Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo mộc truyền miệng để chữa bệnh thông thường. Cây móc mèo núi (tên khoa học Caesalpinia bonduc) là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng hạt hay các bộ phận khác của loài cây này.
Thai phụ tuyệt đối không tự ý sử dụng hạt móc mèo núi vì hiện chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào xác nhận tính an toàn của vị thuốc này trên người mang thai. Một số hoạt chất chiết xuất từ thực vật cùng chi đã được chứng minh làm tăng tỷ lệ thai chết lưu và sảy thai trên động vật [1]. Bên cạnh đó, chiết xuất thực vật này còn có hoạt tính kích thích co cơ, tiềm ẩn mối nguy hại cho thai kỳ [2].
Nguy cơ tiềm ẩn và cơ chế tác động co bóp cơ
Móc mèo núi là cây thuộc chi Caesalpinia. Trong dân gian, thảo dược này thường dùng để chữa trị viêm nhiễm, u nang hay sốt. Dù vậy, các hoạt chất sinh học tự nhiên trong cây tác động mạnh lên hệ cơ quan nội tạng.
Một nghiên cứu trên động vật chứng minh chiết xuất từ lá cây móc mèo núi (Caesalpinia bonduc) làm tăng lực co thắt cơ thông qua cơ chế kích thích hệ cholinergic [2]. Tác động kích thích co cơ này làm dấy lên lo ngại rằng thảo mộc có thể làm tăng trương lực hoặc kích thích các cơn co bóp tử cung bất thường. Trong thai kỳ, mọi tác nhân thúc đẩy co bóp cơ trơn tử cung đều có thể dẫn tới dọa sảy thai hoặc tống xuất thai ngoài ý muốn.
Đặc biệt, độc tính trên khả năng sinh sản của các loài cùng chi Caesalpinia đã được ghi nhận. Hợp chất tự nhiên brazilein chiết xuất từ cây cùng chi Caesalpinia sappan gây độc tính đáng kể trên chuột cống mang thai, dẫn đến tình trạng tiêu thai và tăng tỷ lệ chết lưu ở thai nhi [1]. Dù đây là hai loài khác nhau, sự tương đồng về hoạt chất trong cùng chi thực vật đặt ra cảnh báo an toàn nghiêm trọng cho phụ nữ mang thai [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt và chiết xuất móc mèo?
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học về cây móc mèo núi (Caesalpinia bonduc) chủ yếu tập trung vào độc tính bán trường diễn, tác dụng kháng khuẩn hoặc tăng cường sinh lý ở chuột đực, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào trên phụ nữ mang thai.
Thử nghiệm độc tính 90 ngày bằng đường uống với chiết xuất rễ Caesalpinia bonduc trên chuột Wistar đực được công bố năm 2021 [3]. Chuột được cho uống dịch chiết rễ qua ống xông dạ dày với các mức liều 31,25 mg/kg/ngày, 125 mg/kg/ngày và 500 mg/kg/ngày liên tục trong 90 ngày [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất dung nạp tốt tới liều 500 mg/kg, không gây tử vong hay biến đổi mô bệnh học các cơ quan nội tạng chính [3]. Tuy nhiên, ở nhóm dùng liều cao, các chỉ số hồng cầu, cholesterol toàn phần và men gan AST gia tăng đáng kể [3]. Nghiên cứu này chỉ thực hiện trên chuột đực và không đánh giá bất kỳ tác động nào lên thai kỳ [3].
Cùng năm 2021, một nghiên cứu khác đánh giá tác dụng tăng cường chức năng sinh dục nam của dịch chiết rễ Caesalpinia bonduc trên 36 chuột cống trắng Wistar đực chia làm 6 nhóm trong 28 ngày [4]. Các nhà khoa học ghi nhận dịch chiết cồn làm tăng tần suất giao phối, rút ngắn thời gian trễ, tăng nồng độ testosterone và cải thiện trọng lượng tinh hoàn [4]. Dữ liệu này chỉ chứng minh tác động kích thích nội tiết nam trên động vật đực, không thể suy diễn tính an toàn cho thai phụ [4].
Về tác dụng sinh học của hạt, một nghiên cứu năm 2009 đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của hạt Caesalpinia bonduc trên ống nghiệm và mô hình chuột bị viêm phổi mạn tính do Pseudomonas aeruginosa [5]. Nồng độ ức chế tối thiểu trong ống nghiệm dao động 22-350 mcg/ml [5]. Chiết xuất hạt giúp chuột giảm tải lượng vi khuẩn và giảm ổ áp xe phổi sau 2 tuần [5]. Thử nghiệm này chỉ dùng trên mô hình bệnh phổi ở chuột, hoàn toàn không phản ánh tính an toàn trên cơ quan sinh sản hay phụ nữ mang thai [5].
Năm 2004, nghiên cứu trên chuột cống đực 10-12 tuần tuổi đã đánh giá cơ chế co cơ xương của chiết xuất lá Caesalpinia bonduc dùng đường tĩnh mạch [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết gây tăng lực co cơ phụ thuộc liều lượng với liều hiệu quả ED50 là 2,75 x 10(-4) g/kg thể trọng qua cơ chế cholinergic [2]. Nghiên cứu cho thấy thảo mộc có tác động kích thích co cơ, nhưng bị giới hạn do thử nghiệm trên cơ xương chuột đực mà không đo trực tiếp trên cơ trơn tử cung [2].
Năm 2011, nghiên cứu trên chuột nhắt trắng Swiss albino đánh giá tác dụng điều trị vảy nến của dịch chiết lá móc mèo ở liều 500 mg/kg và các phân đoạn liều 250 mg/kg [6]. Kết quả ghi nhận phân đoạn nước giúp giảm độ dày biểu bì và tăng hiện tượng biệt hóa da [6]. Nghiên cứu cũng thực hiện trong ống nghiệm trên dòng tế bào HaCaT với IC50 là 77,5 mcg/ml nhưng không cung cấp thông tin liên quan đến thai sản [6].
Năm 2016, nghiên cứu độc tính sinh sản của hợp chất brazilein chiết xuất từ cây cùng chi Caesalpinia sappan trên chuột mang thai ICR phát hiện brazilein làm tăng tỷ lệ tiêu thai và phôi chết [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận brazilein gây rủi ro đáng kể cho chuột mẹ cùng phôi thai và khuyến cáo phụ nữ mang thai cần thận trọng [1].
Lợi ích dân gian và giới hạn của bằng chứng hiện có
Trong y học cổ truyền, hạt móc mèo núi được dùng trị sốt, giảm đau, diệt ký sinh trùng và kháng viêm [5]. Dù vậy, tất cả dữ liệu khoa học về cây móc mèo núi (Caesalpinia bonduc) hiện nay chỉ dừng lại ở thử nghiệm ống nghiệm và mô hình động vật gặm nhấm [3], [2], [5].
Chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh hạt móc mèo an toàn cho phụ nữ mang thai. Việc tự ý sử dụng các loại hạt cây có hoạt tính sinh học mạnh như móc mèo có thể đưa vào cơ thể những ancaloit hoặc glycosid chưa rõ độc tính trên phôi thai, đe dọa sự phát triển bình thường của trẻ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc thai kỳ
Nhiều người quan niệm sai lầm rằng thuốc nam, thảo mộc thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn vô hại cho mẹ bầu. Trên thực tế, nhiều hợp chất thực vật có tính dược lý rất mạnh, thậm chí gây độc tế bào hoặc làm tổn thương thai nhi [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo mộc có thể giúp an thai hoặc giải độc cơ thể khi có bầu. Đối với móc mèo núi, cây chứa các thành phần kích thích thần kinh vận động co cơ [2]. Sử dụng bừa bãi có thể biến một vị thuốc chữa bệnh thành chất gây sảy thai âm thầm và nguy hiểm.
Ai nên thận trọng với cây móc mèo núi?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là đối tượng đầu tiên tuyệt đối không nên dùng hạt hay bất kỳ bộ phận nào của cây móc mèo núi khi chưa có chỉ định y khoa [1]. Do nguy cơ gây chết phôi và sảy thai từ hoạt chất cùng chi, việc tiếp xúc với thảo dược này tiềm ẩn rủi ro rất cao [1].
Người có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, tử cung nhạy cảm hoặc có bệnh lý tim mạch, suy gan, suy thận cũng cần tránh xa vị thuốc này [3]. Ở liều cao trên động vật, cây đã làm tăng men gan AST và cholesterol [3].
Hướng dẫn chăm sóc an toàn trong thai kỳ
Khi gặp các vấn đề về sức khỏe như nhiễm khuẩn, sốt hay đau nhức trong thai kỳ, phụ nữ mang thai không nên tìm đến các loại hạt rừng truyền miệng. Hãy đến các cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn thuốc an toàn.
Nếu lỡ sử dụng hạt móc mèo núi hoặc các chế phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc và xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng dưới âm ỉ, co thắt tử cung hoặc xuất huyết âm đạo, thai phụ cần đến bệnh viện chuyên khoa sản ngay lập tức để kiểm tra. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào trong thai kỳ.
Sức khỏe thai kỳ rất nhạy cảm trước mọi tác nhân hóa học và sinh học nạp vào cơ thể. Dù móc mèo núi có một số hoạt tính dược lý trên động vật, nguy cơ co bóp cơ và độc tính sinh sản là lời cảnh báo rõ ràng [1], [2]. Mẹ bầu cần thận trọng, duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh và chỉ dùng thuốc khi có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ.
