Món ăn quen thuộc và nỗi băn khoăn về vi chất thai kỳ

Trong thực đơn hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam, quả su su luộc chấm muối vừng hay ngọn su su xào tỏi luôn là những món ăn thanh mát, kích thích vị giác. Tuy nhiên, đối với phụ nữ mang thai, mỗi loại thực phẩm đưa vào bữa ăn đều đi kèm những thắc mắc khắt khe về mặt giá trị dinh dưỡng và độ an toàn. Nhiều thai phụ thường truyền tai nhau rằng ăn nhiều ngọn và quả su su sẽ cung cấp dồi dào axit folic, giúp em bé thông minh, tránh dị tật mà không cần dùng thêm thuốc vi chất.

Thực tế, quả su su quả thực là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất, cung cấp folate tự nhiên cần thiết cho cơ thể mẹ bầu [1]. Dẫu vậy, việc ăn rau củ tự nhiên không thể thay thế hoàn toàn liều lượng viên uống bổ sung axit folic đã được y khoa khuyến nghị, đồng thời ngọn rau mọc gần đất cũng đòi hỏi quy trình sơ chế sạch sẽ để không gây ngộ độc đường ruột.

Vai trò cốt lõi của folate và axit folic trong thai kỳ

Folate là một loại vitamin nhóm B thiết yếu cho hầu hết các sinh vật sống, giữ vai trò then chốt trong quá trình sinh tổng hợp axit nucleic (DNA, RNA) và protein [1, 8]. Trong các giai đoạn cơ thể xảy ra quá trình đồng hóa và phân chia tế bào nhanh chóng như mang thai và cho con bú, nhu cầu sinh lý đối với vi chất này tăng vọt nhằm phục vụ sự tăng trưởng liên tục của thai nhi [1, 8]. Folate tham gia trực tiếp vào việc methyl hóa DNA và các protein histone điều hòa gen phát triển, đồng thời nâng cao đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào [2].

Nếu phụ nữ bị thiếu hụt vi chất này trong giai đoạn trước khi thụ thai và đầu thai kỳ, nguy cơ thai nhi gặp dị tật bẩm sinh hoặc hỏng thai sẽ gia tăng đáng kể [2]. Chính vì lý do này, dạng folate tổng hợp (axit folic) đã được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới dưới dạng viên bổ sung cho phụ nữ chuẩn bị mang thai và mang thai sớm để chủ động ngăn ngừa dị tật ống thần kinh ở con non [1, 5]. Tình trạng thiếu folate còn được các bác sĩ sản phụ khoa ghi nhận là nguyên nhân dẫn đến thiếu máu hồng cầu to [3].

Bằng chứng khoa học về folate và sự phát triển của thai nhi

Nghiên cứu quan sát đoàn hệ công bố năm 2021 theo dõi 160 cặp mẹ con trong suốt 11 năm nhằm đánh giá lượng folate thai kỳ và sức khỏe xương của trẻ [4]. Kết quả ghi nhận việc người mẹ uống bổ sung folate trong giai đoạn đầu thai kỳ (dưới 16 tuần) có liên quan ý nghĩa đến việc tăng hàm lượng khoáng chất xương cột sống (beta = 1,53; khoảng tin cậy 95%: 0,21 - 2,86), tăng diện tích cột sống (beta = 1,10; khoảng tin cậy 95%: 0,37 - 1,82) và diện tích toàn thân trừ phần đầu ở trẻ lúc 11 tuổi [4]. Tuy nhiên, lượng folate tiêu thụ đơn thuần từ thực phẩm ăn uống hàng ngày được khảo sát trước tuần 16 và ở tuần 28-32 lại không ghi nhận thấy mối liên hệ rõ rệt nào đối với các chỉ số xương này [4].

Một nghiên cứu khác năm 2005 theo dõi 355 trẻ em da màu có hoàn cảnh kinh tế xã hội thấp tại thời điểm 5,3 tuổi nhằm kiểm tra mối liên hệ giữa nồng độ folate máu của mẹ ở các tuần thai thứ 19, 26, 37 với sự phát triển tâm thần vận động của trẻ thông qua 6 bài kiểm tra chuyên biệt [5]. Kết quả cho thấy điểm số giữa hai nhóm trẻ có mẹ mang nồng độ folate máu kém và đủ không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [5]. Điều này gợi mở rằng tình trạng folate ở nửa sau của thai kỳ có thể không tác động rõ rệt lên chức năng phát triển thần kinh vận động lúc 5 tuổi ở nhóm đối tượng này, đồng thời nghiên cứu cũng nhấn mạnh giới hạn chưa thể ngoại suy kết quả sang các quần thể dân cư khác [5].

Nghiên cứu trên 90 phụ nữ mang thai khỏe mạnh thuộc đoàn hệ OBESO tại Mexico đã đo nồng độ folate và vitamin B12 huyết thanh ở 3 tháng đầu và 3 tháng cuối [6]. Kết quả ghi nhận nồng độ folate huyết thanh cao hơn ở 3 tháng cuối dự đoán chu vi vòng eo lớn hơn và có mối liên hệ với tỷ lệ phần trăm khối mỡ cao hơn ở trẻ sơ sinh trong 24 đến 72 giờ sau sinh [6]. Nghiên cứu này ghi nhận liều lượng bổ sung axit folic bình quân ở nhóm mẹ trong giai đoạn 3 tháng cuối lên tới 2057,04 microgam/ngày, cho thấy việc cân bằng nồng độ vi chất dinh dưỡng ở các giai đoạn thai kỳ đóng vai trò rất quan trọng đối với thành phần cơ thể của trẻ mới sinh [6].

Giá trị dinh dưỡng của su su và giới hạn của nguồn thực phẩm

Quả su su (tên khoa học là Sechium edule) là cây thân leo lâu năm được trồng phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Báo cáo công bố năm 2023 xác nhận quả su su là thực phẩm ít calo, giàu folate, chất xơ tiêu hóa, axit amin, các vitamin cùng hệ thống chất chống oxy hóa đa dạng [1]. Phân tích chuyển hóa UPLC-MS/MS đã phát hiện 57 hợp chất flavonoid trong quả su su, trong đó có 42 hợp chất flavonoid glycoside tích lũy khác biệt trong các giai đoạn bảo quản [1].

Dù su su chứa nguồn folate tự nhiên quý giá cùng nhiều dưỡng chất tốt cho cơ thể, lượng folate hấp thu từ rau củ thường không đủ để đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của thai kỳ [1, 4]. Báo cáo Dinh dưỡng và Sức khỏe Châu Âu năm 2009 chỉ ra rằng phụ nữ độ tuổi sinh sản thường có mức hấp thu vi chất qua thực phẩm thấp, và chế độ ăn đơn thuần không đủ bù đắp nhu cầu folate và vitamin D gia tăng khi mang thai [7]. Một nghiên cứu năm 2014 thực hiện trên phụ nữ đầu thai kỳ tại Thụy Điển ước tính mức nạp folate trung bình từ bữa ăn chỉ đạt dưới 300 microgam/ngày, thấp hơn nhiều so với nhu cầu tổng hợp DNA, RNA cho sự hình thành bào thai [7]. Nguồn folate có trong sữa mẹ sau sinh cũng được chứng minh là có khả năng sinh khả dụng vượt trội hơn hẳn so với nguồn folate từ các loại rau xanh, ngũ cốc hay đậu [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn su su trong thai kỳ

Sai lầm phổ biến nhất của các mẹ bầu là nghĩ rằng ăn thật nhiều quả và ngọn su su có thể thay thế hoàn toàn viên uống bổ sung axit folic do bác sĩ kê toa. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng phần lớn phụ nữ không đạt đủ lượng vi chất mục tiêu nếu chỉ dựa vào ăn uống, do folate tự nhiên dễ hao hụt trong quá trình đun nấu và có độ sinh khả dụng kém hơn dạng bào chế [1, 4].

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc bổ sung axit folic chỉ cần quan tâm vào những tháng cuối thai kỳ. Khảo sát trên 488 bác sĩ sản phụ khoa cho thấy có đến 96,5% chuyên gia nhận thức rõ tầm quan trọng của việc dùng axit folic trong giai đoạn trước thụ thai và giai đoạn sớm để ngừa dị tật ống thần kinh [3]. Trong khi đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc cung cấp folate ở giai đoạn rất sớm (dưới 16 tuần) có mối liên kết tích cực với cấu trúc xương của trẻ khi lớn lên, trong khi giai đoạn sau tuần 28 không còn biểu hiện rõ mối liên kết này [4].

Ai nên thận trọng và lưu ý an toàn vệ sinh thực phẩm

Ngọn su su là loại rau ăn ngọn phát triển sát mặt đất hoặc leo giàn thấp, rất dễ bám dính bùn đất, tạp chất, ký sinh trùng hoặc tàn dư phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Phụ nữ mang thai có hệ miễn dịch nhạy cảm hơn bình thường, do đó việc ăn các món ngọn rau chưa chín kỹ, rau tái có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc thực phẩm hoặc nhiễm khuẩn đường tiêu hóa nghiêm trọng.

Những thai phụ có các vấn đề đặc biệt về hấp thu dinh dưỡng hoặc tiền sử bệnh lý cần đặc biệt lưu tâm. Khảo sát y khoa ghi nhận những người nghiện rượu, người hút thuốc hoặc bà mẹ đang cho con bú có nguy cơ thiếu hụt folate cao hơn đáng kể [3]. Ngoài ra, những phụ nữ mang biến thể gen methylenetetrahydrofolate reductase (MTHFR) làm suy giảm khả năng chuyển hóa folate tự nhiên lại càng bắt buộc phải theo dõi y khoa và có chiến lược bổ sung vi chất dạng hoạt tính theo chỉ định riêng của bác sĩ [7].

Gợi ý cách áp dụng ngọn và quả su su trong bữa ăn thực tế

Để biến su su thành món ăn vừa ngon miệng vừa bổ dưỡng trong thai kỳ, thai phụ có thể áp dụng một số kinh nghiệm thực hành sau:

  • Sơ chế kỹ lưỡng: Với ngọn su su, cần tước sạch phần xơ cứng bên ngoài, nhặt bỏ lá già và ngâm rửa nhiều lần dưới vòi nước chảy để cuốn trôi toàn bộ đất cát và tạp chất. Không ăn ngọn su su theo kiểu chần sơ hoặc xào tái.
  • Nấu chín hoàn toàn: Cả ngọn su su và quả su su nên được luộc chín tới hoặc xào chín kỹ với nhiệt độ đủ cao. Việc nấu chín giúp loại bỏ tối đa vi sinh vật gây hại, đồng thời giữ lại độ giòn ngọt của rau.
  • Kết hợp cân đối: Quả su su luộc hoặc nấu canh tôm, canh thịt nạc mang lại lượng calo thấp và chất xơ dồi dào, hỗ trợ tiêu hóa rất tốt cho phụ nữ mang thai [1]. Có thể kết hợp su su xen kẽ với các loại rau lá xanh thẫm, các loại đậu và thịt cá để đa dạng hóa dưỡng chất.
  • Không tự ý bỏ viên vi chất: Duy trì chế độ ăn có su su như một nguồn dinh dưỡng tự nhiên lành mạnh, song tuyệt đối không được tự ý ngừng uống axit folic nếu chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa [4, 5].

Tóm lại, ngọn và quả su su là thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp folate tự nhiên, chất xơ và các hợp chất thực vật có ích cho thai kỳ. Tuy nhiên, việc ăn su su chỉ đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn đa dạng, người mẹ vẫn cần tuân thủ hướng dẫn dùng axit folic y tế kết hợp với thói quen sơ chế sạch, ăn chín uống sôi để đảm bảo thai kỳ khỏe mạnh trọn vẹn.