Ợ hơi, đầy bụng và khó tiêu là những triệu chứng tiêu hóa vô cùng phổ biến trong thai kỳ, gây ra nhiều khó chịu cho các bà bầu. Để tìm kiếm sự dễ chịu nhanh chóng, không ít người có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc các vị thảo dược quen thuộc như hậu phác mà không lường trước những rủi ro tiềm ẩn.
Phụ nữ mang thai không nên tùy tiện sử dụng hậu phác để giảm ợ hơi. Theo y văn cổ truyền, hậu phác là vị thuốc có tính chất hành khí, phá khí rất mạnh và thường được xếp vào nhóm cấm kỵ hoặc cực kỳ thận trọng cho thai phụ do lo ngại ảnh hưởng tiêu cực tới thai nhi; đồng thời, các bằng chứng khoa học hiện đại về độ an toàn của dược liệu này trên thai phụ vẫn còn thiếu hụt nghiêm trọng.
Cơ chế tác động của hoạt chất trong hậu phác
Hậu phác (tên khoa học là Magnolia officinalis) từ lâu đã được sử dụng trong y học phương Đông để cải thiện các vấn đề về đường ruột, khó tiêu và chướng bụng. Hai hoạt chất chính tạo nên tác dụng dược lý của vỏ cây hậu phác là honokiol và magnolol.
Trong hệ mạch máu, nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận magnolol có tác dụng chống kết tập tiểu cầu [1]. Thử nghiệm trên động mạch chủ ngực cô lập của chuột cho thấy magnolol làm giãn cơ trơn mạch máu thông qua cơ chế kích thích giải phóng yếu tố giãn mạch từ nội mô (EDRF) và ức chế dòng canxi ngoại bào đi vào tế bào qua các kênh canxi phụ thuộc điện thế [1]. Tác động này phụ thuộc vào nồng độ từ 10 đến 100 microgram/ml và không bị ức chế bởi indomethacin [1].
Tại cơ trơn tử cung, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cũng tìm hiểu sâu về vai trò của hai hoạt chất này [2]. Trái ngược với suy nghĩ dân gian rằng thảo dược tự nhiên luôn an toàn hoặc chỉ tác động thuần túy lên dạ dày, các thành phần hóa học của hậu phác có khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động co giãn cơ và nồng độ ion canxi tự do trong tế bào [2].
Dù có các tác động sinh học rõ ràng trên mô cô lập, cơ chế chuyển hóa và phản ứng tổng thể của cơ thể người mẹ mang thai phức tạp hơn rất nhiều. Việc thay đổi trương lực cơ trơn hoặc tác động lên dòng ion canxi tử cung mà không có sự kiểm soát y khoa chặt chẽ đều có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó đoán trước.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Để đánh giá tính an toàn và hiệu quả của hậu phác đối với tử cung và hệ tuần hoàn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã tìm hiểu cơ chế ức chế co bóp cơ và sự huy động canxi nội bào của honokiol và magnolol trên mô tử cung chuột không mang thai [2]. Kết quả thử nghiệm cho thấy cả honokiol và magnolol ở dải nồng độ từ 1 đến 100 micromol/l có khả năng ức chế các cơn co thắt tự phát cũng như các cơn co do chất chủ vận (carbachol, PGF2alpha, oxytocin), do ion kali nồng độ cao và do chất hoạt hóa kênh canxi kích thích [2]. Nồng độ 100 micromol/l của hai chất này làm triệt tiêu 50% cơn co thắt tự phát trong thời gian khoảng 6 phút [2].
Ở nồng độ 10 micromol/l, cả hai hoạt chất còn ngăn chặn các cơn co thắt dao động phụ thuộc canxi và ức chế sự gia tăng nồng độ canxi nội bào do PGF2alpha cùng kali kích hoạt [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên mẫu mô tử cung của chuột không mang thai trong điều kiện phòng thí nghiệm cô lập, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể phụ nữ mang thai [2].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 1990 trên mô động mạch chủ chuột cũng chứng minh hoạt chất magnolol từ hậu phác có tính kháng tiểu cầu và làm giãn cơ trơn mạch máu thông qua việc ức chế dòng canxi đi vào tế bào [1]. Ở nồng độ 10 đến 100 microgram/ml, magnolol gây giãn cơ theo hai pha nhanh và chậm, đồng thời làm tăng nồng độ cGMP trong các dải mô mạch máu còn nguyên vẹn lớp nội mô [1].
Bên cạnh các thử nghiệm phòng thí nghiệm, thói quen tự ý dùng thảo dược của phụ nữ mang thai cũng đã được các nhà dịch tễ học khảo sát. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [3]. Trong số 125 người này, có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do chấm dứt thai kỳ tự chọn hoặc sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý thai kỳ khác [3].
Nghiên cứu ghi nhận trong nhóm phụ nữ chấm dứt thai kỳ hoặc sảy thai, có 17,9% (19 người) từng sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong thời gian mang thai [3]. Đáng chú ý, 76,5% số thảo dược được người dân tự mua tại các chợ và 75,2% người dùng là do các thành viên trong gia đình khuyên dùng [3]. Phương thức dùng đường uống chiếm tới 89,7%, và khoảng 51,7% trường hợp đong đếm liều lượng tùy tiện bằng đơn vị cốc uống nước [3]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng nhiều loại thảo dược truyền thống tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung bất thường hoặc độc tính nguy hiểm cho thai [3].
Lợi ích giả định và giới hạn lớn của bằng chứng
Nhiều người truyền tai nhau rằng hậu phác là giải pháp thảo dược hiệu quả để trị chứng đầy bụng, nấc và ợ hơi do khả năng điều hòa nhu động tiêu hóa. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu khoa học hiện có về hoạt chất của cây hậu phác chủ yếu đến từ các thử nghiệm in vitro trên mô động vật (chuột) không mang thai hoặc mô mạch máu [1, 4].
Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được thiết kế có kiểm soát trên phụ nữ mang thai để đánh giá tính an toàn của vị thuốc này. Cơ địa của phụ nữ mang thai rất nhạy cảm với các chất làm thay đổi trương lực cơ và canxi nội bào [2].
Hơn nữa, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm chỉ ra rằng hoạt chất trong hậu phác có tác động can thiệp sâu sắc vào dòng vận chuyển ion canxi và các chất kích thích co bóp tử cung tự nhiên như oxytocin hay PGF2alpha trên mô hình tế bào [2]. Việc thiếu vắng dữ liệu an toàn trên người mẹ và thai nhi khiến việc dùng hậu phác trở thành một hành động mạo hiểm, không có cơ sở bảo đảm y học.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ợ hơi
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ". Rất nhiều thai phụ cho rằng các bài thuốc từ rễ, cành, vỏ cây đều không nguy hại như tân dược. Thực tế, dược liệu chứa các hợp chất sinh học có dược tính rất mạnh, có thể gây biến đổi sinh lý sâu sắc, thậm chí kích thích hoặc làm rối loạn co bóp tử cung [1, 2].
Hiểu lầm thứ hai là tin theo kinh nghiệm mách bảo của người thân hoặc mua các loại thảo mộc bán trôi nổi ở chợ mà không có định lượng chuẩn xác. Nghiên cứu thực tế năm 2021 cho thấy hơn 75% thai phụ dùng thảo dược theo lời khuyên của gia đình và tự đo lường bằng cốc nước sinh hoạt hàng ngày [3]. Việc dùng dược liệu trôi nổi, sai liều lượng, sai thời gian sử dụng làm gia tăng rủi ro tương tác thuốc và tai biến sản khoa [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng nếu thuốc có tác dụng giảm co thắt cơ trơn thì sẽ giúp dưỡng thai. Trên thực tế, trương lực tử cung trong thai kỳ là một quá trình cân bằng sinh lý vô cùng tinh vi; mọi can thiệp ngoại sinh gây ức chế hoặc làm rối loạn dòng canxi nội bào tử cung đều có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm [2].
Ai nên tuyệt đối thận trọng?
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh tự ý sử dụng hậu phác là phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ, đặc biệt là ba tháng đầu và ba tháng cuối. Khi chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận độ an toàn trên người mẹ, việc phòng ngừa rủi ro sảy thai, sinh non hoặc rối loạn trương lực tử cung là ưu tiên số một [1, 2].
Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, ra máu thai kỳ hoặc tử cung nhạy cảm cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao, không được tiếp xúc với các dược liệu tác động lên cơ trơn tử cung [1, 2].
Bên cạnh đó, những người đang sử dụng các thuốc chống đông máu hoặc có bệnh lý rối loạn chảy máu cần thận trọng, bởi hoạt chất magnolol trong hậu phác đã được chứng minh có đặc tính chống kết tập tiểu cầu [1]. Người có bệnh nền tim mạch, huyết áp cũng không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm chứa hậu phác nếu chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [1].
Cách ứng phó an toàn với chứng ợ hơi cho thai phụ
Thay vì mạo hiểm sử dụng hậu phác hay các loại cây thuốc dân gian chưa rõ nguồn gốc, bà bầu nên áp dụng các biện pháp can thiệp tự nhiên, đã được kiểm chứng an toàn qua chế độ sinh hoạt và ăn uống hàng ngày.
Về chế độ ăn, thai phụ nên chia nhỏ các bữa ăn chính thành 5 đến 6 bữa nhỏ trong ngày để tránh gây quá tải cho dạ dày. Ăn chậm, nhai kỹ giúp giảm lượng khí nuốt vào đường tiêu hóa. Cần hạn chế các món ăn nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thức ăn quá cay nóng, nước ngọt có gas và các thực phẩm dễ sinh hơi.
Về thói quen sinh hoạt, sau khi ăn xong, bà bầu nên ngồi nghỉ ngơi hoặc đi bộ nhẹ nhàng khoảng 15 phút, tuyệt đối không nằm ngay xuống giường. Khi đi ngủ, có thể nâng cao đầu giường hoặc kê thêm gối để ngăn ngừa dịch vị và hơi từ dạ dày trào ngược lên thực quản. Uống đủ nước giữa các bữa ăn thay vì uống quá nhiều nước trong lúc đang ăn cũng là mẹo đơn giản giúp cải thiện tiêu hóa.
Trong trường hợp chứng ợ hơi, đầy chướng bụng kéo dài kèm theo các dấu hiệu bất thường như đau thượng vị dữ dội, nôn mửa, sụt cân hoặc khó nuốt, thai phụ cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và kê đơn các thuốc điều trị triệu chứng an toàn đã được cấp phép sử dụng cho phụ nữ mang thai.
Lời khuyên cân bằng cho thai kỳ khỏe mạnh
Chứng ợ hơi là một phản ứng sinh lý thường gặp do sự thay đổi nội tiết tố và áp lực từ thai nhi lớn dần lên dạ dày. Mặc dù hậu phác là vị thuốc tiêu hóa được y học cổ truyền ghi nhận, nhưng dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai hiện hoàn toàn chưa có và các hoạt chất của nó đã được chứng minh có tác động mạnh mẽ lên tế bào cơ trơn tử cung cùng hệ mạch máu [1, 4]. Thai phụ cần tỉnh táo trước các lời khuyên truyền miệng, không tự ý dùng thảo dược và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và bé [3].
