Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên hoặc các loại quả dân dã để bồi bổ sức khỏe. Chòi mòi tía (tên khoa học Antidesma bunius, thường gọi là bignay) là loại cây quen thuộc ở nhiều vùng quê nhiệt đới, nổi tiếng với quả chua ngọt dùng làm mứt, ngâm rượu hoặc nấu ăn. Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai có nên dùng chòi mòi tía hay không lại là câu hỏi khiến nhiều mẹ bầu băn khoăn.
Câu trả lời ngắn gọn từ giới chuyên môn là phụ nữ mang thai nên thận trọng và tốt nhất là tránh sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ chòi mòi tía trong thai kỳ. Dù quả chòi mòi tía ăn ở dạng thực phẩm truyền thống có thể chưa ghi nhận ngộ độc cấp tính, hiện tại chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của loài cây này đối với phụ nữ mang thai và thai nhi.
Chòi mòi tía và các thành phần hóa thực vật
Chòi mòi tía là loài thực vật thuộc chi Antidesma, họ Diệp hạ châu (Phyllanthaceae). Trong dân gian, quả và lá của cây thường được sử dụng như một vị thuốc hỗ trợ tiêu hóa hoặc làm thực phẩm giải khát.
Các phân tích hóa học hiện đại đã chỉ ra rằng chòi mòi tía chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý. Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (headspace GC-MS) ghi nhận 16 hợp chất trong quả bignay, chủ yếu là các este và aldehyde mạch thẳng không bão hòa, tạo nên hương vị và mùi thơm đặc trưng [1]. Nghiên cứu hóa thực vật cũng xác định chiết xuất quả bignay chứa lượng lớn các chất chuyển hóa thứ cấp có ý nghĩa dược học và sinh thái [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu sàng lọc bằng tin học dược lý công bố năm 2023 xác định chòi mòi tía (Antidesma bunius) chứa các hợp chất hoạt tính mạnh như kaempferol, quercetin, rutin và axit ellagic [2]. Phân tích ghép nối phân tử (molecular docking) cho thấy các hợp chất này có khả năng liên kết với nhiều thụ thể và protein điều hòa tăng trưởng quan trọng của tế bào, bao gồm EGFR, AKT1, KDR, MMP2, MMP9, ERBB2, IGF1R, MTOR và HRAS [2]. Những tác động này cho thấy dược liệu có khả năng can thiệp sâu vào các con đường truyền tín hiệu sinh học tế bào.
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về độ an toàn?
Để đánh giá độc tính của chòi mòi tía, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm trên mô hình động vật thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá độc tính đường uống cấp tính của chiết xuất ethanol từ quả chòi mòi tía (Antidesma bunius) trên chuột [1]. Trong thử nghiệm này, các đánh giá mô bệnh học đối với dạ dày và ruột già của chuột sau khi dùng chiết xuất quả bignay cho thấy không có bất kỳ tổn thương hay thay đổi bất thường nào về mặt hình thái học [1]. Kết quả thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy chiết xuất quả không gây tác dụng bất lợi tức thời trên chuột và an toàn cho việc sử dụng thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh cần thêm các khảo sát độc tính mạn tính để xác nhận đầy đủ mức độ an toàn của chiết xuất này [1].
Ở một loài cùng chi là Antidesma celebicum Miq, nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống trắng chủng Sprague-Dawley bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin kết hợp chế độ ăn giàu chất béo (24% chất béo) đã dùng chiết xuất lá ethanol (EEAC) với liều 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng trong 28 ngày, so sánh với nhóm chứng dùng acarbose liều 60 mg/kg [3]. Kết quả cho thấy tất cả chuột đều sống sót, không có dấu hiệu độc tính rõ rệt, đồng thời các xét nghiệm huyết học, hóa sinh và mô học ở gan, thận, tim đều xác nhận tính an toàn qua phương pháp liều cố định [3].
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng ban đầu cho thấy chiết xuất chi Antidesma không biểu hiện độc tính cấp tính hay phá hủy nội tạng ở động vật trưởng thành khỏe mạnh, các thử nghiệm này đều có giới hạn lớn: chưa thử nghiệm trên động vật mang thai, chưa đánh giá độc tính sinh sản và độc tính phát triển phôi thai.
Thiếu hụt bằng chứng lâm sàng trong thai kỳ
Khoảng trống lớn nhất hiện nay là hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng về việc sử dụng chòi mòi tía trên phụ nữ mang thai.
Giai đoạn mang thai là thời kỳ đặc biệt nhạy cảm, khi cơ thể mẹ trải qua nhiều biến đổi sinh lý sâu sắc. Các nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng sau thảm họa thalidomide trong lịch sử, nghiên cứu dược lý ở phụ nữ mang thai tập trung chủ yếu vào sự an toàn cho thai nhi nhưng vẫn còn nhiều hạn chế [4]. Những thay đổi sinh lý đáng kể trong thai kỳ có thể làm thay đổi dược động học của các hoạt chất, từ đó làm tổn hại đến hiệu quả điều trị hoặc làm tăng nguy cơ độc tính đối với cả mẹ và thai nhi [4].
Đối với thai nhi đang phát triển, ngưỡng chịu đựng trước các tác nhân gây độc và các tổn thương phát triển có thể ở mức cực kỳ thấp [5]. Hàng rào nhau thai vừa là rào cản vật lý vừa là rào cản miễn dịch, nhưng một số chất hoặc chất trung gian hòa tan có thể xâm nhập, gây nhiễu loạn sự phát triển hoặc ảnh hưởng đến sự tiết hormone của nhau thai [5].
Việc chiết xuất chòi mòi tía chứa nhiều hợp chất polyphenol và flavonoid có khả năng gắn kết mạnh với các protein thụ thể tăng trưởng tế bào như MTOR, IGF1R, AKT1 [2] đặt ra dấu hỏi lớn. Quá trình phát triển phôi và hình thành cơ quan (organogenesis) trong 3 tháng đầu thai kỳ phụ thuộc chặt chẽ vào các con đường truyền tín hiệu tế bào này. Khi chưa có nghiên cứu chứng minh các chất này không vượt qua nhau thai hoặc không làm gián đoạn sự biệt hóa tế bào thai nhi, việc sử dụng các sản phẩm cô đặc từ chòi mòi tía tiềm ẩn nguy cơ khó lường.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu
Nhiều người lầm tưởng rằng "thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối". Quan niệm này dẫn đến việc sử dụng tùy tiện các loại lá, quả ngâm, nước sắc thảo mộc trong lúc mang thai mà không tham khảo ý kiến chuyên gia y tế.
Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa tính an toàn cấp tính trên động vật và tính an toàn thai kỳ. Việc chiết xuất quả bignay không làm tổn thương ruột và dạ dày chuột trong thử nghiệm độc tính cấp [1] chỉ chứng minh chiết xuất này không gây ngộ độc đường tiêu hóa tức thời trên mô hình chuột. Kết quả đó hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn cho quá trình làm tổ của phôi thai, sự phân chia tế bào hay sự phát triển hệ cơ quan của thai nhi. Nghiên cứu năm 2021 cũng đã chỉ rõ cần tiếp tục các thử nghiệm độc tính mạn tính trước khi có kết luận toàn diện [1].
Ai nên thận trọng và cần kiêng dùng?
Căn cứ vào dữ liệu an toàn tiền lâm sàng còn sơ khai và sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu trên người:
Phụ nữ đang mang thai, đặc biệt là trong tam cá nguyệt thứ nhất (3 tháng đầu), là nhóm đối tượng cần kiêng hoàn toàn việc sử dụng các loại viên uống bổ sung, bột chiết xuất hoặc cao đặc chế từ chòi mòi tía. Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của thai nhi hình thành, rất nhạy cảm với bất kỳ hoạt chất sinh học nào lạ đưa vào cơ thể.
Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị thụ thai hoặc nghi ngờ có thai cũng nên tạm ngừng sử dụng các chế phẩm từ loại cây này để loại trừ nguy cơ tương tác dược học ngoài ý muốn.
Phụ nữ đang cho con bú cũng cần thận trọng tối đa, do chưa có dữ liệu nào xác định liệu các chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp của chòi mòi tía [1] có bài tiết qua sữa mẹ và ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh hay không.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu bạn đang mang thai và vô tình ăn vài quả chòi mòi tía chín như một loại trái cây tươi thông thường trong bữa ăn gia đình, không nên quá hoảng loạn. Lượng hoạt chất hấp thụ qua một vài quả tươi trong thực phẩm thường ở mức rất thấp, khó có khả năng gây ngộ độc tức thì.
Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe mẹ và con, cần tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:
- Tuyệt đối không dùng các loại rượu thuốc, cồn thuốc, trà thảo mộc đậm đặc hoặc thực phẩm chức năng có thành phần chiết xuất từ rễ, vỏ, lá hay quả chòi mòi tía.
- Không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ chi Antidesma nhằm mục đích trị đái tháo đường thai kỳ hoặc ổn định đường huyết, dù nghiên cứu trên chuột cho thấy chiết xuất lá loài cùng chi có tác dụng hạ đường huyết và hạ lipid máu [3]. Việc điều trị đái tháo đường trong thai kỳ đòi hỏi phác đồ y khoa chặt chẽ và giám sát liên tục từ bác sĩ chuyên khoa sản.
- Khi có bất kỳ triệu chứng bất thường nào về sức khỏe hoặc muốn bổ sung bất kỳ loại thảo dược, dưỡng chất nào, mẹ bầu phải luôn tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ sản khoa phụ trách.
Chòi mòi tía là dược liệu giàu tiềm năng sinh học với các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên và bước đầu cho thấy tính an toàn cấp tính trên mô hình thí nghiệm động vật. Mặc dù vậy, việc thiếu hụt hoàn toàn bằng chứng độc tính thai kỳ khiến loài cây này chưa đủ điều kiện an toàn để khuyến nghị cho mẹ bầu. Giữ chế độ ăn uống cân bằng, khoa học và tránh xa các chế phẩm thảo dược chưa được kiểm chứng lâm sàng là lựa chọn đúng đắn nhất để bảo đảm một thai kỳ khỏe mạnh.
