên gan của hoạt chất tetrandrine chỉ trở nên nguy hiểm khi dùng quá liều hoặc chức năng gan vốn đã suy yếu không thể bù trừ ^[2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Dù phòng kỷ là dược liệu có giá trị, các đối tượng sau cần hết sức cẩn trọng hoặc tránh tự ý sử dụng:

• Người có tiền sử viêm gan, xơ gan hoặc men gan cao: Hệ thống enzym GSTs khử độc của nhóm đối tượng này vốn đã suy giảm, việc nạp thêm hoạt chất ức chế GSTs như tetrandrine có thể đẩy nhanh quá trình hoại tử tế bào gan ^[2].
• Bệnh nhân suy giảm chức năng thận hoặc đang chạy thận: Dù tetrandrine được nghiên cứu trên tế bào của bệnh nhân chạy thận nhân tạo, việc chuyển hóa và thải trừ thuốc ở nhóm này rất phức tạp, cần có sự giám sát y khoa chặt chẽ ^[1].
• Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn của tetrandrine trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, tuyệt đối không tự ý áp dụng kinh nghiệm truyền miệng.
• Người đang sử dụng nhiều loại thuốc tây chuyển hóa qua gan: Tương tác thuốc có thể làm tăng độc tính nội tế bào.

Cách sử dụng an toàn trong đời sống

Để khai thác lợi ích của phòng kỷ mà tránh được rủi ro ngộ độc gan thận, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc quan trọng sau:

• Nguồn gốc dược liệu là số một: Chỉ mua phòng kỷ tại các bệnh viện y học cổ truyền, cơ sở dược liệu được cấp phép để đảm bảo đúng loài Stephania tetrandra S. Moore (phấn phòng kỷ), tránh hoàn toàn nhầm lẫn với quảng phòng kỷ (Aristolochia fangchi) chứa độc chất axit aristolochic ^[1].
• Tuân thủ liều lượng vừa phải: Không tự ý tăng liều sắc uống hoặc kéo dài thời gian dùng thuốc nhiều tháng mà không có sự tái khám của bác sĩ. Dữ liệu cho thấy liều đơn 40 mg tetrandrine ở người khỏe mạnh đạt nồng độ máu 17 µM an toàn, nhưng dùng vượt ngưỡng hoặc dồn liều có thể gây tích tụ chất độc [1, 4].
• Kiểm tra chức năng gan thận định kỳ: Khi được chỉ định các bài thuốc có phòng kỷ dùng theo đợt, nên làm xét nghiệm men gan (AST, ALT) và chức năng thận (creatinine, eGFR) trước và sau các đợt dùng để phát hiện sớm bất thường.
• Ngừng thuốc khi có dấu hiệu cảnh báo: Nếu xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi bất thường, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn hoặc chán ăn, cần dừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra.

Tóm lại, phòng kỷ chuẩn là vị thuốc có giá trị điều trị cao nếu được dùng đúng liều lượng và chỉ định y khoa. Nguy cơ độc tính với thận chủ yếu đến từ dược liệu giả mạo chứa axit aristolochic, trong khi độc tính gan liên quan trực tiếp đến việc lạm dụng hoạt chất tetrandrine liều cao. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bốc thuốc hay uống kéo dài mà phải luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.