Nỗi băn khoăn về hai tên gọi hậu phác trên thị trường

Trong y học cổ truyền, hậu phác là vị thuốc quen thuộc thường dùng cho các chứng đầy trướng bụng, khó tiêu và các vấn đề về tiêu hóa. Tuy nhiên, người đi bốc thuốc hoặc mua dược liệu tại Việt Nam thường bắt gặp hai tên gọi khác nhau: "hậu phác bắc" và "hậu phác nam". Sự chênh lệch về nguồn gốc, giá thành và tên gọi khiến không ít người thắc mắc liệu hai loại này có cùng hoạt chất và công dụng hay không.

Thực tế khoa học cho thấy, hậu phác chính thống (hay còn gọi là hậu phác bắc) là vỏ thân khô của cây Magnolia officinalis hoặc biến thể Magnolia officinalis var. biloba [1]. Trong khi đó, các loại mang tên "hậu phác nam" thực chất là những loài thực vật bản địa khác nhau được người dân dùng thay thế theo kinh nghiệm dân gian do cây bản địa dễ tìm hơn. Nghiên cứu hóa thực vật và tiêu chuẩn kiểm nghiệm đều tập trung khẳng định giá trị của chiết xuất từ loài Magnolia, hoàn toàn khác biệt với các loại cây thay thế trôi nổi không rõ thành phần hoạt chất chuẩn hóa [1], [2].

Việc hiểu rõ bản chất của hậu phác chuẩn và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt chất sinh học của nó sẽ giúp người tiêu dùng lựa chọn đúng sản phẩm chất lượng, tránh nhầm lẫn tiền mất tật mang.

Hoạt chất tạo nên giá trị của hậu phác bắc chuẩn

Dược điển và các phương pháp nghiên cứu hiện đại đều lấy hai hợp chất phenol chính là magnolol và honokiol làm chất chỉ thị bắt buộc để đánh giá chất lượng của vỏ cây hậu phác Magnolia officinalis [1], [2]. Đây là hai thành phần hoạt tính chịu trách nhiệm chính cho các tác dụng dược lý của vị thuốc này [1], [3].

Khi phân tích quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên 18 lô mẫu thương phẩm vỏ cây hậu phác, các nhà khoa học khẳng định honokiol và magnolol chính là hai hợp chất chính tạo nên sự phân biệt chất lượng giữa các mẫu [1]. Bằng kỹ thuật này, nghiên cứu cũng phân biệt được hai nguồn gốc ghi trong Dược điển Trung Quốc là Magnolia officinalis và dạng biến thể Magnolia officinalis var. biloba [1].

Các loại cây được gọi là "hậu phác nam" trong dân gian vốn thuộc các họ thực vật hoàn toàn khác. Do không thuộc loài Magnolia officinalis, chúng không chứa hệ hoạt chất chuẩn hóa honokiol và magnolol theo tiêu chuẩn kiểm nghiệm của dược điển [1], [2]. Việc dùng tên gọi thay thế dễ khiến người dùng hiểu nhầm rằng chúng tương đương nhau về tác dụng sinh học.

Nghiên cứu chuyên sâu về hàm lượng hoạt chất của hậu phác chuẩn

Nhiều công trình khoa học đã khảo sát chi tiết nguồn gốc và các yếu tố môi trường tạo nên hàm lượng hoạt chất tối ưu trong cây Magnolia officinalis. Các nghiên cứu này chỉ ra rằng chất lượng dược liệu phụ thuộc rất lớn vào vùng trồng, giống cây và kỹ thuật thu hái.

Một nghiên cứu phân tích mối liên hệ giữa nguồn gốc, dạng lá và chất lượng trên cây Magnolia officinalis từ 20 đến 29 năm tuổi thuộc 3 dạng lá khác nhau chỉ ra rằng hàm lượng các phenol khác biệt cực kỳ rõ rệt giữa các dạng lá [4]. Nguồn gốc xuất xứ cũng ảnh hưởng đáng kể tới riêng hàm lượng magnolol [4]. Điều này hoàn toàn trùng khớp với quan niệm truyền thống về việc đánh giá chất lượng hậu phác qua hình thái thực vật [4].

Vấn đề xuất xứ cũng được khẳng định trong công trình nghiên cứu về tính chất dược liệu chuẩn (dao-di). Tổng hàm lượng magnolol và honokiol trong vỏ cây luôn được dùng làm chỉ số chuẩn mực để đo chất lượng dược liệu [2]. Nghiên cứu xác nhận rằng vỏ cây hậu phác sản xuất tại Tứ Xuyên và Hồ Bắc sở dĩ được coi là chính phẩm chất lượng tốt là do đặc điểm của các giống địa phương đặc trưng này [2].

Năm 2010, một nghiên cứu khác tiến hành xác định hàm lượng honokiol và magnolol bằng phương pháp HPLC trên các thế hệ cây con từ ba tỉnh Quảng Tây, Hồ Bắc và Chiết Giang [5]. Kết quả chỉ ra sự biến thiên đáng kể: các mẫu từ tỉnh Hồ Bắc có hàm lượng honokiol, magnolol và polyphenol cao nhất, trong khi các mẫu từ Chiết Giang có hàm lượng thấp nhất [5]. Đáng chú ý, sự khác biệt không chỉ nằm giữa các địa phương mà còn xuất hiện giữa các gia đình cây trong cùng địa phương và từng cá thể cây [5]. Dạng cây có đầu lá nhọn lồi nhỏ (dạng nguyên bản) cho hàm lượng polyphenol vượt trội hơn các dạng khác [5].

Năm 2015, kỹ thuật phân tích kết hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) trên 43 điểm lấy mẫu đã xác định có 12 yếu tố sinh thái chính ảnh hưởng đến chất lượng vỏ cây Magnolia officinalis [6]. Tỷ lệ giữa magnolol và honokiol thể hiện rõ đặc tính vùng miền, trong đó các vùng Hồ Bắc và Trùng Khánh được xác định là vùng dược liệu chuẩn chất lượng cao [6].

Về phương diện kiểm nghiệm, các nhà khoa học năm 2011 cũng đã phát triển thành công phương pháp điện hóa sử dụng điện cực biến tính hạt nano muội than axetilen để định lượng đồng thời honokiol và magnolol [3]. Phương pháp cho dải tuyến tính của honokiol là 0,5 - 300 microgam/lít với giới hạn phát hiện 0,25 microgam/lít, dải tuyến tính của magnolol là 10 - 250 microgam/lít với giới hạn phát hiện 5 microgam/lít [3].

Tuổi cây và thời điểm thu hoạch ảnh hưởng thế nào đến vỏ cây?

Không phải cứ bóc vỏ cây bất kỳ lúc nào cũng thu được dược liệu tốt. Khoa học đã chứng minh tuổi cây và kích thước thân liên quan mật thiết tới sự tích tụ hoạt chất trong vỏ cây Magnolia officinalis.

Nghiên cứu trên giống bản địa Magnolia officinalis var. biloba tại Phúc Kiến công bố năm 1989 đã chứng minh hàm lượng các thành phần hữu hiệu magnolol và honokiol gắn liền chặt chẽ với tuổi cây, đường kính thân và từng bộ phận khác nhau trên thân cây [7]. Dữ liệu này cung cấp cơ sở trực tiếp cho việc ấn định thời gian khai thác và kiểm soát chất lượng dược liệu [7].

Cụ thể hơn, một khảo sát công bố năm 1999 phân tích hàm lượng magnolol và honokiol bằng HPLC trên 76 mẫu vỏ cây thu thập từ 11 huyện thuộc các tỉnh Chiết Giang, Phúc Kiến, Tứ Xuyên, Quảng Tây, Hồ Nam, Giang Tây và Hồ Bắc [8]. Kết quả chỉ ra rằng với các dạng cây thông thường, hàm lượng magnolol tăng nhanh theo độ tuổi cây, đường kính thân và độ dày của vỏ cây [8]. Tuy nhiên, từ 12 tuổi trở lên, hàm lượng này bắt đầu ít có sự thay đổi [8]. Cây càng lớn tuổi càng thuận lợi cho việc hình thành đầy đủ đặc tính chứa tinh dầu của vỏ cây [8]. Đây là mốc khoa học quan trọng giúp người trồng xác định thời điểm thu hoạch tối ưu cho các đồi trồng nhân tạo [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu hậu phác

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "hậu phác nào cũng là hậu phác", xem hậu phác nam có thể thay thế hoàn toàn cho hậu phác bắc với cùng một liều lượng. Thực chất, do các loài cây dân gian mang tên hậu phác nam không thuộc chi Magnolia, chúng không chứa hai hợp chất đặc trưng honokiol và magnolol đã được nghiên cứu kỹ lưỡng [1], [2]. Việc thay thế tùy tiện có thể làm mất đi hiệu quả mong muốn trong bài thuốc.

Một hiểu lầm khác là cho rằng vỏ cây càng già thì hoạt chất càng tăng vô hạn. Như số liệu nghiên cứu đã chỉ ra, hàm lượng magnolol tăng nhanh theo sự phát triển của cây nhưng sẽ chững lại sau khoảng 12 năm tuổi [8]. Do đó, việc khai thác cây quá non sẽ không đủ lượng hoạt chất cần thiết, nhưng để cây quá già cũng không làm gia tăng vượt bậc hoạt chất chính [8].

Người dùng cũng thường tin rằng cứ mua đúng cây Magnolia officinalis là chất lượng như nhau. Bằng chứng khoa học cho thấy ngay cả cùng một loài, chất lượng vỏ cây vẫn biến thiên rất lớn tùy theo vùng đất trồng, khí hậu và đặc điểm dạng lá của từng dòng giống [4], [6], [5].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Hậu phác bắc (Magnolia officinalis) chứa các hoạt chất phenolic có tính sinh học mạnh như magnolol và honokiol [1], [3]. Dược tính của các hoạt chất này tác động trực tiếp lên hệ cơ quan nội tạng và tiêu hóa. Vì vậy, việc sử dụng cần hết sức cẩn trọng trên một số đối tượng:

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học cụ thể trong các trích đoạn trên khẳng định tính an toàn tuyệt đối của vỏ cây Magnolia officinalis cho phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu thực nghiệm hiện tại mới dừng ở kiểm tra chất lượng dược liệu và nồng độ hoạt chất thực vật [1], [3]. Các đối tượng này không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc chứa vị thuốc này khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Những người có bệnh lý nền mạn tính, người suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị phối hợp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền trước khi dùng nhằm tránh các tương tác hoạt chất bất lợi.

Cách nhận biết và sử dụng thực tế

Để ứng dụng đúng và an toàn vị thuốc hậu phác trong đời sống thường ngày, người tiêu dùng nên tuân thủ một số nguyên tắc:

  • Lựa chọn nguồn gốc: Ưu tiên chọn mua hậu phác có nguồn gốc rõ ràng, ghi rõ tên khoa học Magnolia officinalis hoặc Magnolia officinalis var. biloba từ các hiệu thuốc y học cổ truyền uy tín có kiểm nghiệm chất lượng [1].
  • Thận trọng với tên gọi dân gian: Tránh nhầm lẫn giữa hậu phác bắc chuẩn và các loại vỏ cây mang tên "hậu phác nam" không rõ danh pháp khoa học.
  • Dùng lượng vừa phải: Hiện chưa có khuyến cáo chung duy nhất về một con số cố định cho mọi người dùng; liều lượng phải tuân theo chỉ định của thầy thuốc cho từng thể trạng bệnh cụ thể.
  • Cách chế biến: Tuân thủ đúng phương pháp bào chế truyền thống (sao, chích gừng hoặc phối ngũ) theo hướng dẫn y khoa để phát huy tối đa dược tính và hạn chế tác dụng phụ.

Hậu phác chuẩn Magnolia officinalis sở hữu giá trị dược liệu đặc trưng nhờ hàm lượng magnolol và honokiol được khoa học chứng minh [1], [3]. Sự khác biệt giữa hậu phác bắc và các loại cây hậu phác nam dân gian là sự khác biệt hoàn toàn về bản chất loài và hoạt chất [1]. Người dùng cần tỉnh táo chọn đúng dược liệu chính thống và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.