Mắc coọc dại, hay còn gọi là quả lê rừng (danh pháp khoa học: Pyrus pashia), là thứ quả quen thuộc ở các vùng núi phía Bắc nước ta. Với hương vị chua chát đặc trưng, loại quả này thường được người dân hái ăn vặt chấm muối ớt hoặc ngâm rượu, chế biến món ăn dân dã. Khi mang thai, nhiều mẹ bầu ốm nghén thường thèm những món chua chát và muốn tìm đến mắc coọc dại để giải tỏa cảm giác nhạt miệng.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai không nên tùy tiện ăn mắc coọc dại. Vị chát đậm từ loại quả hoang dã này tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng, và quan trọng hơn, độ an toàn của nó đối với thai kỳ hoàn toàn chưa được kiểm chứng khoa học.
Nguy cơ rối loạn tiêu hóa từ vị chát hoang dại
Vị chát của mắc coọc dại thường đến từ lượng tannin và các hợp chất tự nhiên chưa qua thuần hóa. Khi ăn phải lượng lớn các chất này, niêm mạc đường tiêu hóa có thể bị kích ứng, gây cảm giác cồn cào ruột gan hoặc làm se niêm mạc ruột. Thai phụ là nhóm đối tượng vốn đã có hệ tiêu hóa vô cùng nhạy cảm do sự thay đổi của nội tiết tố trong suốt thai kỳ.
Hormone thai kỳ progesterone làm chậm nhu động ruột, khiến mẹ bầu rất dễ bị đầy bụng, khó tiêu và táo bón. Việc dung nạp các loại quả rừng chát xít như mắc coọc có thể làm chậm thêm hoạt động của dạ dày, gây co thắt bất thường hoặc khiến tình trạng táo bón thai kỳ trở nên nặng nề hơn. Điều này hoàn toàn bất lợi cho sức khỏe tổng thể của mẹ lẫn sự phát triển của thai nhi.
Khoa học nói gì về quả mắc coọc dại (Pyrus pashia)?
Để hiểu rõ giá trị dược lý cũng như tính hai mặt của loại cây này, các nhà nghiên cứu đã thực hiện một số thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật và mô cô lập. Cần nhấn mạnh rằng cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai. Mọi bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát cơ sở khoa học của việc dùng quả Pyrus pashia trong điều trị các bệnh tiêu hóa, hô hấp và tim mạch [1]. Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm chiết xuất cồn thô từ quả mắc coọc trên mô hỗng tràng (ruột non), khí quản và động mạch chủ cô lập của thỏ [1]. Khi áp dụng ở nồng độ từ 0,01 đến 5,0 mg/ml trên mô ruột non của thỏ, chiết xuất này thể hiện tác dụng làm giãn cơ thông qua việc giảm biên độ và tần số co bóp tự phát [1].
Chiết xuất cũng làm giãn các cơn co thắt do kali gây ra và làm dịch chuyển đường cong canxi ở nồng độ 1,0 đến 3,0 mg/ml tương tự verapamil, cho thấy hoạt tính chẹn kênh canxi [1]. Trên mô khí quản thỏ, chiết xuất làm giãn cơ ở nồng độ 0,01 đến 10,0 mg/ml tương đương dicyclomine nhờ hoạt tính kháng muscarinic hoặc chẹn kênh canxi [1]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm trên động mạch chủ cô lập của thỏ ở nồng độ lên tới 10 mg/ml, chiết xuất lại gây ra phản ứng co mạch [1]. Tác dụng co mạch này bị triệt tiêu khi xử lý trước bằng cyproheptadine, phentolamine và losartan, chứng tỏ chiết xuất có thể chứa một số hoạt tính alpha-adrenergic, muscarinic, serotonergic và angiotensin II [1]. Tác động làm giảm nhu động ruột cũng như co thắt mạch máu này cho thấy những dược tính phức tạp, hoàn toàn không thể xem là một món ăn vặt vô hại đối với phụ nữ mang thai.
Một nghiên cứu khác công bố năm 2025 tìm hiểu về tác dụng của polysaccharide chiết xuất từ cây Pyrus pashia đối với bệnh viêm loét đại tràng do hóa chất dextran sodium sulfate (DSS) gây ra ở chuột [2]. Các nhà khoa học đã đo lường các dấu ấn viêm, giải phẫu bệnh học đại tràng, biểu hiện gen qua qPCR, giải trình tự 16S rRNA hệ vi sinh vật và đo nồng độ axit béo chuỗi ngắn [2]. Kết quả cho thấy polysaccharide từ Pyrus pashia giúp làm giảm các triệu chứng chính của viêm loét đại tràng như giảm cân, giảm ăn uống và giảm chỉ số hoạt động của bệnh [2]. Hợp chất này làm giảm tổn thương bệnh lý ở mô đại tràng bằng cách giảm giải phóng các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, IL-6, IL-1beta và iNOS [2]. Nó cũng tăng cường biểu hiện của các protein liên kết vòng bịt như ZO-1, Occludin, Claudin-1 và tăng mức mucin đường ruột MUC2, MUC3 [2]. Đồng thời, polysaccharide này điều hòa con đường tín hiệu MAPK/NF-kappaB qua trục SCFA-ERK-MSK, giảm phosphoryl hóa p38 và p65, phục hồi tính đa dạng của hệ vi sinh đường ruột và tăng các axit béo chuỗi ngắn có lợi [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2023 trên chuột bị gây động kinh bằng PTZ cũng đánh giá chiết xuất quả mắc coọc dại [3]. Chuột bạch tạng Swiss được chia thành 4 nhóm: nhóm đối chứng nhận carboxy methyl cellulose 0,5%, ba nhóm còn lại được xử lý trước bằng Diazepam (1 mg/kg tiêm màng bụng), chiết xuất cồn của quả mắc coọc (EPP) với liều 200 mg/kg đường uống, hoặc hợp chất chrysin chiết xuất từ quả với liều 5 mg/kg đường uống [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả và chrysin làm giảm mức độ nghiêm trọng của cơn co giật tương đương với Diazepam [3]. Khác với Diazepam, chiết xuất này còn ngăn ngừa suy giảm trí nhớ do PTZ gây ra, tăng mức BDNF và CREB, đồng thời làm giảm các dấu ấn sinh học của quá trình tự chết tế bào ở vùng hồi hải mã của động vật thí nghiệm [3].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn thực tế của các bằng chứng
Các dữ liệu nghiên cứu kể trên cho thấy quả mắc coọc dại chứa những hợp chất có hoạt tính sinh học rõ rệt như polysaccharide chống viêm ruột [2], chiết xuất chẹn kênh canxi gây giãn cơ trơn ruột [1] hay chrysin có tác dụng bảo vệ thần kinh trên mô hình động vật [3].
Tuy nhiên, người tiêu dùng và đặc biệt là thai phụ cần nhìn nhận đúng bản chất của các nghiên cứu này. Toàn bộ các thử nghiệm đều sử dụng hoạt chất tinh khiết hoặc dịch chiết cô đặc đã qua phân tách dung môi, được thực hiện trên chuột [3] [2] hoặc trên mô tế bào cô lập của động vật [1]. Chúng hoàn toàn không tương đồng với việc một thai phụ ăn quả mắc coọc tươi hái từ rừng về. Việc ăn trực tiếp cả quả với lượng lớn chất xơ thô, vị chát tannin đậm đặc và tạp chất tự nhiên có thể đem lại nhiều tác hại tiêu hóa trước khi phát huy được bất kỳ lợi ích tiềm năng nào.
Quan trọng nhất, chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định tính an toàn của quả mắc coọc đối với sự phát triển của phôi thai, dị tật bẩm sinh hay nguy cơ kích thích co bóp tử cung. Do đó, việc suy diễn kết quả từ chuột hoặc mô cô lập sang người mang thai là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy hiểm.
Những hiểu lầm thường gặp về quả dại vùng cao
Nhiều người thường mặc định rằng các loại quả rừng, thảo mộc tự nhiên mọc hoang dã thì hoàn toàn "lành tính", không có thuốc bảo vệ thực vật nên ăn lúc mang thai sẽ tốt hơn hoa quả thông thường. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Thực vật hoang dã tự tổng hợp nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp để bảo vệ chúng khỏi sâu bọ, và những chất này có thể gây độc hoặc kích ứng mạnh lên cơ thể người nếu chưa qua nghiên cứu an toàn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn quả chát sẽ giúp "chắc ruột", chữa dứt điểm tiêu chảy tức thì cho mẹ bầu. Thực tế, chất chát làm săn niêm mạc cơ học tạm thời, nhưng nếu mẹ bầu bị rối loạn tiêu hóa do vi khuẩn hay ngộ độc thực phẩm, việc kìm hãm tiêu chảy bằng quả chát có thể khiến độc tố ứ đọng trong ruột lâu hơn, làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm trùng.
Cảnh báo an toàn thực phẩm từ nguồn gốc quả hoang dại
Bên cạnh đặc tính dược lý chưa rõ ràng đối với thai kỳ, mắc coọc dại còn tiềm ẩn những rủi ro lớn về vệ sinh an toàn thực phẩm. Quả dại hái trong rừng thường bám dính nhiều bụi đất, nấm mốc hoặc ấu trùng ký sinh trùng từ phân động vật hoang dã. Nếu mẹ bầu ăn sống hoặc chỉ rửa sơ qua, nguy cơ nhiễm các loại ký sinh trùng như Toxoplasma hay vi khuẩn đường ruột rất cao.
Các vấn đề về nhiễm độc hóa chất từ môi trường xung quanh cũng cần được lưu ý. Đất và nguồn nước tự nhiên ở một số khu vực không được kiểm soát có thể chứa kim loại nặng hoặc chất ô nhiễm công nghiệp. Ngay cả những hợp chất hóa học nhân tạo như tetrachloroethylene (PCE) khi phát tán vào môi trường cũng đã được nghiên cứu cảnh báo là chất có khả năng gây ung thư ở người và gây độc tính thần kinh nhạy cảm ở mức phơi nhiễm thấp [4]. Mặc dù PCE là hóa chất dung môi công nghiệp và không liên quan đến sinh học của cây lê rừng, báo cáo độc học này là lời nhắc nhở rằng môi trường sống tự nhiên luôn có thể chứa các yếu tố nguy hại chưa được sàng lọc [4].
Hơn nữa, người tiêu dùng thông thường rất dễ nhầm lẫn giữa các loài lê rừng với nhau. Các nghiên cứu di truyền học cho thấy chi lê Pyrus có cấu trúc di truyền và mạng lưới tiến hóa vô cùng phức tạp với nhiều hiện tượng lai tạp [5] [6] [7]. Chi này bao gồm nhiều loài nguyên thủy và thứ loài khác nhau như Pyrus pashia, Pyrus pyrifolia, Pyrus calleryana hay những loài mới được phát hiện như Pyrus zhaoxuanii [8] [6] [7]. Việc tự ý thu hái hoặc mua các loại quả dại trôi nổi từ người hái rong rất dễ dẫn đến việc ăn nhầm quả của các loài có độc tính cao hơn hoặc chứa hàm lượng hoạt chất gây hại mà mắt thường không phân biệt được.
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh dùng?
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào đều nên thận trọng tối đa và tốt nhất là tránh ăn mắc coọc dại khi chưa có chỉ định của chuyên gia y tế. Tác dụng gây co thắt động mạch chủ cô lập qua các thụ thể mạch máu được ghi nhận ở chiết xuất thực vật này [1] là một yếu tố nguy cơ không nên xem nhẹ đối với huyết áp thai kỳ.
Những người đang gặp vấn đề về tiêu hóa như viêm dạ dày, đau bụng chưa rõ nguyên nhân, hội chứng ruột kích thích thể táo bón hoặc trĩ thai kỳ tuyệt đối không nên thử loại quả này. Tác dụng làm giảm nhu động ruột [1] kết hợp với vị chát tự nhiên sẽ khiến phân khô cứng, tăng áp lực lên vùng chậu và làm các triệu chứng tiêu hóa thêm tồi tệ.
Người có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng các loại thuốc kê đơn điều trị thần kinh, tiêu hóa cũng cần tránh xa mắc coọc dại để phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng và giải pháp thay thế an toàn
Để thỏa mãn cảm giác thèm chua chát trong thai kỳ một cách an toàn, mẹ bầu nên ưu tiên lựa chọn những loại trái cây canh tác đã được chứng minh an toàn và kiểm soát nguồn gốc rõ ràng. Những loại quả như táo ta giòn, cóc non ngọt, ổi bỏ hạt hoặc ngậm một lát chanh tươi thái mỏng có thể giúp làm dịu cơn nghén mà không gây kích ứng đường ruột.
Nếu vô tình đã ăn một vài miếng mắc coọc dại và cảm thấy đầy bụng, mẹ bầu nên ngừng ăn ngay lập tức, uống nhiều nước ấm để hỗ trợ tiêu hóa và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể. Tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc cầm tiêu chảy hay thuốc nhuận tràng để tự xử lý tại nhà. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như đau quặn bụng, nôn mửa liên tục, tiêu chảy kéo dài hoặc ra máu bất thường, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Mắc coọc dại có thể là một loại quả rừng mang nhiều triển vọng về mặt chiết xuất dược liệu trong tương lai theo các nghiên cứu tiền lâm sàng. Tuy nhiên, trong giai đoạn thai kỳ nhạy cảm, nguyên tắc an toàn phải luôn được đặt lên hàng đầu. Mẹ bầu không nên vì chiều chuộng sở thích vị giác nhất thời mà mạo hiểm sức khỏe của bản thân và sự an toàn của thai nhi trước những loại quả hoang dại chưa được kiểm chứng đầy đủ.
