Nhiều thai phụ tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn bồi bổ hoặc giảm mệt mỏi trong thai kỳ. Trong đó, lan tiêu là loại cây cảnh kiêm dược liệu được một số người truyền tai nhau sử dụng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo mộc khi mang thai tiềm ẩn nhiều mối nguy hiểm khôn lường cho cả mẹ và thai nhi.

Đối với câu hỏi phụ nữ mang thai có nên dùng lan tiêu không, câu trả lời là không nên. Hiện tại chưa có dữ liệu lâm sàng chứng minh tính an toàn của lan tiêu trên thai phụ. Việc tiếp xúc với các hợp chất hoạt tính sinh học từ vỏ và hoa của loài cây này có thể làm tăng nguy cơ kích thích co bóp tử cung bất thường.

Nguy cơ tiềm ẩn từ co bóp tử cung trong thai kỳ

Tử cung là cơ quan nuôi dưỡng thai nhi và sự ổn định của cơ tử cung có tính chất quyết định sự an toàn của cả thai kỳ. Co bóp tử cung bất thường trước tuần thai dự sinh có thể dẫn tới dọa sảy thai, sảy thai hoặc sinh non.

Khi các cơn co xuất hiện sớm, áp lực buồng tử cung gia tăng đột ngột, gây căng giãn đoạn dưới tử cung và làm biến đổi cổ tử cung. Quá trình kiểm soát và ức chế cơn co tử cung kéo dài là yếu tố then chốt để kéo dài tuần tuổi thai và cải thiện kết cục sản khoa [1]. Nếu xuất hiện các cơn co thắt ngoài ý muốn, nguy cơ chuyển dạ sớm là rất lớn.

Bên cạnh đó, cơn co bất thường còn ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp tim thai và lưu lượng tuần hoàn nuôi dưỡng thai nhi. Trong chuyển dạ, nhịp tim thai cơ bản bình thường dao động từ 110 đến 160 nhịp mỗi phút [2]. Sự xuất hiện của các cơn co tử cung trùng hợp với các biến đổi bất lợi trên biểu đồ tim thai, ví dụ hiện tượng nhịp giảm muộn xuất hiện sau đỉnh cơn co, cảnh báo nguy cơ toan chuyển hóa hoặc ngạt thai nhi [2].

Bằng chứng khoa học và giới hạn nghiên cứu về lan tiêu

Hiện tại, trong kho tàng dữ liệu y học thực nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để đánh giá độ an toàn hay hiệu quả của lan tiêu. Mọi lời đồn thổi về tác dụng dưỡng thai hoặc an thai của loài cây này đều thiếu cơ sở khoa học.

Các hợp chất tự nhiên thuộc chi Magnoliaceae liên quan đến lan tiêu có hoạt tính sinh học rất mạnh mẽ trên cơ trơn tử cung. Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 trên mô tử cung chuột không mang thai, các hoạt chất honokiol và magnolol chiết xuất từ cây Magnolia officinalis với nồng độ 1 đến 100 micromol/l đã được ghi nhận có khả năng ức chế các cơn co bóp tự phát và các cơn co do chất kích thích gây ra [3].

Cũng trong nghiên cứu này, các nhà khoa học nhận thấy ở nồng độ 100 micromol/l, honokiol và magnolol cần khoảng 6 phút để triệt tiêu 50% cơn co bóp tự phát thông qua việc chẹn dòng canxi đi vào nội bào [3]. Dù đây là tác dụng ức chế co bóp trên mô động vật cô lập, dữ liệu này khẳng định các hoạt chất thực vật trong nhóm này có tác động trực tiếp và rõ rệt lên trương lực cơ trơn tử cung [3].

Cần nhấn mạnh rằng dữ liệu hiện có chỉ thực hiện trên chuột không mang thai, không thể suy diễn tác dụng tương tự hay khẳng định tính an toàn tuyệt đối trên tử cung người mẹ mang thai. Ngược lại, một số alkaloid và dẫn xuất thực vật khác khi dùng không đúng cách có thể đảo ngược tác động hoặc gây co thắt tử cung dữ dội.

Mối nguy từ thảo dược trôi nổi đối với thai phụ

Thói quen dùng thảo mộc theo kinh nghiệm dân gian mà không qua kiểm chứng y khoa đang là vấn đề đáng báo động. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia ghi nhận trong số 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do sảy thai hoặc đình chỉ thai nghén [4].

Trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai kỳ này, có 19 người (chiếm 17,9%) đã từng sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong thai kỳ [4]. Trong số đó, có 5 người đã sử dụng các loại cây thuốc tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung, gây độc tế bào hoặc sảy thai như cỏ cari (Trigonella foenum-graecum), Ruta chalepensis, quế (Cinnamomum verum) hay ngải gai (Artemisia abyssinica) [4].

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng 76,5% số cây thuốc này được mua trôi nổi ngoài chợ và 75,2% người dùng do người nhà truyền miệng khuyên dùng [4]. Đa phần thai phụ uống thuốc dạng thô không chuẩn hóa liều lượng, đo lường bằng cốc uống nước (chiếm 51,7%) và uống liên tục trong nhiều tháng (32,9%) [4]. Điều này cho thấy nguy cơ ngộ độc và sảy thai tăng vọt khi tự ý dùng thảo mộc không rõ nguồn gốc.

Co bóp tử cung và các biến chứng sản khoa nghiêm trọng

Kích thích cơ tử cung hoạt động quá mức do hoạt chất thảo dược có thể dẫn tới những hậu quả sản khoa khôn lường. Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện từ tháng 1/2019 đến tháng 12/2020 trên 58 bệnh nhân mang thai sau khâu vòng cổ tử cung cho thấy: việc sử dụng các thuốc ức chế co bóp tử cung (như indomethacin, ritodrine, atosiban hoặc magnesium sulphate) đạt tỷ lệ điều trị thành công giữ thai là 74,14% (43/58 ca) [1]. Thời gian kéo dài thai kỳ đạt 16,42 cộng trừ 7,84 tuần, đưa tuổi thai trung bình lúc sinh lên 35,91 cộng trừ 5,16 tuần [1].

Điều này chứng minh rằng sự ổn định, không có cơn co bóp tử cung là điều kiện sống còn để giữ thai nhi trong bụng mẹ. Ngược lại, việc dung nạp các chất kích thích co bóp có thể kích hoạt quá trình chuyển dạ sớm.

Đặc biệt, ở những thai phụ có sẹo mổ tử cung hoặc bệnh lý cơ tử cung, co bóp bất thường có thể gây vỡ tử cung. Một báo cáo ca bệnh năm 2016 ghi nhận việc theo dõi sát sao cơn co tử cung và độ dày thành tử cung là bắt buộc để ngăn chặn vỡ tử cung ở thai phụ có tổn thương cơ học trước đó [5]. Trong các ca mang thai có sẹo phẫu thuật bóc u tuyến cơ tử cung, vỡ tử cung thường xảy ra quanh tuần thứ 30 và thậm chí có trường hợp vỡ tử cung đột ngột chỉ sau 10 giờ dùng thuốc giảm co [5]. Nếu thai phụ tự ý dùng thảo dược gây kích thích co thắt tử cung, rủi ro vỡ buồng ối, rách tử cung hoặc mất tim thai là rất cao.

Đồng thời, trong các thủ thuật sản khoa chấm dứt thai kỳ bệnh lý từ tuần 16 đến 28, các bác sĩ phải dùng thuốc co hồi tử cung chuyên dụng liều thấp phối hợp mifepristone và theo dõi chặt chẽ vì nguy cơ rách cổ tử cung và vỡ tử cung ở thai phụ là hiện hữu [6]. Việc tự ý đưa các chất có tác dụng co bóp vào cơ thể mẹ bầu khi thai đang phát triển bình thường là cực kỳ nguy hiểm.

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược trong thai kỳ

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, "không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là nhận thức rất sai lầm vì nhiều loài thảo mộc chứa các alkaloid tự nhiên có dược tính cực mạnh, không khác gì các hợp chất hóa dược.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược nấu nước uống liều nhẹ thì không ảnh hưởng đến thai. Thực tế, hàng rào nhau thai không thể ngăn chặn mọi hoạt chất thực vật. Khi mẹ uống vào, các phân tử hoạt tính sinh học có thể truyền trực tiếp sang thai nhi hoặc tác động thụ thể màng cơ tử cung của mẹ, dẫn tới hiện tượng tăng trương lực cơ gây đau bụng ngầm hoặc xuất huyết nhẹ.

Một số người còn cho rằng vỏ và hoa của lan tiêu chỉ dùng ngoài da hoặc phơi khô pha trà thì vô hại. Tuy nhiên, việc dung nạp qua đường tiêu hóa không kiểm soát liều lượng có thể giải phóng alkaloid hấp thu vào máu, làm thay đổi dòng ion canxi tại tế bào cơ trơn, kích động những cơn co thắt nguy hiểm [3].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mọi phụ nữ đang mang thai, dự định mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú đều không được tự ý dùng lan tiêu hay các chiết xuất từ hoa và vỏ của loài cây này.

Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bao gồm:

  • Thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc từng sinh non.
  • Phụ nữ mang đa thai (song thai, đa thai) do áp lực buồng tử cung vốn đã rất lớn [5].
  • Người từng trải qua phẫu thuật bóc u xơ tử cung, u tuyến cơ tử cung, mổ lấy thai hoặc khâu eo cổ tử cung [1], [5].
  • Thai phụ có dấu hiệu bất thường về nhịp tim thai hoặc tuần hoàn nhau thai [2].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn cho thai phụ

Trong suốt thai kỳ, nguyên tắc an toàn hàng đầu là loại trừ hoàn toàn các loại cây cỏ, thảo dược truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học khỏi chế độ ăn uống hàng ngày. Thai phụ tuyệt đối không tự hái lá, hoa, rễ hoặc mua các chế phẩm chứa lan tiêu để sắc uống, ngâm rượu hay hãm trà.

Nếu vô tình đã sử dụng các sản phẩm từ lan tiêu và nhận thấy bất kỳ triệu chứng lạ nào như: đau quặn bụng dưới, xuất hiện cơn gò tử cung cứng bụng, ra dịch âm đạo bất thường hoặc chảy máu, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để được khám và can thiệp kịp thời. Khi đi khám, hãy mang theo mẫu thảo dược hoặc chụp lại bao bì để bác sĩ nắm rõ nguồn gốc hợp chất.

Để bồi bổ sức khỏe thai kỳ, mẹ bầu nên tuân thủ chế độ dinh dưỡng cân bằng với thực phẩm tươi sống thông thường, bổ sung vi chất theo đơn của bác sĩ chuyên khoa và uống đủ nước. Trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm chức năng nào, hãy tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Tóm lại, sự an toàn của thai nhi phụ thuộc rất lớn vào sự cẩn trọng của người mẹ trong từng bữa ăn, chén nước. Không có chỗ cho sự thử nghiệm hay tin vào kinh nghiệm truyền miệng thiếu căn cứ. Hãy chủ động bảo vệ thai kỳ khỏe mạnh bằng lối sống khoa học và tuân thủ các chỉ định y khoa chính thống.