Trong thai kỳ, việc bồi bổ sức khỏe cho mẹ và hỗ trợ thai nhi phát triển luôn là mối quan tâm hàng đầu của nhiều gia đình. Không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc các loại cây cỏ tự nhiên với suy nghĩ rằng thảo mộc luôn lành tính và không gây hại. Trong số đó, cây nàng nàng thường được truyền tai như một vị thuốc giúp bồi dưỡng, ăn ngon cơm hoặc hoạt huyết.
Tuy nhiên, các chuyên gia sản khoa khuyến cáo phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng cây nàng nàng để bồi dưỡng. Việc sử dụng các loại cây cỏ chưa được xác thực khoa học tiềm ẩn nhiều mối nguy cho thai kỳ, đặc biệt là nguy cơ kích thích co bóp tử cung dẫn đến dọa sảy thai hoặc sinh non.
Cây nàng nàng và những lời đồn thổi về tác dụng bồi bổ
Cây nàng nàng (còn được biết đến với một số tên gọi dân gian khác trong các bài thuốc cổ truyền) thường được người dân thu hái thân, lá hoặc rễ để sắc uống. Theo kinh nghiệm truyền miệng, loại cây này hay được dùng với mục đích kiện tỳ, kích thích tiêu hóa, điều kinh hoặc bồi dưỡng cơ thể cho người mệt mỏi. Chính vì mác "thảo dược thiên nhiên", nhiều người lầm tưởng rằng cây nàng nàng an toàn cho cả phụ nữ mang thai.
Thực tế, không có bất kỳ hướng dẫn y khoa chính thống nào xếp cây nàng nàng vào danh mục thảo dược bồi dưỡng thai kỳ. Trong y học cổ truyền, những cây thuốc có tính chất hành khí, hoạt huyết hoặc khai thông kinh nguyệt thường mang đặc tính dược lý mạnh. Khi đưa vào cơ thể người mẹ, các hoạt chất này có thể tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn của tử cung.
Việc xem cây nàng nàng như một loại trà hay vị thuốc bổ dùng hằng ngày là một quan niệm rất sai lầm. Thai phụ khi sử dụng bừa bãi có thể đối mặt với những phản ứng bất lợi khó lường trước.
Cơ chế kích thích co bóp tử cung và nguy cơ sảy thai
Tử cung của người phụ nữ trong thai kỳ là một cơ quan vô cùng nhạy cảm với các hợp chất sinh học. Nhiều loại thảo dược lưu hành trong dân gian chứa các hoạt chất có tính chất thúc đẩy kinh nguyệt hoặc làm tăng trương lực cơ tử cung [1]. Khi các cơ trơn tử cung bị kích thích, chúng sẽ bắt đầu co bóp trước thời hạn sinh nở [1].
Nếu tình trạng co bóp này diễn ra trong 3 tháng đầu thai kỳ, phôi thai có thể bị bong tróc khỏi niêm mạc tử cung dẫn đến hiện tượng ra máu âm đạo và sảy thai. Ở các giai đoạn sau, những cơn co thắt bất thường có thể gây động thai, vỡ ối sớm hoặc kích thích chuyển dạ sinh non ngoài ý muốn [1]. Đây là những biến chứng sản khoa đặc biệt nguy hiểm đe dọa trực tiếp tính mạng của thai nhi.
Bên cạnh đó, các thành phần hóa học tự nhiên trong cây cỏ chưa qua kiểm nghiệm có thể đi qua hàng rào nhau thai. Thai nhi chưa hoàn thiện chức năng gan và thận để chuyển hóa cũng như đào thải các độc chất thực vật. Do đó, việc tự ý uống nước sắc thảo mộc không rõ nguồn gốc có thể gây hại cho sự phát triển của em bé.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược trong thai kỳ?
Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được công bố nhằm đánh giá độ an toàn hoặc hiệu quả bồi dưỡng của cây nàng nàng trên phụ nữ mang thai. Mọi tài liệu y văn chính thống đều thiếu vắng dữ liệu về độc tính sinh sản cũng như giới hạn liều lượng an toàn của loài cây này đối với mẹ và thai nhi.
Dù thiếu dữ liệu riêng về cây nàng nàng, các khảo sát quốc tế quy mô lớn đã chỉ ra bức tranh đáng lo ngại về việc dùng thảo dược ở thai phụ. Một nghiên cứu đa quốc gia công bố năm 2016 về phân loại an toàn của các loại thảo dược dùng trong thai kỳ cho thấy một tỷ lệ đáng kể phụ nữ mang thai sử dụng các loại cây cỏ thuộc nhóm chống chỉ định [1]. Cụ thể, khu vực Đông Âu có tỷ lệ người dùng thảo dược chống chỉ định cao nhất, chiếm 33,1%, và nhóm thảo dược cần thận trọng chiếm 36% [1].
Nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận nhiều loại thảo dược nằm trong danh mục chống chỉ định vì bằng chứng cho thấy chúng là chất kích thích kinh nguyệt hoặc kích thích co bóp tử cung, có thể dẫn đến kết cục thai kỳ bất lợi [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra một số yếu tố nguy cơ của việc dùng thảo dược chống chỉ định, như phụ nữ làm nội trợ, có trình độ đại học, không dùng axit folic hoặc có sử dụng rượu [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu nhận thấy các khuyến cáo dùng thảo mộc chống chỉ định lại có khả năng đến từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với các nguồn không chính thức [1].
Mặt khác, một nghiên cứu năm 2017 tại Ả Rập Xê Út khảo sát kiến thức của các dược sĩ cộng đồng về nguy cơ sử dụng thuốc trong thai kỳ cho thấy dược sĩ còn thiếu kiến thức đầy đủ trong việc tư vấn độ an toàn của các sản phẩm thảo dược và thuốc không kê đơn cho phụ nữ mang thai [2]. Nghiên cứu ghi nhận rằng phần lớn thuốc không kê đơn có liên quan đến các tác dụng bất lợi trong thai kỳ, nhưng phụ nữ mang thai vẫn tiêu thụ một lượng đáng kể các sản phẩm này [2].
Hiểu lầm phổ biến: Cứ là thảo dược tự nhiên thì an toàn
Nhiều người thường mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ cỏ cây hoa lá đều vô hại vì đã được ông bà ta dùng từ xa xưa. Đây là hiểu lầm mang tính hệ thống và nguy hiểm nhất đối với sức khỏe sinh sản. Cây cỏ tự nhiên vẫn chứa hàng trăm hợp chất hóa học có hoạt tính dược lý phức tạp, thậm chí chứa độc tố tự nhiên nhằm tự bảo vệ trước môi trường.
Một quan niệm sai lầm khác là dùng thảo dược để "bồi dưỡng thai" hoặc "làm sạch buồng ối". Thực tế, các cơ quan giải độc tự nhiên của cơ thể người mẹ như gan và thận đã đảm nhận rất tốt chức năng thanh lọc. Không có loại nước lá hay thân cây nào có khả năng "thanh nhiệt buồng ối" như lời đồn. Ngược lại, việc dung nạp các chất lạ còn bắt các cơ quan nội tạng của mẹ phải làm việc quá tải.
Ngoài ra, việc tự thu hái thảo dược ngoài tự nhiên hoặc mua từ các nguồn trôi nổi còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, kim loại nặng hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Khi thai phụ hấp thụ các tạp chất này, nguy cơ ngộ độc và ảnh hưởng đến hệ thần kinh của thai nhi là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Những ai cần cảnh giác cao độ trước các bài thuốc dân gian?
Tất cả phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn đều được khuyến cáo không nên tự ý dùng các loại cây thuốc truyền miệng chưa được nghiên cứu rõ ràng. Trong đó, có những nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương cao hơn bình thường:
Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Đây là giai đoạn phôi thai đang làm tổ và bắt đầu hình thành các cơ quan trọng yếu. Bất kỳ sự co bóp tử cung bất thường hay tác động sinh hóa nào từ thảo dược cũng có thể phá vỡ quá trình này.
Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, sinh non hoặc có tình trạng hở eo cổ tử cung. Ở những người này, cơ tử cung vốn dĩ kém ổn định hơn, việc tiếp xúc với thảo dược có tính chất kích thích kinh nguyệt hoặc co bóp cơ trơn có thể kích hoạt các cơn đau bụng dữ dội và đẩy thai ra ngoài.
Những thai phụ đang có bệnh lý nền như đái tháo đường thai kỳ, tăng huyết áp, bệnh thận hoặc đang phải dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu. Hoạt chất trong cây cỏ có thể tương tác với các loại thuốc Tây y, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc làm tăng độc tính của thuốc trong máu.
Cách chăm sóc và bồi dưỡng thai kỳ an toàn dựa trên khoa học
Thay vì tìm kiếm các vị thuốc dân gian như cây nàng nàng, người mẹ cần thiết lập chế độ bồi dưỡng khoa học đã được y học kiểm chứng. Thai phụ nên xây dựng thực đơn đa dạng với 4 nhóm chất chính gồm chất bột đường, chất đạm, chất béo lành mạnh, cùng vitamin và khoáng chất.
Việc bổ sung các vi chất quan trọng cần tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa. Chẳng hạn, axit folic đóng vai trò thiết yếu trong việc phòng ngừa dị tật ống thần kinh thai nhi, sắt giúp ngăn ngừa thiếu máu và canxi hỗ trợ phát triển hệ xương. Việc sử dụng các vi chất này phải đúng liều lượng, không tự ý tăng giảm.
Thai phụ cần duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước mỗi ngày, ăn chín uống sôi và giữ tinh thần thoải mái. Giấc ngủ đầy đủ và các bài tập vận động nhẹ nhàng như đi bộ hoặc yoga dành riêng cho bà bầu sẽ giúp tăng cường tuần hoàn máu tự nhiên mà không cần đến bất kỳ loại thảo dược thúc đẩy nào.
Khi cảm thấy mệt mỏi, chán ăn hoặc muốn cải thiện sức khỏe, giải pháp an toàn là đến các cơ sở y tế để được thăm khám. Bác sĩ sản khoa sẽ tìm ra nguyên nhân cụ thể và đưa ra phác đồ điều chỉnh phù hợp, giúp bảo vệ an toàn cho cả mẹ và bé.
Tóm lại, phụ nữ mang thai không nên dùng cây nàng nàng vì nguy cơ kích thích co bóp tử cung và sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu an toàn khoa học. Hãy luôn cẩn trọng với các bài thuốc truyền miệng để có một thai kỳ khỏe mạnh và trọn vẹn.
